De maker van de Suprematistische Compositie is Kazimir Malevitsj (ook gespeld als Kazimir Malevich), een Russisch-Oekraiense schilder die leefde van 1879 tot 1935. Hij schiep tientallen werken onder de noemer “Suprematistische Compositie” als onderdeel van de kunststroming die hij zelf bedacht: het suprematisme. Dit is geen toevalstreffer van een enkeling: het gaat om een samenhangende reeks geometrische abstracties die Malevitsj tussen circa 1915 en 1927 schilderde. De bekendste versies hangen in het Stedelijk Museum Amsterdam en zijn wereld beroemd geraakt door spectaculaire veilingprijzen.
Wie was Kazimir Malevitsj?
Kazimir Malevitsj werd geboren op 23 februari 1879 in Kiev, destijds onderdeel van het Russische Keizerrijk. Hij groeide op in een Pools gezin en verhuisde als jongvolwassene naar Moskou, waar hij schilderles volgde en in contact kwam met het bruisende avant-garde milieu van het begin van de twintigste eeuw. Zijn vroege werk liep langs de stijlen van impressionisme, pointillisme en kubisme, maar halverwege de jaren 1910 brak hij radicaal met alle bestaande tradities.
Malevitsj noemde zijn nieuwe kunstopvatting het suprematisme, naar het Latijnse woord supremus, dat “hoogste” of “bovenste” betekent. Met die naam bedoelde hij de suprematie van het puur picturale gevoel boven alle andere elementen in de kunst: geen verhalen, geen natuur, geen symbolen. Alleen lijn, vlak, kleur en ruimte telden nog mee. Hij publiceerde zijn idee in 1915 in een manifest getiteld Van kubisme en futurisme naar suprematisme: het nieuwe realisme in de schilderkunst.
Buiten zijn schilderijen was Malevitsj ook actief als schrijver, theoreticus en docent. Hij werkte van 1919 tot 1922 aan het Vitebsk Volkskunstatelier onder leiding van Marc Chagall en stichtte er zijn eigen groep, UNOVIS (Bevestigers van de Nieuwe Kunst). Later gaf hij les in Leningrad. Zijn gezondheid verslechterde in de jaren dertig onder het repressieve Stalinistische regime. Hij overleed op 15 mei 1935 in Leningrad.
Wat is het suprematisme precies?
Het suprematisme is een stroming in de abstracte kunst die volledig werkt met geometrische basisvormen: vierkanten, rechthoeken, cirkels en kruisen op een witte of neutrale achtergrond. De filosofie achter de stroming is radicaal: Malevitsj wilde af van elk verband met de zichtbare werkelijkheid. Geen landschappen, geen gezichten, geen objecten. Alleen de pure energie van de vorm zelf.
De officiële geboorte van het suprematisme was in december 1915, toen Malevitsj 39 non-figuratieve werken toonde op de tentoonstelling 0.10: De laatste futuristische tentoonstelling in Petrograd (nu Sint-Petersburg). In de hoek van de zaal hing zijn zwarte vierkant op een witte achtergrond: het Zwarte Vierkant. Dat werk werd meteen gezien als een breekpunt in de kunstgeschiedenis, een nulpunt van waaruit alles opnieuw begon.
Na het zwarte vierkant breidde Malevitsj zijn vocabulaire steeds verder uit. Hij voegde meer vormen toe, meer kleuren en meer dynamiek. De geometrische vlakken begonnen te zweven, te draaien en in beweging te lijken. Dat is precies het stadium waarop de “Suprematistische Composities” ontstonden: complexere werken met meerdere vormen die samen een spanning en ritme creëren. De witte achtergrond functioneert daarin niet als leeg canvas, maar als oneindige ruimte, een kosmische leegte waarbinnen de vormen bestaan.
De Suprematistische Compositie als beginner begrijpen
Wie voor het eerst een Suprematistische Compositie van Malevitsj ziet, denkt misschien: “Dit kan ik zelf ook.” Een paar gekleurde rechthoekjes op een witte achtergrond: hoe moeilijk is dat? Dat gevoel is begrijpelijk, maar het mist de kern van wat Malevitsj deed.
Als beginner is het handig om de volgende drie zaken te onthouden:
- De vormen zijn geen decoratie. Ze verwijzen niet naar iets buiten het schilderij. Een rood vierkant is gewoon een rood vierkant, niet een symbool voor gevaar of liefde.
- De compositie is zorgvuldig afgewogen. Waar een vorm staat, hoe groot die is ten opzichte van de andere, welke kleur naast welke staat: dat is allemaal bewust. De schijnbare eenvoud is het resultaat van precisie.
- De witte ruimte is actief. Malevitsj zag wit niet als “niets”. Het is de ruimte waarbinnen de vormen bestaan, vergelijkbaar met de stilte in muziek die de noten betekenis geeft.
Als beginner kun je ook denken aan het verschil met een kindertekening van geometrische vormen: die ziet er oppervlakkig gezien vergelijkbaar uit, maar mist de spanning en het evenwicht dat Malevitsj bewust opbouwde. Kijk naar de hoeken, de tussenruimtes en de manier waarop je oog over het doek beweegt. Dat is waar de meesterschap zit.
Als je wilt leren kijken naar abstracte kunst, is een bezoek aan het Stedelijk Museum Amsterdam een goed begin. Het museum heeft een van de belangrijkste Malevitsj-collecties ter wereld. Voor een voordelige toegang kun je kijken naar de opties via de VriendenLoterij voor gratis museumbezoek of nagaan bij welke musea je een Museumjaarkaart kunt kopen.
De Suprematistische Compositie als gevorderde begrijpen
Voor iemand met meer achtergrondkennis biedt de Suprematistische Compositie veel meer lagen. Malevitsj werkte niet aan een handvol schilderijen, maar aan een systematisch onderzoek naar de mogelijkheden van pure vorm. Hij dacht in series en ontwikkelde zijn stijl bewust door in fasen.
Kunsthistorici onderscheiden ruwweg drie perioden in zijn suprematistische werk:
| Periode | Kenmerken | Typische vormen | Stemming |
|---|---|---|---|
| Vroeg (1915-1916) | Beperkt kleurenpalet, statische vormen | Vierkanten, rechthoeken, puur zwart/wit/rood | Rustig, absoluut |
| Dynamisch (1916-1918) | Meer kleuren, diagonale plaatsing, beweging | Langgerekte vlakken, kruisen, scheve hoeken | Energiek, kosmisch |
| Wit op wit (1918-1919) | Vrijwel geen kleurcontrast, extreme minimalisering | Witte vormen op wit fond | Meditatief, transcendent |
De beroemdste versie die in het Stedelijk Museum Amsterdam hing en later geveild werd, stamt uit 1916: de dynamische periode. In die werken zweven gekleurde rechthoeken in verschillende richtingen door het witte vlak, alsof ze los zijn van zwaartekracht. Malevitsj beschreef dit zelf als een verbeelding van het kosmische gevoel, de sensatie van eindeloze ruimte die je ervaart als je naar de sterrenhemel kijkt.
Een gevorderd kijker zal ook letten op de verftoepassing: Malevitsj werkte met olieverf en legde zijn pigmenten zorgvuldig aan. De randen van zijn vormen zijn niet altijd haarscherp. Die kleine onvolmaaktheden bewijzen de handgemaakte, menselijke oorsprong van het werk, iets wat latere imitaties op canvas of print nooit volledig kunnen nabootsen. Voor liefhebbers van bijzondere instrumenten en kunsthistorische verwantschappen: de precisie en het ambacht van Malevitsj is vergelijkbaar met die van een meester-instrumentenbouwer, zoals een klavecimbelbouwer die elk detail doelbewust kiest.
Drie bekende versies van de Suprematistische Compositie
Malevitsj schilderde meerdere werken die hij zelf aanduiddde als “Suprematistische Compositie” of varianten daarop. Hier zijn drie belangrijke versies:
1. Suprematistische Compositie (met acht rode rechthoeken), 1915
Dit werk hangt in het Stedelijk Museum Amsterdam en is een van de vroegste en meest directe voorbeelden van zijn suprematistische stijl. Acht rode rechthoekige vlakken zijn verspreid over een witte achtergrond. De plaatsing is asymmetrisch maar evenwichtig. Het is een van de werken die Malevitsj in 1927 achterliet in Berlijn en die uiteindelijk via een lange juridische weg bij het Stedelijk terechtkwamen.
2. Suprematistische Compositie, 1916 (verkocht in 2008)
Dit doek werd op 3 november 2008 geveild bij Sotheby’s New York voor omgerekend ongeveer 60 miljoen dollar en was op dat moment het duurste Russische kunstwerk ooit. Het schilderij toont meerdere geometrische vormen in rood, blauw, zwart en geel op een witte achtergrond, met een sterke diagonale dynamiek.
3. Suprematistische Compositie, 1916 (verkocht bij Christie’s 2018)
In november 2018 brak een andere versie alle records. Bij Christie’s New York werd een Suprematistische Compositie uit 1916 geveild voor 85.812.500 dollar. Dat was niet alleen een record voor Malevitsj, maar ook voor Russische kunst in het algemeen. De koper bleef anoniem. Ook dit werk was afkomstig van de erfgenamen van Malevitsj, die het na een lange rechtszaak hadden teruggekregen van het Stedelijk Museum.
De juridische strijd rondom de werken
De geschiedenis van de Suprematistische Composities is ook een verhaal van verlies en juridische strijd. In 1927 reisde Malevitsj naar Berlijn voor een grote tentoonstelling in de Galerie van Diemen. Hij liet daar bij zijn vertrek naar de Sovjet-Unie veertien werken achter bij de architect Hugo Haring, met de opdracht ze te bewaren totdat hij terug zou keren. Dat terugreizen werd onmogelijk: Stalin beperkte de bewegingsvrijheid van kunstenaars steeds meer. Malevitsj stierf in 1935 zonder zijn schilderijen ooit terug te hebben gezien.
Na de Tweede Wereldoorlog kwamen de werken via verschillende omwegen in het bezit van het Stedelijk Museum Amsterdam, dat ze jarenlang tentoon stelde als onderdeel van zijn vaste collectie. In de jaren negentig begonnen de erfgenamen van Malevitsj een juridische procedure om de werken terug te eisen. Na een lange strijd bereikte het museum in 2008 een schikking met de erfgenamen: de werken werden teruggegeven in ruil voor een compensatie aan het museum. Vervolgens brachten de erfgenamen de doeken onder de hamer, wat leidde tot de spectaculaire veilingprijzen van 2008 en 2018.
Dit soort restitutieverhalen zijn niet uniek. Ze laten zien hoe complex de herkomst van kunstwerken kan zijn, zeker als het gaat om werken die in de twintigste eeuw door oorlog, politiek en onteigening van eigenaar wisselden. Het is vergelijkbaar met de complexe identiteitsvraagstukken die mensen tegenkomen als ze op zoek gaan naar hun eigen achtergrond, zoals bij het opzoeken van de betekenis van een achternaam.
Malevitsj en de erfenis van het suprematisme
Het werk van Malevitsj heeft de kunst van de twintigste en eenentwintigste eeuw diepgaand beinvloed. Direct na zijn dood werd zijn invloed in de Sovjet-Unie onderdrukt: Stalin prefereerde het socialistisch realisme boven abstracte experimenteerdrang. Maar in het Westen leefde zijn erfenis door.
De lijn van het suprematisme loopt rechtstreeks naar het minimalisme van de jaren zestig en zeventig: kunstenaars als Donald Judd, Dan Flavin en Agnes Martin werkten allemaal, bewust of onbewust, in de traditie die Malevitsj had geopend. Ook in het grafisch ontwerp en de architectuur is zijn invloed enorm. Het Bauhaus-vocabulaire, waarbij functionaliteit en geometrische helderheid centraal staan, deelt veel met de principes van het suprematisme.
In museumcollecties wereldwijd zijn Suprematistische Composities van Malevitsj een vast ankerpunt van de moderne kunst. Naast het Stedelijk Museum Amsterdam bezit ook het MoMA in New York een belangrijke collectie. Wie meer wil leren over bijzondere musea en hoe je die bezoekt, kan ook kijken welke musea zijn aangesloten bij de Museumkaart. Een vergelijking met andere grote schilders die vergelijkbare invloed hadden is ook interessant: zo schilderde Velazquez Las Meninas, een werk dat evengoed de grenzen van zijn genre opzocht.
De Suprematistische Composities zijn ook regelmatig onderwerp van vervalsingen geweest. Dat is logisch: de schijnbare eenvoud van de geometrische vormen maakt ze verleidelijke doelwitten voor fraudeurs. Maar een goed getraind oog ziet het verschil: de verfstructuur, de doekspanning, de pigmentopbouw en de herkomstdocumentatie zijn allemaal factoren die een origineel onderscheiden van een kopie.
Veelgestelde vragen
Hoe oud was Malevitsj toen hij het suprematisme uitvond?
Kazimir Malevitsj was 36 jaar oud toen hij in 1915 zijn eerste suprematistische werken toonde op de tentoonstelling 0.10 in Petrograd. Hij had daarvoor al een lang traject afgelegd langs impressionisme, kubisme en futurisme. Het suprematisme was dus geen plotselinge ingeving van een jongeling, maar het resultaat van jaren zoeken en experimenteren door een volwassen kunstenaar.
Zijn er meerdere schilderijen die “Suprematistische Compositie” heten?
Ja, er zijn tientallen werken met die naam of varianten erop. Malevitsj gebruikte de term als een soort overkoepelende categorie voor zijn geometrisch-abstracte werken. Musea en veilinghuizen onderscheiden ze aan de hand van het jaar, de afmetingen, de specifieke ondertitel (zoals “met acht rode rechthoeken”) en de herkomstgeschiedenis. Elke versie is uniek, ook al klinkt de naam hetzelfde.
Hoeveel is een Suprematistische Compositie van Malevitsj waard?
Dat varieert enorm, maar de topwerken behoren tot de duurste schilderijen ter wereld. In 2008 bracht een exemplaar circa 60 miljoen dollar op bij Sotheby’s. In 2018 brak Christie’s het record met 85,8 miljoen dollar voor een andere versie uit hetzelfde jaar, 1916. Kleinere en minder bekende werken uit zijn oeuvre kunnen ook voor tientallen tot honderden duizenden dollars worden verhandeld, afhankelijk van herkomst en staat van bewaring.
Waarom hingen zoveel Malevitsj-werken in het Stedelijk Museum Amsterdam?
Dat is het gevolg van de Berlijn-episode uit 1927. Malevitsj liet veertien werken achter bij architect Hugo Haring, die ze na de Tweede Wereldoorlog overdroeg aan het Stedelijk Museum. Dat museum bouwde zo een van de grootste en meest waardevolle Malevitsj-collecties ter wereld op, buiten Rusland. Na de restitutie-schikking in 2008 werden sommige werken teruggegeven aan de erfgenamen, die ze vervolgens veilde. Het Stedelijk heeft nog wel andere werken van Malevitsj in bezit.
Wat is het verschil tussen suprematisme en constructivisme?
Beide stromingen ontstonden in Rusland rond 1915-1920 en werken met geometrische abstractie, maar de nadruk verschilt. Suprematisme, zoals ontwikkeld door Malevitsj, is puur spiritueel en filosofisch: de vorm bestaat om zichzelf, los van praktisch nut. Constructivisme, verbonden aan kunstenaars als Alexander Rodchenko en El Lissitzky, had een meer politiek en functioneel karakter: kunst moest de samenleving dienen en bruikbaar zijn voor de nieuwe Sovjet-staat. Malevitsj en de constructivisten kenden elkaar en beinvloedden elkaar, maar verschilden fundamenteel van mening over het doel van kunst.
Kan ik Suprematistische Composities van Malevitsj in Nederland zien?
Ja. Het Stedelijk Museum Amsterdam heeft nog steeds werken van Malevitsj in zijn collectie, waaronder de beroemde “Suprematistische Compositie met acht rode rechthoeken” uit 1915. Dit museum is een van de belangrijkste plekken ter wereld als je zijn werk in het echt wilt zien. Controleer van tevoren of het werk op dat moment in de vaste opstelling hangt, want grote musea wisselen hun collectie regelmatig.
