Friedrich Nietzsche is de auteur van Also sprach Zarathustra. De Duitse filosoof schreef dit werk tussen 1883 en 1885, en het geldt tot op de dag van vandaag als zijn meest invloedrijke en meest geciteerde boek. De volledige ondertitel luidt: Ein Buch für Alle und Keinen, wat vertaald betekent: Een boek voor allen en niemand.
Het werk is bijzonder omdat het op het snijvlak staat van filosofie en literatuur. Nietzsche schreef het niet als een droog academisch betoog, maar als een poëtisch-profetische tekst, vol beeldspraken en verhalen. De hoofdpersoon, Zarathustra, dient als spreekbuis voor Nietzsche’s meest radicale ideeën over de mens, de moraal en de toekomst van de beschaving.
“Nietzsche zoekt in Zarathustra geen leerstellige waarheid, maar een transformatie van de lezer. Het boek wil niet informeren, het wil veranderen. Dat maakt het tot een van de meest uitdagende teksten in de westerse filosofie.”
Een gangbare interpretatie in de filosofische literatuur, samengevat naar de kern van Nietzsche-studie
Friedrich Nietzsche: leven en achtergrond
Friedrich Wilhelm Nietzsche werd geboren op 15 oktober 1844 in Röcken, een klein dorp in de buurt van Lützen in het huidige Duitsland (toen deel van Pruisen). Zijn vader was luthers predikant en stierf al in 1849, waarna het gezin verhuisde naar Naumburg. Nietzsche groeide op in een overwegend vrouwelijk huishouden: zijn moeder, zuster, tante en grootmoeder speelden een grote rol in zijn jeugd.
Hij studeerde klassieke filologie in Bonn en later in Leipzig, waar hij al op jonge leeftijd opviel door zijn scherpe intellect. Op zijn 24ste, in 1869, werd hij benoemd tot hoogleraar klassieke filologie aan de Universiteit van Basel. Dat was uitzonderlijk: hij had zijn doctoraat nog niet eens afgerond. Basel verleende hem de titel op basis van zijn gepubliceerde werk. Hij was de jongste hoogleraar in dat vakgebied in Zwitserland.
Nietzsche raakte sterk bevriend met de componist Richard Wagner en zijn vrouw Cosima. Deze vriendschap had grote invloed op zijn vroege werk, maar later brak hij definitief met Wagner, wat hij als een persoonlijke en intellectuele bevrijding ervoer. Zijn gezondheid was chronisch slecht: hij leed aan migraine, maagproblemen en oogklachten. In 1879 moest hij zijn professoraat neerleggen wegens ziekte. Daarna leefde hij van een bescheiden pensioen en trok van stad naar stad, voornamelijk in Zwitserland en Italië. In deze periode, van omstreeks 1879 tot zijn geestelijke ineenstorting in 1889, schreef hij zijn belangrijkste werken.
In januari 1889 stortte Nietzsche geestelijk in op een plein in Turijn. Hij herstelde nooit volledig. De laatste elf jaar van zijn leven bracht hij door in een toestand van geestelijke verduistering, verzorgd door zijn moeder en later zijn zuster Elisabeth Forster-Nietzsche. Hij stierf op 25 augustus 1900 in Weimar.
Het ontstaan van Also sprach Zarathustra
Het idee voor Also sprach Zarathustra ontstond al vroeg in de jaren 1880. In zijn aantekeningen en brieven beschreef Nietzsche het moment waarop het kernidee van de eeuwige terugkeer bij hem opkwam: in augustus 1881, tijdens een wandeling langs het meer van Silvaplana in het Zwitserse Engadin. Hij noteerde dit als een van de meest overweldigende gedachten die hij ooit had.
Het boek verscheen in vier afzonderlijke delen:
| Deel | Jaar van publicatie | Uitgever | Bijzonderheden |
|---|---|---|---|
| Deel I | 1883 | Ernst Schmeitzner, Chemnitz | Eerste verschijning, kleine oplage |
| Deel II | 1883 | Ernst Schmeitzner, Chemnitz | Verscheen nog hetzelfde jaar |
| Deel III | 1884 | Ernst Schmeitzner, Chemnitz | Nietzsche zelf vond dit deel het sterkste |
| Deel IV | 1885 | Zelfuitgave, privédruk | 45 exemplaren gedrukt voor vrienden |
| Deel IV (publiek) | 1892 | Naumer Verlag | Pas na Nietzsche’s ineenstorting openbaar |
| Eerste verzamelde editie | 1886 | E.W. Fritzsch | Delen I-III samen, zonder deel IV |
Nietzsche schreef elk deel in een korte, intense periode. Deel I schreef hij in tien dagen in januari 1883 in Rapallo, Italië. Over de totstandkoming noteerde hij in zijn autobiografie Ecce Homo dat het werk hem overviel als een soort inspiratie die hij zelf niet volledig kon verklaren.
De drie centrale ideeën in het werk
Wie Also sprach Zarathustra wil begrijpen, stuit op drie kernbegrippen die Nietzsche via zijn profeet Zarathustra verkondigt. Het zijn geen simpele filosofische stellingen, maar eerder poëtische concepten die hij in het hele boek steeds opnieuw belicht.
De Übermensch (de overmens) is het meest bekende begrip. Nietzsche beschrijft de overmens als een wezen dat de verouderde christelijke moraal overstijgt en zelf waarden schept. Het gaat niet om een biologisch superieur ras, hoewel het nazisme dit begrip later heeft misbruikt. Nietzsche bedoelde iemand die zijn eigen leven vormgeeft zonder zich te laten leiden door kuddemoraal of angst. Zarathustra kondigt de overmens aan als het doel van de mensheid: niet God, niet de hemel, maar de mens die zijn aardse leven ten volle omhelst.
De eeuwige terugkeer is het meest raadselachtige idee in het boek. Het houdt in dat alle gebeurtenissen zich oneindig vaak herhalen, in dezelfde volgorde, zonder einde. Nietzsche beschouwde dit niet als een wetenschappelijke hypothese maar als een gedachte-experiment met een praktisch doel: als je je leven zo zou moeten herhalen, zou je het dan anders leven? Het idee dwingt je na te denken over de waarde van elke keuze.
De wil tot macht is het derde pijlerstelsel. Nietzsche stelt dat het diepste drijfveer van alle levende wezens niet zelfbehoud is (zoals Darwin veronderstelde) maar een drang tot groei, tot het uitoefenen en ontplooien van kracht. Dit geldt voor individuen maar ook voor culturen en ideeën. De wil tot macht is niet hetzelfde als politieke overheersing; het gaat om een innerlijk streven naar zelfoverwinning.
Deze drie ideeën hangen nauw samen en zijn in het boek onlosmakelijk verweven met de figuur van Zarathustra zelf. Hij worstelt ermee, verkondigt ze, wordt er door zijn toehoorders verkeerd begrepen, en keert er steeds op terug. Het is juist die dramatische spanning die het boek meer laat aanvoelen als een roman dan als een filosofisch traktaat.
De figuur van Zarathustra: een eigenzinnige keuze
De naam Zarathustra verwijst naar de Perzische profeet Zarathoestra (ook Zoroaster), de historische stichter van het zoroastrisme, een van de oudste monotheïstische religies ter wereld. Waarom koos Nietzsche juist deze naam?
In zijn autobiografie Ecce Homo (1888) legt Nietzsche dit zelf uit. De historische Zarathoestra was de eerste die de moraal als een strijd tussen goed en kwaad beschreef, aldus Nietzsche. Juist daarom is de fictieve Zarathustra de geschikte figuur om dit te herroepen: hij die de fout maakte, moet ook de correctie aankondigen. Nietzsche ziet zijn Zarathustra als een anti-profeet die de moraal van zijn voetstuk stoot.
De figuur van Zarathustra reist van een berg naar de mensen, probeert zijn wijsheid te delen, wordt genegeerd of misunderstood, en trekt zich daarna terug. Deze structuur herinnert aan bijbelse verhalen en aan Plato’s gelijkenis van de grot. Nietzsche speelt bewust met deze religieuze en filosofische tradities, maar keert ze consequent om.
Zo verkondigt Zarathustra niet dat God bestaat, maar dat God dood is: dat de westerse beschaving afscheid heeft genomen van zijn religieuze fundering, maar nog niet heeft uitgevogeld wat daarvoor in de plaats komt. Dat vacuüm is voor Nietzsche zowel gevaarlijk als veelbelovend.
De Nederlandse vertaling van het werk wordt doorgaans aangeduid als Aldus sprak Zarathoestra of Zo sprak Zarathoestra. Een recente Nederlandse vertaling, door Ria van Hengel, verscheen bij uitgeverij De Arbeiderspers en is breed geprezen om haar literaire kwaliteit.
Invloed op de muziek: Richard Strauss en Stanley Kubrick
Buiten de filosofie heeft Also sprach Zarathustra ook enorme invloed gehad op de muziek. De bekendste verwijzing is de gelijknamige symfonische tondichtung van de componist Richard Strauss, opus 30, gecomponeerd in 1896. Strauss zelf omschreef het werk niet als een toonkundige uitbeelding van Nietzsche’s filosofie, maar als een vrij gebaseerde muzikale reactie op de tekst.
De beroemde openingssectie, die Strauss “Sonnenaufgang” (zonsopgang) noemde, begint met een laag pedaaltoon in de contrabassen en orgel, gevolgd door een stijgend fanfaremotief in de trompetten. Deze opening is wereldberoemd geworden doordat de Brits-Amerikaanse filmmaker Stanley Kubrick haar gebruikte in zijn film 2001: A Space Odyssey (1968). In die film klinkt de muziek bij het moment waarop een pre-mens een gereedschap ontdekt, een beeld dat Kubrick bewust koppelde aan Nietzsche’s idee van de overmens.
Naast Strauss heeft het werk ook componisten als Gustav Mahler en Frederick Delius geïnspireerd. Mahler’s derde symfonie bevat een lied gebaseerd op een passage uit Also sprach Zarathustra, namelijk “Das trunkene Lied” (het beschonken lied), dat een hymne is op het begrip eeuwige terugkeer.
In de populaire cultuur duikt de Strauss-opening geregeld op, van sportgala’s tot reclamefilms, wat een curieuze ironie is: Nietzsche, die de kuddemoraal verachtte, is via zijn werk onderdeel geworden van de populaire cultuur. Zijn zuster Elisabeth zou er allicht niet vies van geweest zijn: zij zorgde er na zijn dood voor dat zijn nalatenschap breed werd verspreid, overigens soms door zijn teksten naar haar eigen voorkeur te interpreteren.
Als je geïnteresseerd bent in andere filosofisch-literaire meesterwerken, lees dan ook over de auteur van Lolita of ontdek wie Anna Karenina schreef en waarom dat belangrijk is.
Nietzsche’s andere werken in perspectief
Om de betekenis van Also sprach Zarathustra goed te begrijpen, helpt het om het te plaatsen naast Nietzsche’s andere hoofdwerken. Hij was bijzonder productief in de korte periode dat hij gezond genoeg was om te schrijven.
- Die Geburt der Tragödie (1872): Zijn debuut, over de spanning tussen de apollinische (orde, rede) en dionysische (chaos, roes) krachten in de Griekse tragedie. Geschreven onder sterke invloed van Wagner en Schopenhauer.
- Menschliches, Allzumenschliches (1878-1880): Een markante breuk met zijn vroegere denken. Nietzsche kiest hier voor een nuchterder, aforistisch stijl en distantieert zich van romantiek en metafysica.
- Die fröhliche Wissenschaft (1882): Bevat de beroemde passage waarin Nietzsche de dood van God aankondigt, via de parabel van de waanzinnige mens. Dit werk bereidt Also sprach Zarathustra direct voor.
- Jenseits von Gut und Böse (1886): Zijn meest systematische aanval op de traditionele moraalfilosofie.
- Zur Genealogie der Moral (1887): Een historische analyse van hoe morele begrippen als “goed” en “kwaad” zijn ontstaan.
- Der Antichrist (1888, gepubliceerd 1895): Een radicale aanval op het christendom als morele doctrine.
- Ecce Homo (1888, gepubliceerd 1908): Zijn autobiografie, met hoofdstukken als “Waarom ik zo wijs ben” en “Waarom ik zo goede boeken schrijf”.
Also sprach Zarathustra neemt een bijzondere positie in binnen dit oeuvre omdat het het enige werk is dat Nietzsche schreef in een uitgesproken literaire, poëtische stijl. Alle andere werken zijn aforistisch of meer betogend. Zarathustra staat op zichzelf.
Vergelijkbare intellectueel-filosofische meesterwerken die je kunt verkennen zijn de Divina Commedia van Dante, of De naam van de roos van Umberto Eco, dat zelf vol filosofische lagen zit. Houd je van grote klassieke verhalen, dan is ook de auteur van De drie musketiers een interessant leespad.
Misbruik en misverstanden: het nazisme en Elisabeth Nietzsche
Geen bespreking van Also sprach Zarathustra is compleet zonder aandacht voor de groteske vervorming die Nietzsche’s werk heeft ondergaan. Na zijn dood nam zijn zuster Elisabeth Forster-Nietzsche de controle over zijn nalatenschap en het Nietzsche-Archief in Weimar. Elisabeth had een völkisch-nationalistisch wereldbeeld en had met haar man Bernhard Forster zelfs geprobeerd een arische kolonie in Paraguay te stichten, een mislukking die tot faillissement en de zelfmoord van haar man leidde.
Terug in Duitsland manipuleerde zij onverschrokken Nietzsche’s onuitgegeven aantekeningen en brieven, selecteerde passages uit zijn werk en presenteerde hem als voorloper van het nationalisme. Toen Hitler in 1934 het Nietzsche-Archief bezocht, ontving Elisabeth hem met alle egards. Nietzsche’s begrippen als Übermensch en wil tot macht werden door de nazi-ideologie misbruikt als rechtvaardiging voor rassenhaat en militaire agressie, terwijl Nietzsche zelf fel antisemitisme had afgewezen en gespot had met het Pruisische nationalisme.
Na de Tweede Wereldoorlog moesten filosofen als Walter Kaufmann en later Gilles Deleuze flink werk verrichten om Nietzsche te bevrijden van deze vertekening. Kaufmann’s Engelse vertalingen en zijn biografie (1950) waren cruciaal voor de rehabilitatie van Nietzsche als serieuze filosoof in de Angelsaksische wereld.
Vandaag de dag is er brede consensus onder Nietzsche-onderzoekers dat zijn werk niets te maken heeft met racisme of nationaalsocialisme, en dat de nazistische toe-eigening berustte op selectief lezen en bewuste vervorming. De Übermensch staat niet voor een ras maar voor een individuele levenshouding. Wil tot macht is geen politiek programma maar een psychologische en metafysische beschrijving van het leven.
Veelgestelde vragen
Wie schreef Also sprach Zarathustra?
De auteur van Also sprach Zarathustra is de Duitse filosoof Friedrich Nietzsche (1844-1900). Hij schreef het werk in vier delen tussen 1883 en 1885. Het is zijn meest poëtische en literaire werk, en wordt gezien als de kern van zijn filosofie. Nietzsche schreef elk deel in een korte, intense scheppingsperiode, onder meer in Rapallo, Italië, en in het Zwitserse Engadin.
Wanneer is Also sprach Zarathustra geschreven?
Het eerste deel verscheen in 1883, het tweede deel ook in 1883, het derde deel in 1884, en het vierde en laatste deel in 1885 als privédruk voor een kring van veertig à vijfenveertig vrienden. Pas in 1892, nadat Nietzsche geestelijk was ingestort, werd het vierde deel voor het grote publiek beschikbaar. Een gebundelde editie van deel I tot III verscheen al in 1886.
Wat is de kern van Also sprach Zarathustra?
Het werk bevat drie centrale ideeën: de Übermensch (de overmens die zelf waarden schept buiten de traditionele moraal), de eeuwige terugkeer (het idee dat alles zich oneindig herhaalt) en de wil tot macht (de drang tot groei en zelfoverwinning die alle leven drijft). Deze ideeën worden niet als abstracte stellingen gepresenteerd, maar via de dramatische reizen en toespraken van de fictieve profeet Zarathustra.
Waarom koos Nietzsche de naam Zarathustra?
Nietzsche koos bewust voor de naam van de historische Perzische profeet Zarathoestra (Zoroaster). Hij legde in zijn autobiografie Ecce Homo uit dat Zarathoestra de eerste was die de moraal formuleerde als strijd tussen goed en kwaad. Juist hij moet die vergissing ook rechtzetten. Nietzsche’s fictieve Zarathustra is daarmee een anti-profeet die de traditionele moraal opheft in plaats van bevestigt.
Heeft het boek invloed gehad op de muziek?
Ja. De componist Richard Strauss schreef in 1896 een symfonische tondichtung met dezelfde titel, opus 30, geïnspireerd door Nietzsche’s werk. De beroemde openingssectie van die compositie, “Sonnenaufgang”, werd wereldberoemd via de film 2001: A Space Odyssey van Stanley Kubrick uit 1968. Ook Gustav Mahler liet zich inspireren door het boek, specifiek voor zijn derde symfonie. Daarmee heeft Also sprach Zarathustra een van de breedste culturele weerklank van alle filosofische werken in de westerse geschiedenis.
Is Also sprach Zarathustra in het Nederlands vertaald?
Ja, het werk is meerdere keren in het Nederlands vertaald. Een veel gebruikte en geprezen vertaling is Aldus sprak Zarathoestra door Ria van Hengel, die verscheen bij uitgeverij De Arbeiderspers. Eerdere vertalingen droegen titels als Zo sprak Zarathustra. Het werk is ook beschikbaar in goedkope edities bij verschillende uitgevers, en de volledige originele Duitstalige tekst staat gratis online via Project Gutenberg. Voor wie meer wil lezen over vergelijkbare grote literatuurwerken: ontdek ook de auteur van Dracula of lees over wie Frankenstein schreef, twee andere mijlpalen uit de Europese letterkunde van de negentiende eeuw.
