De Europese Unie telt momenteel 27 lidstaten, maar dat aantal kan de komende jaren groeien. Een tiental landen wil toetreden tot de EU en bevindt zich in verschillende stadia van het toetredingsproces. De kansen lopen sterk uiteen: sommige landen zijn bijna klaar, andere staan er na jaren onderhandelen nog altijd ver van af. In dit artikel lees je welke landen kandidaat-lidstaat zijn, wat hun vooruitzichten zijn en welke obstakels toetreding in de weg staan.
Hoe werkt het toetredingsproces tot de EU?
Voordat een land lid kan worden van de Europese Unie, doorloopt het een langdurig en veeleisend proces. De EU stelt strenge eisen aan landen die willen toetreden, samengevat in de zogeheten Kopenhagencriteria uit 1993.
De Kopenhagencriteria
Een kandidaat-lidstaat moet voldoen aan drie soorten criteria:
- Politiek: stabiele democratische instellingen, rechtsstaat, mensenrechten en bescherming van minderheden.
- Economisch: een goed functionerende markteconomie die de concurrentiedruk binnen de EU aankan.
- Wetgeving: het overnemen van het volledige acquis communautaire, de gezamenlijke Europese wet- en regelgeving verdeeld over 35 onderhandelingskapitels.
Stappen naar lidmaatschap
Het toetredingsproces begint met een formele aanvraag bij de Europese Raad. Vervolgens brengt de Europese Commissie een advies uit. Bij een positief oordeel krijgt het land de status van officieel kandidaat-lidstaat en kunnen de toetredingsonderhandelingen starten. Die onderhandelingen bestaan uit het screenen en sluiten van de 35 hoofdstukken. Pas als alle hoofdstukken zijn gesloten en het land voldoende hervormingen heeft doorgevoerd, kan het officieel toetreden.
De huidige kandidaat-lidstaten
Op dit moment zijn er tien officieel erkende kandidaat-lidstaten. Ze bevinden zich allen in uiteenlopende fasen van het proces. De Europese Commissie publiceert jaarlijks voortgangsrapporten waarin zij de prestaties van elk land beoordeelt.
Westelijke Balkan: zes landen in het wachtkamer
Zes landen uit de Westelijke Balkan zijn al jaren in onderhandeling of wachten op de start ervan:
- Montenegro is het verst gevorderd en streeft ernaar in 2026 alle onderhandelingshoofdstukken te sluiten. In januari en maart 2026 sloot het land opnieuw twee hoofdstukken voorlopig, waarmee het proces steeds meer vaart krijgt.
- Albanië mikt op het afronden van de onderhandelingen in 2027 en heeft aanzienlijke hervormingen doorgevoerd in de rechtsstaat en de strijd tegen corruptie.
- Noord-Macedonië kampt met een patstelling vanwege disputen met buurlanden over historische en taalkwesties, wat het toetredingsproces jarenlang heeft geblokkeerd.
- Servië ondervindt stevige kritiek van de Europese Commissie. Corruptie, de onderdrukking van studentenprotesten en de nauwe banden van president Vucic met Rusland en China bezorgen het land slechte punten in het EU-rapport.
- Bosnië en Herzegovina heeft in 2022 de officiële kandidaatstatus gekregen, maar de politieke verdeeldheid in het land maakt voortgang uiterst moeizaam.
- Kosovo is kandidaat, maar wordt niet erkend door vijf EU-lidstaten. Dat zorgt voor een bijzondere complicatie in het toetredingstraject.
Oekraïne en Moldavië: nieuwe kandidaten met grote ambities
Beide landen kregen in juni 2022, kort na de Russische invasie van Oekraïne, de status van kandidaat-lidstaat. Sindsdien is er aanzienlijke voortgang geboekt, al blijven de omstandigheden uitdagend.
- Oekraïne wil het toetredingsproces idealiter in 2028 kunnen afronden. De Europese Commissie geeft groen licht voor de meeste onderhandelingsclusters, maar het feitelijke lidmaatschap blijft onzeker zolang de oorlog voortduurt. Hongarije heeft herhaaldelijk zijn veto ingezet om de onderhandelingen te vertragen. Vanaf 1 januari 2026 zijn de roamingtarieven tussen Oekraïne en de EU afgeschaft, een eerste concrete stap naar verdere integratie.
- Moldavië krijgt lof van de Europese Commissie en heeft ondanks aanhoudende hybride bedreigingen en destabilisatiepogingen vanuit Rusland aanzienlijke vooruitgang geboekt. Het land wordt gezien als een van de meest belovende kandidaten.
Georgië: kandidaat alleen nog op papier
Georgië verkreeg de kandidaatstatus in december 2023, maar de relatie met de EU is sindsdien sterk verslechterd. De Europese Commissie beschouwt Georgië momenteel alleen nog in naam als kandidaat-lidstaat. De autoritaire koers van de regering, het terugdringen van persvrijheid en de toenadering tot Rusland hebben geleid tot het bevriezing van het toetredingsproces en het opschorten van EU-steun.
Turkije: een vastgelopen kandidatuur
Turkije is al sinds 1987 geassocieerd lid en vroeg in 1999 de kandidaatstatus aan. De toetredingsonderhandelingen begonnen in 2005, maar zijn al jarenlang feitelijk bevroren. Spanningen over democratische achteruitgang, persvrijheid, de Cypruskwestie en mensenrechten maken toetreding op korte termijn nagenoeg onmogelijk. De meeste EU-leiders zien Turkije voorlopig niet als een realistisch toekomstig lid.
Welke landen maken de meeste kans?
De Europese Commissie schat dat de EU binnen vijf jaar kan groeien van 27 naar 31 lidstaten. Dat zou betekenen dat Montenegro, Albanië, Moldavië en mogelijk ook Oekraïne op redelijk korte termijn kunnen toetreden. Toch is dat geen garantie: het toetredingsproces is politiek en kan te allen tijde vertragen door binnenlandse of internationale ontwikkelingen.
Montenegro als koploper
Montenegro geldt als de meest vergevorderde kandidaat. Het land voert al meer dan tien jaar onderhandelingen en heeft de meeste hoofdstukken geopend en een groot deel voorlopig gesloten. Als de politieke wil aan beide kanten aanwezig blijft, zou Montenegro als eerste nieuwe EU-lid kunnen toetreden.
Albanië en Moldavië als tweede groep
Albanië heeft indrukwekkende hervormingen doorgevoerd in zijn rechtsstelsel en wil de onderhandelingen in 2027 afronden. Moldavië wordt gezien als een modelkandidaat die, ondanks externe druk vanuit Rusland, de Europese normen steeds beter weet te benaderen.
Waarom is EU-uitbreiding politiek gevoelig?
Uitbreiding is niet alleen een technisch proces, maar ook een politieke keuze die in alle 27 huidige lidstaten steun vereist. Er zijn meerdere redenen waarom het onderwerp omstreden is.
Absorptievermogen van de EU
Critici vragen zich af of de EU institutioneel in staat is om nieuwe leden op te nemen zonder dat de besluitvorming vastloopt. Unanimiteit op veel terreinen maakt de Unie al met 27 leden soms stroef. Met 30 of meer leden zou dat verder kunnen verslechteren. Sommige landen pleiten daarom voor institutionele hervormingen voordat nieuwe leden toetreden.
Financiele gevolgen voor bestaande lidstaten
Toetreding van armere landen heeft gevolgen voor de EU-begroting. Nieuwe lidstaten hebben recht op structuurfondsen en landbouwsubsidies, wat de financiele lasten voor huidige netto-betalers zoals Nederland, Duitsland en Frankrijk vergroot. Dit maakt uitbreiding politiek beladen in landen waar scepticisme over de EU al groot is.
Geopolitieke dimensie
De uitbreiding naar de Westelijke Balkan en Oost-Europa heeft ook een geopolitieke logica: landen die toetreden tot de EU, verwijderen zich van de invloedssfeer van Rusland en China. Dat maakt uitbreiding in de ogen van veel Europese leiders strategisch noodzakelijk, zeker na de Russische invasie van Oekraïne in 2022.
Wat betekent kandidaatstatus in de praktijk?
Kandidaat-lidstaten genieten al voor de daadwerkelijke toetreding van verschillende voordelen en verplichtingen. Ze kunnen deelnemen aan EU-programma’s zoals Erasmus+, krijgen toegang tot financiering uit het Instrument for Pre-Accession Assistance (IPA) en werken steeds nauwer samen met EU-instellingen. Ze zijn echter geen volwaardig lid en hebben geen stemrecht in de Raad of het Europees Parlement.
Hoe beoordeelt de EU de voortgang van kandidaten?
Elk jaar publiceert de Europese Commissie een uitvoerig voortgangsrapport over elk kandidaat-lidstaat. Daarin wordt per hoofdstuk beoordeeld hoe ver het land is gevorderd met het overnemen en uitvoeren van EU-regelgeving. De rapporten zijn openbaar en vormen een belangrijk politiek signaal naar zowel de betrokken landen als de bestaande lidstaten.
Vijf niveaus van voortgang
De Europese Commissie hanteert een schaal van vijf niveaus om de voortgang per hoofdstuk te beoordelen, van “geen voortgang” tot “uitstekende voortgang”. Die beoordelingen hebben directe gevolgen: landen met structureel slechte scores kunnen te horen krijgen dat bepaalde hoofdstukken worden bevroren of dat de onderhandelingen in zijn geheel worden opgeschort.
Conditionele aanpak
Sinds de hervormingen van het toetredingsbeleid in 2020 hanteert de EU een meer dynamische, voorwaardelijke benadering. Dat betekent dat landen niet alleen hoofdstukken kunnen openen als ze goed presteren, maar ook dat al geopende of gesloten hoofdstukken opnieuw kunnen worden ingetrokken als een land achteruitgaat op het gebied van democratie, rechtsstaat of fundamentele rechten. Dit geeft de EU meer druk op kandidaat-lidstaten om hervormingen ook daadwerkelijk door te voeren en te handhaven.
De rol van de Westelijke Balkan in de Europese veiligheid
De uitbreiding naar de Westelijke Balkan is voor de EU niet alleen een kwestie van waarden en regels, maar ook van veiligheid en stabiliteit. De regio heeft een turbulente geschiedenis met de oorlogen in het voormalige Joegoslavië in de jaren negentig. Integratie in de EU wordt gezien als de meest duurzame manier om vrede en stabiliteit in de regio te verankeren.
Invloed van Rusland en China in de regio
Rusland en China proberen actief invloed uit te oefenen in de Westelijke Balkan, onder meer via economische investeringen, media en politieke contacten. Landen als Servië onderhouden nauwe banden met zowel Moskou als Peking, wat spanningen oplevert met de EU. De EU beschouwt het perspectief op lidmaatschap als het voornaamste instrument om kandidaat-landen in de westerse invloedssfeer te houden en alternatieven minder aantrekkelijk te maken.
Potentiele toekomstige kandidaten
Naast de huidige kandidaten zijn er landen die interesse tonen in EU-lidmaatschap of waarmee de EU een bijzondere relatie onderhoudt.
- Zwitserland trok zijn aanvraag voor lidmaatschap al in 1992 terug na een negatief volksreferendum, maar heeft bilaterale verdragen met de EU die de samenwerking regelen. In 2025 zijn nieuwe bilaterale akkoorden gesloten die de relatie actualiseren, maar lidmaatschap staat niet op de agenda.
- Noorwegen en IJsland zijn lid van de Europese Economische Ruimte (EER) en zijn nauw verbonden met de EU zonder formeel lid te zijn. Ze nemen deel aan de interne markt en Schengen, maar hebben geen stemrecht in de EU-instellingen.
- Armenie heeft toenadering gezocht tot de EU, met name na de verslechterde relatie met Rusland. Het land heeft een partnerschap met de EU gesloten en toont interesse in een nauwere samenwerking, maar heeft nog geen officieel lidmaatschapsverzoek ingediend.
- Libië, Tunesië en Marokko worden in sommige beleidsdiscussies genoemd als potentiele toekomstige partners, maar officieel lidmaatschap is voor Noord-Afrikaanse landen niet aan de orde: de EU-verdragen beperken lidmaatschap geografisch tot Europese staten.
Veelgestelde vragen
Hoeveel landen willen lid worden van de EU?
Er zijn momenteel tien officieel erkende kandidaat-lidstaten: Montenegro, Albanië, Noord-Macedonië, Servië, Bosnië en Herzegovina, Kosovo, Oekraïne, Moldavië, Georgië en Turkije. Ze bevinden zich allen in verschillende stadia van het toetredingsproces.
Welk land staat het dichtst bij EU-lidmaatschap?
Montenegro is het meest vergevorderd en streeft ernaar in 2026 de onderhandelingen af te ronden. Albanië en Moldavië behoren eveneens tot de meest kansrijke kandidaten voor toetreding op de middellange termijn.
Wanneer kan Oekraïne lid worden van de EU?
Oekraïne mikt op 2028, maar dat is afhankelijk van de voortgang van de onderhandelingen, de afloop van de oorlog met Rusland en politieke steun binnen de EU. Hongarije heeft de onderhandelingen herhaaldelijk geblokkeerd via een veto.
Waarom is Turkije nog geen EU-lid?
Turkije onderhandelt al since 2005 over toetreding, maar het proces is feitelijk bevroren vanwege geschillen over democratie, mensenrechten, persvrijheid en de Cypruskwestie. Toetreding van Turkije staat momenteel niet op de politieke agenda van de EU.
Heeft Georgië nog kans op EU-lidmaatschap?
Op dit moment is de kans klein. De Europese Commissie beschouwt Georgië alleen nog in naam als kandidaat-lidstaat vanwege de autoritaire koers van de huidige regering en de toenadering tot Rusland. Het toetredingsproces is bevroren.
Wat zijn de voordelen van EU-lidmaatschap voor een kandidaat-land?
EU-lidmaatschap biedt toegang tot de interne markt, structuurfondsen, landbouwsteun, vrij verkeer van personen en deelname aan politieke besluitvorming. Kandidaat-lidstaten profiteren al voor toetreding van EU-financiering via het IPA-programma en toegang tot programma’s als Erasmus+.
