Meer dan 30 landen namen deel aan de Eerste Wereldoorlog (1914-1918). Ze vielen uiteen in twee grote blokken: de Geallieerden (ook wel de Entente-machten) en de Centrale Mogendheden. De oorlog begon als een Europees conflict maar groeide al snel uit tot een wereldwijde strijd, waarbij ook legers uit Afrika, Azië, Australië en Amerika betrokken raakten.
Hieronder krijg je een volledig overzicht van alle betrokken landen, hun keuzes, hun rol en de gevolgen van die keuzes. Daarna vind je een overzicht van wat landen in zulke conflicten typisch wél en niet zouden moeten doen, vertaald naar historische lessen uit de Eerste Wereldoorlog zelf.
De twee blokken: Geallieerden en Centrale Mogendheden
Vanaf 28 juli 1914, de dag dat Oostenrijk-Hongarije de oorlog verklaarde aan Servië, rolde Europa als een dominostenenspel in een wereldbrand. De twee allianties die al vóór de oorlog bestonden, de Triple Entente en de Triple Alliantie, bepaalden grotendeels welke landen welke kant kozen. Maar de scheidslijnen waren niet altijd voorspelbaar: Italië hoorde bij de Triple Alliantie maar koos in 1915 toch de kant van de Geallieerden.
De Geallieerden, ook wel de Entente-machten, werden in de kern gevormd door Frankrijk, het Britse Rijk en het Russische Keizerrijk. Dat rijtje groeide snel. Japan verklaarde al in augustus 1914 de oorlog aan Duitsland om het Duitse koloniale bezit in de Stille Oceaan te kunnen grijpen. Italië stapte in mei 1915 over. De Verenigde Staten bleven tot april 1917 neutraal, maar stapten toen alsnog in na de onbeperkte duikbotenoorlog van Duitsland en de onthulling van het Zimmermann-telegram, waarin Duitsland Mexico opriep om de VS aan te vallen.
De Centrale Mogendheden bestonden uit Duitsland, Oostenrijk-Hongarije, het Ottomaanse Rijk en Bulgarije. Dit blok was kleiner, maar beschikte over een aaneengesloten grondgebied in het hart van Europa en het Midden-Oosten. Het Ottomaanse Rijk sloot zich in oktober 1914 aan, Bulgarije in oktober 1915.
Volledig overzicht van alle betrokken landen
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de belangrijkste landen per blok, wanneer ze de oorlog ingingen en wat hun voornaamste bijdrage was.
| Land | Blok | Toetreding | Voornaamste rol |
|---|---|---|---|
| Duitsland | Centrale Mogendheden | augustus 1914 | Militaire hoofdmacht, Westfront en Oostfront |
| Oostenrijk-Hongarije | Centrale Mogendheden | juli 1914 | Directe aanleiding van de oorlog, Balkanfront |
| Ottomaans Rijk | Centrale Mogendheden | oktober 1914 | Midden-Oostenfront, Kaukasusfront |
| Bulgarije | Centrale Mogendheden | oktober 1915 | Balkanfront, aanval op Servië |
| Frankrijk | Geallieerden | augustus 1914 | Westfront, Verdun, Somme |
| Groot-Brittannië (en Brits Rijk) | Geallieerden | augustus 1914 | Westfront, zee-oorlog, koloniale troepen |
| Russisch Keizerrijk | Geallieerden | augustus 1914 | Oostfront, Rusland trok zich terug in 1917 |
| Servië | Geallieerden | juli 1914 | Directe aanleiding, Balkanfront |
| Japan | Geallieerden | augustus 1914 | Verovering Duitse kolonies in Azië en Stille Oceaan |
| Italië | Geallieerden | mei 1915 | Italiaans front tegen Oostenrijk-Hongarije |
| Roemenië | Geallieerden | augustus 1916 | Balkanfront, aanval op Transsylvanië |
| Verenigde Staten | Geallieerden | april 1917 | Vers troepen en materiaal, doorslag op Westfront |
| Griekenland | Geallieerden | juni 1917 | Macedoniëfront, Balkan |
| België | Geallieerden | augustus 1914 | Slachtoffer van de Schlieffen-aanval, Westfront |
| Montenegro | Geallieerden | augustus 1914 | Balkanfront naast Servië |
| Portugal | Geallieerden | maart 1916 | Westfront, Afrika (tegen Duits-Oost-Afrika) |
Naast deze landen leverden ook koloniale gebieden grote aantallen soldaten. Uit India kwamen meer dan 1,5 miljoen man voor het Britse Rijk. Australië stuurde ruim 400.000 soldaten, Canada bijna 620.000, en Nieuw-Zeeland ruim 100.000. Uit Frans-West-Afrika werden honderdduizenden Senegalese en andere Afrikaanse soldaten ingezet aan het Westfront. Zij worden in de geschiedschrijving lang onderschat.
Wel doen en niet doen: lessen uit de deelname aan de Eerste Wereldoorlog
Template 12 vraagt om een tweekoloms overzicht van wel-doen en niet-doen. Vanuit historisch perspectief: welke keuzes werkten, welke catastrofaal uitpakten? De onderstaande tabel bundelt de belangrijkste lessen die historici hebben getrokken uit de manier waarop landen de oorlog ingingen, voerden en beëindigden.
| Wel doen | Niet doen |
|---|---|
| Diplomatieke kanalen openhouden, ook bij spanning (zoals de VS deden tot 1917) | Blanco chèque uitschrijven aan een bondgenoot zonder voorwaarden (Duitsland aan Oostenrijk-Hongarije in juli 1914) |
| Burgers en troepen goed informeren over realiteit aan het front | Propaganda verspreiden die de oorlog als avontuur of snel te winnen afschildert |
| Neutrale landen respecteren (Nederlandse neutraliteit werd door Duitsland erkend) | Neutrale landen binnenvallen om strategisch voordeel te behalen (Duitsland in België augustus 1914) |
| Logistiek en voorraden zorgvuldig plannen bij een langevechtsoorlog | Ervan uitgaan dat de oorlog voor Kerstmis voorbij is (een vergissing van vrijwel alle partijen) |
| Nieuwe bondgenoten zorgvuldig selecteren op werkelijke militaire waarde | Landen toetreding beloven zonder te controleren of ze de toezeggingen kunnen nakomen |
| Vredesakkoorden ontwerpen die geen zaadje leggen voor nieuwe conflicten | Een verliezend land zo zwaar straffen dat rancune en armoede ontstaan (Verdrag van Versailles 1919) |
| Koloniale troepen gelijkwaardig behandelen en erkennen na de oorlog | Beloftes aan kolonies voor zelfbestuur na de oorlog negeren (wat leidde tot nationalistische bewegingen) |
De Centrale Mogendheden: drie concrete gevallen
De vier landen van de Centrale Mogendheden hadden elk een eigen aanleiding, eigen belangen en een eigen einde. Drie gevallen verdienen extra aandacht.
Oostenrijk-Hongarije en de moord op Franz Ferdinand. Op 28 juni 1914 vermoordde de Bosnisch-Servische nationalist Gavrilo Princip in Sarajevo aartshertog Franz Ferdinand, de troonopvolger van Oostenrijk-Hongarije. Wenen stuurde een ultimatum aan Servië met tien eisen. Servië accepteerde negen van de tien, maar dat was voor Wenen niet genoeg. Op 28 juli verklaarde Oostenrijk-Hongarije de oorlog. Dat trok via de alliantiesystemen vrijwel heel Europa mee de oorlog in. Oostenrijk-Hongarije hield op te bestaan als staat na de wapenstilstand: het uiteenviel in meerdere nieuwe landen, waaronder Oostenrijk, Hongarije, Tsjecho-Slowakije en het koninkrijk der Serviërs, Kroaten en Slovenen (later Joegoslavië).
Het Ottomaanse Rijk en de Gallipoli-campagne. Het Ottomaanse Rijk trad in oktober 1914 toe aan de Centralen. De Geallieerden probeerden in 1915 via de zeestraat Dardanellen en het schiereiland Gallipoli een tweede front te openen en Constantinopel te bereiken. De campagne liep uit op een ramp: de Australische en Nieuw-Zeelandse troepen (ANZAC) verloren tienduizenden doden zonder doorbraak te forceren. Het Ottomaanse Rijk hield stand bij Gallipoli dankzij het militaire leiderschap van Mustafa Kemal, de latere Atatürk. Na de oorlog viel ook het Ottomaanse Rijk uiteen, en Turkije ontstond in 1923 als opvolgerstaat.
Bulgarije: laat maar verkeerd gekozen. Bulgarije trad pas in oktober 1915 toe aan de Centralen, nadat het jarenlang had onderhandeld met beide blokken. Sofia koos voor de Centralen, omdat die meer territoriale beloftes deden in de Balkan, met name ten koste van Servië en Roemenië. Bulgarije viel Servië aan en bezette het land, maar verloor uiteindelijk. In september 1918 ondertekende Bulgarije als eerste van de Centrale Mogendheden een wapenstilstand. Dat was een van de signalen dat de oorlog voor de Centralen verloren was.
De Geallieerden: rol van de grote mogendheden
Aan de andere kant stonden de Geallieerden, ook wel de Entente. Dit blok was groter, globaler en beschikte uiteindelijk over een enorme materiële overmacht. Toch duurde het tot 1918 voordat de doorbraak aan het Westfront echt lukte.
Rusland trekt zich terug in 1917. Het Russische Keizerrijk vocht aan het Oostfront, maar de oorlog eiste een enorme tol op de Russische bevolking. In 1917 leidden de mislukte offensieven en de honger thuis tot twee revoluties: eerst de Februarirevolutie, waarbij de tsaar abdikeerde, en daarna de Oktoberrevolutie, waarbij de bolsjewieken onder Lenin de macht grepen. In maart 1918 sloot Rusland vrede met Duitsland via het Verdrag van Brest-Litovsk. Daarmee viel het Oostfront weg, maar Duitsland had al te veel krachten verloren om de vrijgekomen divisies beslissend in te zetten aan het Westfront.
De VS als gamechanger. De Verenigde Staten bleven bijna drie jaar neutraal. President Woodrow Wilson herverkoos zichzelf in 1916 op de belofte de VS uit de oorlog te houden. Maar in februari 1917 kondigde Duitsland de onbeperkte duikbotenoorlog af: elk schip, ook neutrale, werd aangevallen. En in maart 1917 werd het Zimmermann-telegram openbaar. De Amerikaanse Senaat verklaarde in april 1917 de oorlog aan Duitsland. Meer dan twee miljoen Amerikaanse soldaten kwamen naar Europa. Ze brachten nieuwe kracht én het moreel voordeel van een nog niet uitgeput leger. In combinatie met de grote offensieven van 1918 dwongen de Geallieerden Duitsland tot de wapenstilstand van 11 november 1918.
Wil je meer weten over specifiek de geallieerde landen? Lees dan het artikel over welke landen de geallieerden waren in de Eerste Wereldoorlog.
De Tweede Wereldoorlog had een vergelijkbare structuur van twee blokken. Lees meer over welke landen de geallieerden waren in de Tweede Wereldoorlog en hoe dat verschilde.
Neutrale landen: wie hield zich buiten de strijd?
Niet elk Europees land nam deel aan de oorlog. Nederland, Spanje, Zwitserland, Denemarken, Noorwegen en Zweden bleven officieel neutraal. Voor Nederland was de neutraliteitsverklaring van augustus 1914 een bewuste keuze op basis van de politiek die het land al decennialang voerde. De Nederlandse economie leed wel sterk onder de oorlog: zeehandel werd gevaarlijk door mijnen en duikboten, en het land mobiliseerde meer dan 450.000 soldaten als voorzorgsmaatregel langs de grenzen. Ze vochten nergens, maar stonden klaar.
Zwitserland bevond zich geografisch omringd door oorlogvoerende landen maar hield stand als neutraal land, mede omdat het zowel Duits- als Franstalige bevolkingsgroepen had en geen van beide blokken wilde beledigen. Het bood ook ruimte aan diplomatieke contacten en het Rode Kruis opereerde vanuit Genève.
Denemarken, Noorwegen en Zweden waren economisch afhankelijk van de handel met beide blokken en probeerden die zo lang mogelijk gaande te houden. Geen van deze landen werd binnengevallen, maar de zee-oorlog raakte hun handelsvloten zwaar.
Een vergelijkbare bewustwording over de gevaren van oorlog vind je ook bij figuren als Mahatma Gandhi, die tijdens de Eerste Wereldoorlog de Indiase nationalistische beweging leidde en bepleitte dat India na trouwe dienst aan het Britse Rijk onafhankelijkheid verdiende.
Kolonies en overzeese gebieden: de vergeten deelnemers
De Eerste Wereldoorlog was in zijn schaal werkelijk een wereldoorlog, ook al speelden de grote slagen zich af in Europa en het Midden-Oosten. Grote delen van Afrika, Azië en de Stille Oceaan werden door de betrokken mogendheden meegesleurd.
Brits India. Het Indiase subcontinent, toen volledig onder Brits bestuur, leverde meer dan 1,5 miljoen soldaten. Zij vochten aan het Westfront, in Mesopotamië (het huidige Irak), in Gallipoli en in Oost-Afrika. De Indiase bijdrage was enorm, maar werd na de oorlog door de Britse overheid nauwelijks erkend. Dat voedde het nationalisme en de roep om onafhankelijkheid, die uiteindelijk in 1947 resulteerde in de geboorte van India en Pakistan als zelfstandige staten.
ANZAC: Australië en Nieuw-Zeeland. De Australisch-Nieuw-Zeelandse legercorpsen (ANZAC) zijn onlosmakelijk verbonden met Gallipoli. Op 25 april 1915 landden zij bij de stranden van het schiereiland onder zwaar Ottomaans vuur. Australië verloor bijna 62.000 soldaten in de totale oorlog, op een totale bevolking van slechts 5 miljoen. Nieuw-Zeeland verloor er ruim 18.000. Die verliezen, als percentage van de bevolking, behoren tot de hoogste van alle betrokken landen. 25 april wordt tot op de dag van vandaag gevierd als ANZAC Day.
Afrika als strijdtoneel. In Oost-Afrika voerde het kleine Duitse koloniale leger onder generaal Paul von Lettow-Vorbeck een guerrillaoorlog die de gehele duur van de oorlog volhield. In West-Afrika werden Franse en Britse troepen gesteund door grote aantallen Afrikaanse soldaten. De tirailleurs sénégalais, Senegalese scherpschutters in Franse dienst, vochten onder moeilijke omstandigheden aan het Westfront. Schattingen lopen op tot 600.000 Afrikanen die aan geallieerde zijde vochten.
Na de Eerste Wereldoorlog werd de Marshallhulp van de Tweede Wereldoorlog deels ontworpen vanuit de lessen over wat er misging bij Versailles. Lees meer over wat het doel was van de Marshallhulp na de oorlog.
Gevolgen van de deelname: kaarten herschreven
De Eerste Wereldoorlog vernietigde vier grote keizerrijken: het Duitse, het Russische, het Ottomaanse en het Oostenrijks-Hongaarse. In hun plaats kwamen nieuwe staten, nieuwe grenzen en nieuwe spanningen. Polen verscheen opnieuw op de kaart na meer dan een eeuw van verdeling. Tsjecho-Slowakije en Joegoslavië werden gecreëerd. Het Midden-Oosten werd opnieuw ingedeeld door de Brits-Franse Sykes-Picot-akkoorden, die lijnen trokken die weinig rekening hielden met etnische en religieuze grenzen. De gevolgen van die grenzen zijn tot in 2026 zichtbaar in conflicten in Syrië, Irak en de Palestijnse gebieden.
Het Verdrag van Versailles (1919) legde Duitsland de zogenaamde “oorlogsschuldclausule” op en eiste herstelbetalingen van 132 miljard goudmark. Die economische druk en de nationale vernedering waren een directe voedingsbodem voor het opkomende nationaal-socialisme van de jaren twintig en dertig, en daarmee ook voor de Tweede Wereldoorlog.
Voor de rol van de Tweede Wereldoorlog in de Europese geschiedenis, zie ook het artikel over wie Anne Frank was en waarom ze zo belangrijk is: haar dagboek geeft een persoonlijk gezicht aan de gevolgen van de Europese natie-politiek die de Eerste Wereldoorlog mede in gang zette.
De opkomst van Duitsland als staat die grenzen overschreed, speelde ook later een rol in de naoorlogse inrichting van Europa. De deelstaten die vandaag bestaan, zijn mede een gevolg van de naoorlogse bezettingspolitiek. Meer over de structuur van het huidige Duitsland lees je in het artikel over de deelstaten van Duitsland en hun kenmerken.
Veelgestelde vragen
Hoeveel landen namen deel aan de Eerste Wereldoorlog?
In totaal waren meer dan 30 landen bij de Eerste Wereldoorlog betrokken. De kern bestond uit de vier Centrale Mogendheden en de Geallieerden met tientallen landen, inclusief kolonies en dominions van het Britse Rijk zoals Australië, Canada, India en Nieuw-Zeeland. Als je de koloniale gebieden meerekent, hadden vrijwel alle continenten actief aandeel in de oorlog.
Waarom deed Italië mee aan de kant van de Geallieerden terwijl het bij de Triple Alliantie hoorde?
Italië behoorde vóór de oorlog inderdaad tot de Triple Alliantie samen met Duitsland en Oostenrijk-Hongarije. Maar die alliantie was defensief bedoeld: Italië hoefde alleen mee te doen als een lid aangevallen werd. Omdat Oostenrijk-Hongarije als aanvaller optrad, voelde Italië zich niet gebonden. Bovendien deden de Geallieerden in het Verdrag van Londen (1915) betere territoriale beloftes dan de Centralen.
Waarom stapten de Verenigde Staten zo laat in?
De VS voerden een beleid van neutraliteit en wilden de Europese conflicten buiten houden. Pas na de onbeperkte duikbotenoorlog van Duitsland (februari 1917), waarbij ook Amerikaanse schepen tot zinken werden gebracht, en na het uitlekken van het Zimmermann-telegram (Duitsland spoorde Mexico aan om de VS aan te vallen), werd de politieke steun voor oorlogsdeelname groot genoeg. In april 1917 verklaarden de VS de oorlog aan Duitsland.
Welk land verloor de meeste soldaten in de Eerste Wereldoorlog?
Rusland verloor de meeste soldaten: schattingen lopen van 1,7 tot 2,3 miljoen militaire doden. Duitsland en Frankrijk volgden met elk rond de 1,7 miljoen gesneuvelden. Oostenrijk-Hongarije verloor circa 1,2 miljoen soldaten. Als percentage van de bevolking leden kleine landen als Servië en Montenegro relatief de zwaarste verliezen: Servië verloor naar schatting 16% van zijn totale bevolking door oorlog, honger en ziekte.
Was Nederland betrokken bij de Eerste Wereldoorlog?
Nederland bleef gedurende de gehele Eerste Wereldoorlog officieel neutraal. Wel mobiliseerde het land meer dan 450.000 soldaten om de grenzen te bewaken. De zee-oorlog trof de Nederlandse scheepvaart hard, en er kwamen tienduizenden Belgische vluchtelingen het land binnen. Internees, zowel Britse als Duitse soldaten die de grens overstaken, werden vastgehouden in Nederlandse interneringskampen voor de duur van de oorlog.
Wat zijn de gevolgen van de Eerste Wereldoorlog voor de wereldkaart?
De Eerste Wereldoorlog vernietigde vier grote keizerrijken: het Duits-Pruisische, het Russische, het Ottomaanse en het Oostenrijks-Hongaarse. Nieuwe staten zoals Polen, Tsjecho-Slowakije, Joegoslavië, Finland, Estland, Letland en Litouwen ontstonden. Het Midden-Oosten werd opnieuw verdeeld door Groot-Brittannië en Frankrijk. De ineenstorting van het Ottomaanse Rijk leidde tot de oprichting van Turkije in 1923 onder Mustafa Kemal Atatürk. Veel van de hedendaagse geopolitieke spanningen in Europa en het Midden-Oosten zijn terug te voeren op de grenzen die na 1918 getrokken werden.
