De kunstenaar achter De Sterrennacht is Vincent van Gogh (1853-1890), de Nederlandse post-impressionist die dit iconische schilderij in juni 1889 maakte. Hij woonde op dat moment niet in zijn eigen atelier, maar in een psychiatrische inrichting in Saint-Rémy-de-Provence in Zuid-Frankrijk. Dat gegeven maakt het schilderij extra bijzonder: het meest herkenbare kunstwerk ter wereld ontstond vanuit een raam van een gesticht.
Vandaag hangt De Sterrennacht in het Museum of Modern Art (MoMA) in New York, waar het tot de vaste collectie behoort. Het doek meet 73,7 bij 92,1 centimeter, is geschilderd in olieverf en trekt jaarlijks miljoenen bezoekers. Als je meer wilt weten over musea en toegang, bekijk dan ook welke musea gratis zijn met de VriendenLoterij.
Vincent van Gogh: wie was hij precies?
Vincent Willem van Gogh werd op 30 maart 1853 geboren in Zundert, een klein dorpje in Noord-Brabant. Zijn vader Theodorus was dominee bij de Hervormde Kerk, zijn moeder heette Anna Cornelia Carbentus. Hij groeide op in een bescheiden maar cultureel bewust gezin met vijf broers en zussen.
Zijn vroege loopbaan had niets met schilderen te maken. Op zijn zestiende begon hij als kunsthandelaar bij Goupil & Cie in Den Haag, een internationaal bedrijf in kunst en prenten. Hij werkte later ook in hun vestigingen in Londen en Parijs. Die jaren in de kunst, zonder zelf te schilderen, gaven hem een scherp oog voor kwaliteit en compositie.
Het liep mis. Na een ontluisterende afwijzing in de liefde en een groeiende religieuze obsessie verloor hij zijn baan. Hij probeerde daarna predikant te worden in de arme mijnstreek van de Borinage in België. Dat liep ook stuk. Pas op zijn 27e besloot hij kunstenaar te worden, aangespoord door zijn broer Theo, die hem zijn hele leven financieel zou ondersteunen. Die keuze leidde in slechts tien jaar tot een oeuvre van circa 900 schilderijen en meer dan 1.100 werken op papier.
De band met zijn broer Theo was buitengewoon hecht. Ze wisselden meer dan 820 brieven uit, een van de rijkste en persoonlijkste documentaires in de kunstgeschiedenis. Daarin schrijft Vincent over techniek, kleur, wanhoop en verlangen. Die brieven zijn bewaard gebleven en geven een uniek inkijkje in zijn manier van denken.
De weg naar Saint-Rémy: casus van een crisisperiode
Om te begrijpen waarom De Sterrennacht tot stand kwam, moet je kijken naar de maanden ervoor. Van Gogh woonde in 1888 in Arles, in de Provence. Hij had er zijn beroemde Gele Huis gehuurd en uitgenodigd de Belgisch-Franse schilder Paul Gauguin om samen te werken. Dat experiment liep dramatisch uit de hand.
In december 1888 raakte Van Gogh in een ernstige psychische crisis. Na een hevige ruzie met Gauguin sneed hij een deel van zijn eigen linkeroor af en overhandigde het aan een vrouw in de buurt. De exacte aanleiding en omstandigheden zijn tot op de dag van vandaag onderwerp van discussie, maar het resultaat was duidelijk: Gauguin vertrok en Van Gogh werd opgenomen in het ziekenhuis van Arles.
In mei 1889 meldde Van Gogh zich vrijwillig aan bij de psychiatrische instelling Saint-Paul-de-Mausole in Saint-Rémy-de-Provence. Hij hoopte er stabiliteit te vinden. Hij kreeg een kamer op de eerste verdieping met uitzicht op een ommuurde tuin en, als hij zijn hoofd uitstak, op de heuvels en het dorp Saint-Rémy. Juist vanuit dat venster observeerde hij de nachtelijke hemel die de basis werd voor De Sterrennacht.
Opvallend: hij mocht niet altijd zelf naar buiten om te schilderen. Veel van zijn werken uit deze periode schilderde hij op basis van herinnering en verbeelding, gecombineerd met wat hij door het raam kon zien. Het pittoreske dorpje dat links onderaan het schilderij staat, lijkt op Saint-Rémy maar is nooit precies geïdentificeerd als een specifiek bestaand gezicht.
Drie scenario’s: zo kan je het schilderij lezen
Eén schilderij, meerdere lezingen. De Sterrennacht is zo rijkelijk geschilderd dat kunsthistorici, psychologen en gewone kijkers er elk iets anders in zien. Hier zijn drie veelgebruikte invalshoeken.
Scenario 1: de nachtelijke hemel als troost. Van Gogh schreef aan zijn broer Theo dat de aanblik van sterren hem altijd deed dromen. Hij vergeleek de reis naar een ster met het nemen van een trein naar een stad: je neemt de dood om bij een ster te komen. In die lezing is het schilderij geen uiting van wanhoop, maar van verlangen naar transcendentie. De wervelende hemel straalt energie en beweging uit, niet chaos.
Scenario 2: psychische toestand zichtbaar in kwast. De draaikolkende penseelstreken worden soms gezien als een directe weerspiegeling van Van Goghs geestestoestand. De hevige, opgejaagde beweging in de lucht en de sterren weerspiegelen een geest die niet tot rust komt. Kunstpsychologen hebben gesuggereerd dat de manier waarop Van Gogh de turbulentie weergaf, overeenkomsten vertoont met wetenschappelijke modellen van luchtstromingen, iets wat hij intuïtief vastlegde.
Scenario 3: religieuze symboliek. De grote cypres links in het schilderij reikt tot in de hemel. In de schildertraditie waren cypressen symbolen van rouw en de overgang naar de dood. De kerk in het dorp wijst omhoog. Sommige onderzoekers zien het schilderij als een meditatie over leven en dood, waarbij Van Gogh zijn eigen precaire situatie verwerkte via universele symbolen.
De stijl van Van Gogh: post-impressionisme uitgelegd
Van Gogh wordt ingedeeld in het post-impressionisme, een brede stroming die zich eind negentiende eeuw aftekende als reactie op het impressionisme. Waar de impressionisten (zoals Monet en Renoir) zich richtten op het vasthouden van een vluchtige indruk van licht, gingen post-impressionisten verder: ze gebruikten kleur en lijn als emotioneel uitdrukkingsmiddel.
Van Goghs stijl onderscheidt zich door enkele kenmerken:
- Dikke, zichtbare penseelstreken die textuur geven aan het oppervlak
- Felle, ongemengde kleuren direct uit de tube aangebracht
- Krachtige contouren rond figuren en objecten
- Dynamische, soms wervelende lijnen die beweging suggereren
- Intense, persoonlijke emotionele lading
Zijn stijl is direct herkenbaar en tegelijkertijd moeilijk te omschrijven. Het is geen realistische weergave, maar ook geen abstractie. Het is een persoonlijke interpretatie van de werkelijkheid, gefilterd door een zeer gevoelig temperament. Van Gogh werd beïnvloed door Japanse houtsneden, door Rembrandt en Millet, maar zijn eindresultaat was uniek.
Vergelijk dat eens met hoe een ander icoon zijn stijl opbouwde: wie Las Meninas in Spanje schilderde, werkte vanuit een totaal ander principe van ruimtelijkheid en illusie.
Tijdlijn: Van Goghs carrière in zes fasen
| Periode | Locatie | Kenmerkend werk of gebeurtenis |
|---|---|---|
| 1869-1876 | Den Haag, Londen, Parijs | Kunsthandelaar bij Goupil & Cie |
| 1876-1880 | Engeland, Borinage (België) | Mislukte pogingen als leraar en predikant |
| 1880-1885 | Etten, Den Haag, Nuenen | De Aardappeleters (1885), donkere aardse palet |
| 1886-1888 | Parijs | Kennismaking met impressionisme, lichtere kleuren |
| 1888 | Arles | Zonnebloemen, Het Gele Huis, het oorincident |
| 1889-1890 | Saint-Rémy, Auvers-sur-Oise | De Sterrennacht (juni 1889), overlijden juli 1890 |
Van Gogh overleed op 29 juli 1890 in Auvers-sur-Oise, twee dagen na een schotwond die hij zichzelf toebracht. Hij was 37 jaar oud. Zijn broer Theo overleed zes maanden later, in januari 1891. De wereld die Van Gogh nauwelijks erkende, zou hem decennia later als het symbool bij uitstek van het miskende genie beschouwen.
Hoe De Sterrennacht uiteindelijk in het MoMA belandde
De reis van het schilderij van de muren van Saint-Paul-de-Mausole naar het Museum of Modern Art is bijna net zo fascinerend als het schilderij zelf. Na het overlijden van Theo kwamen zijn bezittingen terecht bij zijn weduwe Jo Bonger. Zij was een van de eerste mensen die het belang van Van Goghs werk inzag en actief werkte aan zijn naamsbekendheid.
Jo Bonger correspondeerde met musea, organiseerde tentoonstellingen en publiceerde de brieven van Vincent. Zo groeide de reputatie van Van Gogh geleidelijk. De Sterrennacht wisselde een aantal keren van eigenaar voordat het in 1941 door Lillie P. Bliss aan het MoMA werd nagelaten. Het schilderij werd pas twee jaar later, in 1943, onderdeel van de vaste collectie na de officiële afwikkeling van de nalatenschap.
Sindsdien verlaat het schilderij het MoMA vrijwel nooit. Het is te kostbaar en te kwetsbaar voor transport. Incidenteel werd het uitgeleend voor speciale tentoonstellingen, maar de vaste plek is in New York. Als je het Van Gogh Museum in Amsterdam bezoekt, zie je er geen Sterrennacht: dat museum heeft wél de grootste collectie Van Goghs ter wereld, maar dit specifieke werk hoort toe aan het MoMA. Wie de Museumkaart wil gebruiken voor Nederlandse musea, kan op welke musea zijn aangesloten bij de Museumkaart zien welke opties er zijn.
Het Van Gogh Museum in Amsterdam heeft wel de meeste andere bekende werken, waaronder De Slaapkamer, De Zonnebloemen en een enorme collectie brieven en tekeningen. Voor wie Van Gogh wil bezoeken zonder naar New York te vliegen, is Amsterdam dus de aangewezen plek.
Van Gogh vergeleken met tijdgenoten: wat maakt hem uniek?
Van Gogh was geen eenling in het post-impressionisme. Paul Gauguin, Paul Cézanne en Georges Seurat werkten in dezelfde periode en deelden een zelfde ongeduld met het impressionisme. Toch onderscheidt Van Gogh zich op een paar punten.
| Kunstenaar | Stijlkenmerk | Bekendste werk | Tijdgenoot Van Gogh? |
|---|---|---|---|
| Vincent van Gogh | Dikke kwasttextuur, emotionele kleur | De Sterrennacht (1889) | (zelf) |
| Paul Gauguin | Vlakke kleurvlakken, exotische thema’s | Where Do We Come From? (1897) | Ja, woonde bij Van Gogh in Arles |
| Paul Cézanne | Geometrische opbouw, veelvoud perspectieven | Mont Sainte-Victoire (1906) | Ja, ouder dan Van Gogh |
| Georges Seurat | Pointillisme: kleine stipjes kleur | Een zondagmiddag op het eiland La Grande Jatte (1886) | Ja, ontmoetten elkaar in Parijs |
| Henri de Toulouse-Lautrec | Snelle schetsachtige lijnen, kabaret-thema’s | Moulin Rouge, La Goulue (1891) | Ja, vriend in Parijs |
| Édouard Munch | Expressieve vervormingen, angst en existentie | De Schreeuw (1893) | Jonger, bewonderde Van Gogh |
Waar Cézanne een architectonische kijk op de wereld had en Seurat methodisch werkte met stippen, werkte Van Gogh vanuit onmiddellijk gevoel. Zijn schilderijen zijn snel ontstaan, soms in een dag. De kwasttextuur is zo dik en driedimensionaal dat je bij een echt schilderij het reliëf bijna kunt voelen. Dat is een kwaliteit die in reproducties verloren gaat.
Van Gogh was ook de enige van deze groep die zijn hele kunstenaarsleven in armoede leefde. Theo kocht nauwelijks iemand die zijn werk wilde. In zijn leven verkocht hij slechts één schilderij: De Rode Wijngaard in 1890, voor 400 frank. Alle andere duizenden werken bracht hij geen cent op. Nu gaan zijn schilderijen bij veilingen voor tientallen miljoenen dollars over de toonbank.
Net als bij de auteur van de Divina Commedia is Van Goghs bekendheid uiteindelijk een zaak van postuum erkenning geworden, iets wat zijn werk tijdens zijn leven nauwelijks ontving.
Wat minder bekende feiten over het schilderij
Over De Sterrennacht bestaan veel hardnekkige misverstanden en interessante randfeitjes die zelden in schoolboeken staan.
Van Gogh was zelf niet bijzonder enthousiast over het schilderij. In een brief aan zijn broer Theo noemde hij het een “mislukking” en vond hij dat hij te ver was afgeweken van de werkelijkheid. Pas later, door de ogen van anderen, groeide zijn eigen waardering enigszins.
Het schilderij bevat elf sterren en een grote, felgele maan. De identiteit van de sterren is onderzocht: astronomen hebben betoogd dat de positie en helderheid van de sterren overeen kunnen komen met de nachtelijke hemel boven Saint-Rémy rond 19 juni 1889, kort voor zonsopgang. Andere onderzoekers zijn het daar niet mee eens en beschouwen de sterren als puur imaginair.
Het dorp linksonder is ook nooit definitief geïdentificeerd. Sommige elementen lijken op Saint-Rémy, andere op het Brabantse platteland van Van Goghs jeugd. Mogelijk combineerde hij herinneringen aan Zundert met zijn actuele omgeving.
De populaire cultuur heeft het schilderij ongekend ver verspreid. Het verscheen op t-shirts, puzzels, koffiebekers en in de animatiefilm Loving Vincent (2017), die volledig in Van Goghs schilderstijl werd geanimeerd door meer dan honderd schilders. Dat bewustzijn over kunstenaars en hun werken raakt aan bredere culturele vragen, vergelijkbaar met het soort vragen over cultureel geheugen dat je ook tegenkomt als je je afvraagt wie de mopperende oudjes op het balkon van de Muppets zijn: herkenbare figuren waarvan je de herkomst soms vergeet.
Ten slotte: De Sterrennacht is niet het enige nachtelijke schilderij van Van Gogh. Er bestaat ook een Sterrennacht boven de Rhône (1888), geschilderd in Arles. Die hangt in het Musée d’Orsay in Parijs en is net zo indrukwekkend, maar minder beroemd. Voor wie Van Gogh wil bezoeken en gebruik wil maken van een museumjaarkaart voor Nederlandse musea, is het ook interessant om te bekijken bij welke musea je een museumjaarkaart kunt kopen.
Veelgestelde vragen
Wie heeft De Sterrennacht geschilderd?
De Sterrennacht is geschilderd door Vincent van Gogh (1853-1890), een Nederlandse post-impressionist. Hij maakte het schilderij in juni 1889 terwijl hij vrijwillig opgenomen was in de psychiatrische inrichting Saint-Paul-de-Mausole in Saint-Rémy-de-Provence in Zuid-Frankrijk. Het is een olieverf op doek van 73,7 bij 92,1 centimeter.
Waar hangt De Sterrennacht nu?
Het schilderij hangt in het Museum of Modern Art (MoMA) in New York City, waar het tot de vaste collectie behoort. Het schilderij is in 1941 aan het museum nagelaten door Lillie P. Bliss en werd in 1943 definitief onderdeel van de vaste collectie. Het verlaat het MoMA vrijwel nooit vanwege de hoge waarde en kwetsbaarheid.
Waarom schilderde Van Gogh De Sterrennacht in een psychiatrische inrichting?
Na een ernstige psychische crisis in Arles in december 1888, waarbij hij een deel van zijn oor afsneed, meldde Van Gogh zich vrijwillig aan bij Saint-Paul-de-Mausole in mei 1889. Hij hoopte er stabiliteit te vinden. Vanuit zijn kamerraam observeerde hij de nachtelijke hemel. Deels schilderde hij ook op basis van herinnering en verbeelding, omdat hij niet altijd buiten mocht werken.
Wat stelt de grote donkere boom voor in het schilderij?
De grote zwarte, naar de hemel reikende boom links in het schilderij is een cipres. In de Europese schildertraditie zijn cipressen symbolen van de overgang naar de dood en werden ze geplant bij kerkhoven. De cipres reikt in het schilderij tot voorbij de heuvels en raakt bijna de sterrenhemel, wat kan worden gelezen als een brug tussen aarde en hemel, of tussen leven en dood. Van Gogh schilderde vaker cipressen en noemde ze fascinerend om hun vorm en kleur.
Verdiende Van Gogh geld met zijn schilderijen tijdens zijn leven?
Nauwelijks. In zijn hele kunstenaarscarrière, van 1880 tot zijn dood in 1890, verkocht Van Gogh voor zover bekend slechts één schilderij: De Rode Wijngaard in 1890, voor 400 frank. Hij was volledig financieel afhankelijk van zijn broer Theo, die hem maandelijks geld stuurde. Na zijn dood groeide zijn faam snel, mede door de inspanningen van Theo’s weduwe Jo Bonger.
Wat is het verschil tussen het Van Gogh Museum in Amsterdam en het MoMA voor Van Gogh-liefhebbers?
Het Van Gogh Museum in Amsterdam bezit de grootste collectie werken van Van Gogh ter wereld: meer dan 200 schilderijen, 500 tekeningen en duizenden brieven. Maar De Sterrennacht is daar niet te zien: dat hangt in het MoMA in New York. Wie de beroemdste Van Gogh wil zien, moet naar Amerika. Voor alle andere werken, de brieven en de biografie is Amsterdam de beste bestemming. Kijk ook naar welke musea gratis zijn met de VriendenLoterij voor mogelijke kortingen.
