De schilder van De Tuin der Lusten is Jheronimus Bosch, geboren als Jheronimus van Aken rond 1450 in ‘s-Hertogenbosch. Hij maakte dit drieluik ergens tussen 1490 en 1510. Het schilderij hangt vandaag in het Museo del Prado in Madrid en geldt als een van de meest besproken kunstwerken ter wereld.
Bosch is uniek: hij schilderde vijfhonderd jaar voor het surrealisme beelden die doen denken aan Salvador Dali. Zijn werk zit vol hybride wezens, angstaanjagende monsters en raadselachtige symbolen. Nergens is dat zo duidelijk als in De Tuin der Lusten.
Wie was Jheronimus Bosch?
Jheronimus Bosch groeide op in een schildersfamilie. Zijn vader, grootvader en diverse ooms waren ook schilder. De achternaam “Van Aken” verwijst naar Aken in Duitsland, waar zijn voorouders vandaan kwamen. Bosch zelf nam de naam van zijn geboortestad aan: “Bosch” staat voor ‘s-Hertogenbosch, of Den Bosch.
In 1481 trouwde hij met Aleid van de Meervenne, een vrouw uit een welgestelde familie in Oirschot. Dat huwelijk gaf hem financiele zekerheid en toegang tot hogere kringen. Hij hoefde niet enkel te werken voor het geld, wat hem waarschijnlijk meer vrijheid gaf in zijn kunstzinnige keuzes.
Bosch sloot zich aan bij de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap, een invloedrijke religieuze broederschap verbonden aan de Sint-Janskathedraal in Den Bosch. Via die broederschap bewaarde hij contacten met rijke opdrachtgevers, geestelijken en intellectuelen. Dat netwerk leverde hem belangrijke opdrachten op, ook van buitenlandse adel.
Op 9 augustus 1516 werd Jheronimus Bosch begraven in Den Bosch. Hij was toen ongeveer 65 jaar oud. Zijn precieze geboortedatum is onbekend, zoals dat voor veel middeleeuwse kunstenaars geldt. Van zijn hand zijn zo’n 25 schilderijen zeker bewaard gebleven, plus een aantal tekeningen. Veel meer werken worden aan zijn atelier of navolgers toegeschreven.
Zijn roepnaam was “den duvelmakere”: de maker van duivels. Die bijnaam zegt veel over de manier waarop tijdgenoten zijn werk ervoeren. Het was fascinerend en tegelijk een beetje angstaanjagend.
Wat stelt De Tuin der Lusten voor?
De Tuin der Lusten is een drieluik: een schilderij dat bestaat uit drie panelen die aan elkaar zijn bevestigd. Het middenpaneel is het grootst, de twee zijpanelen klappen dicht als luiken. Gesloten tonen die zijpanelen een grijze aardbol in het begin van de schepping. Open zie je drie heel andere werelden.
Het linkerpaneel toont het Paradijs. God presenteert Eva aan Adam in een weelderige tuin. De dieren zijn nog tam, de natuur is vreedzaam. Maar er zijn al vreemde wezens te zien: rare hybride schepsels die een voorbode zijn van wat komen gaat.
Het middenpaneel is het bekendste. Het is ook het meest raadselachtige. Honderden naakte mensen genieten uitbundig van aardse genoegens: ze rijden op paarden, duiken in water, eten enorme vruchten, spelen met vreemde dieren. De scene ziet er feestelijk uit, maar veel kunsthistorici lezen er een waarschuwing in: dit is de wereld die door zonde is verdorven.
Het rechterpaneel toont de Hel. Een brandende stad, folteringen, bizarre muziekinstrumenten die als martelwerktuigen worden gebruikt. De centrale figuur is de “boomman”: een hol wezen met een kapotte romp die fungeert als een taverne. Op zijn hoofd draait een molen van duivels en dansende paren.
De boodschap van het drieluik is tot op de dag van vandaag omstreden. Was het een morele waarschuwing? Een religieuze allegorie? Of wilde Bosch gewoon iets verbeelden wat in zijn tijd letterlijk ondenkbaar was? Wetenschappers debatteren er nog altijd over. Dat maakt het schilderij zo fascinerend: het heeft geen eenduidig antwoord.
De kosten van De Tuin der Lusten bezichtigen: drie manieren
Wil je het origineel zien? Dan moet je naar Madrid. Hier vergelijken we drie manieren om dat te doen, met de bijbehorende kosten.
| Manier | Locatie | Kosten (circa) | Bijzonderheden |
|---|---|---|---|
| Standaard entree Prado | Madrid, Spanje | €15 per persoon | Reservering online aanbevolen |
| Gratis entree Prado | Madrid, Spanje | Gratis | Maandag t/m zaterdag 18:00-20:00, zondag 17:00-19:00 |
| Jheronimus Bosch Art Center | ‘s-Hertogenbosch | €12,50 volwassen | Kopie op ware grootte, veel context en uitleg |
| NTR-documentaire online | Thuis, gratis | €0 | Interactieve versie op tuinderlusten-jheronimusbosch.ntr.nl |
| Bosch Parade (Den Bosch) | ‘s-Hertogenbosch | Wisselend | Open kunst- en ontmoetingsruimte rondom thema’s uit het werk |
| Reproductie aanschaffen | Online/musea | €5 tot €500+ | Van ansichtkaart tot groot canvas of diamantschildering |
De gratis uren in het Prado zijn een echte aanrader. Het museum is dan minder druk dan overdag. Als je een rondreis door Spanje plant, is een bezoek aan het Prado bijna verplicht. Je kunt er veel meer zien dan alleen Bosch: ook Velazquez, Goya en El Greco hangen er. Als je ook geinteresseerd bent in klassieke meesters, zijn er interessante dwarsverbanden te ontdekken. Zo behandelt het artikel over Las Meninas een ander meesterwerk dat in hetzelfde museum hangt.
Waarom hangt het schilderij in Madrid en niet in Nederland?
Dat is een vraag die veel Nederlanders stellen. Het antwoord ligt in de geschiedenis van de Spaanse Habsburgers. Filips II van Spanje was een fervent verzamelaar van Bosch-werk. Hij was diep religieus en zag in de schilderijen van Bosch een morele les over zonde en verlossing.
Filips II kocht De Tuin der Lusten ergens na 1568. Het hing aanvankelijk in het Escorial, zijn paleis en klooster buiten Madrid. Later werd het overgebracht naar het Prado, dat in 1819 als museum werd geopend. Sindsdien is het schilderij eigendom van de Spaanse staat.
Het Prado bezit in totaal zeven volledige werken van Bosch, waaronder ook De Hooiwagen en De Aanbidding der Koningen. Daarmee heeft Madrid de grootste Bosch-collectie ter wereld. Dat is historisch gezien niet toevallig: de Spaanse vorsten waren de rijkste opdrachtgevers van de Lage Landen in de zestiende eeuw.
In Nederland zelf zijn ook werken van Bosch te zien. Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam bezat verschillende tekeningen en een schilderij, maar dat museum is momenteel vanwege renovatie gesloten. Het Rijksmuseum in Amsterdam bezit werk dat aan zijn atelier wordt toegeschreven. En in Den Bosch zelf staat het Jheronimus Bosch Art Center, waar een levensgrote, haarscherpe kopie van De Tuin der Lusten te bewonderen is. Voor wie het origineel niet kan bereiken, is dat een zeer waardige vervanger.
De schilderstijl van Bosch: wat maakt hem zo bijzonder?
Bosch schilderde met olieverf op houten panelen, meestal eikenhout. Zijn verflagen zijn opvallend dun. Hij werkte snel en direct, zonder uitgebreide voorbereidende schetsen zoals tijdgenoten dat deden. Dat geeft zijn werk een vlotte, bijna spontane kwaliteit, ondanks de enorme complexiteit van de beelden.
Zijn stijl is onmiskenbaar. Kleine figuurtjes in een groot landschap, warme maar soms onheilspellende kleuren, en een oneindig lijkende hoeveelheid details. Je kunt een Bosch-schilderij tien minuten bestuderen en dan nog iets nieuws zien. Dat is deels opzettelijk: Bosch wilde dat de kijker actief bleef nadenken.
Wat hem onderscheidt van zijn tijdgenoten is de combinatie van religieuze ernst en groteske fantasie. Andere vlaamse meesters zoals Jan van Eyck of Rogier van der Weyden schilderden ook religieuze onderwerpen, maar hun wereld was herkenbaar en ordelijk. Bosch schilderde chaos, hybride wezens, onmogelijke landschappen. Hij was een buitenbeentje in zijn eigen tijd, en dat is hij eigenlijk nog steeds.
Kunsthistorici aarzelen nog altijd over de bronnen van zijn beeldtaal. Waren het volkssprookjes? Religieuze symbolen? Droombeelden? Persoonlijke angsten? Waarschijnlijk een combinatie van dit alles, vermengd met de specifieke religieuze en intellectuele sfeer van laat-vijftiende-eeuws Den Bosch. Als je meer wil weten over het leven van andere grote schrijvers en kunstenaars uit die periode, is het ook interessant om te lezen wie de auteur was van de Divina Commedia, een tijdgenoot uit de wereld van de literatuur.
Drie varianten: hoe je De Tuin der Lusten thuis kunt beleven
Niet iedereen kan zomaar naar Madrid. Gelukkig zijn er goede alternatieven om toch in contact te komen met dit schilderij.
1. De interactieve NTR-website
De Nederlandse publieke omroep heeft een gedetailleerde, interactieve versie van het schilderij online gezet op tuinderlusten-jheronimusbosch.ntr.nl. Je kunt inzoomen op elk detail, klikken op figuren en uitleg lezen. Dit is gratis en werkt op elk apparaat. Voor een eerste kennismaking is het ideaal.
2. Het Jheronimus Bosch Art Center in Den Bosch
In ‘s-Hertogenbosch, de geboortestad van de schilder, staat een heel museum gewijd aan zijn werk. Het Art Center heeft een levensgrote reproductie van De Tuin der Lusten en biedt uitgebreide context over zijn leven en symboliek. De entree kost rond de €12,50 voor volwassenen. De Museumkaart kan hier mogelijk korting geven, dus check dat van tevoren. Via dezelfde link vind je meer over welke musea zijn aangesloten bij de Museumkaart.
3. Documentaires en boeken
Er zijn meerdere goede Nederlandse documentaires over Bosch gemaakt. De NTR maakte een uitgebreide docuserie bij de grote Bosch-tentoonstelling van 2016 in het Noordbrabants Museum. Die serie is deels terug te vinden via NPO Start. Daarnaast zijn er tientallen kunstboeken beschikbaar, van goedkope pocketedities tot dure kunstkatalogi.
Bosch in zijn historische context: het Den Bosch van 1500
Om Bosch echt te begrijpen, helpt het om je zijn leefwereld voor te stellen. Den Bosch was in de late vijftiende eeuw een welvarende handelsstad in het hertogdom Brabant. Het lag op een kruispunt van Europese routes. Kooplieden uit heel Europa kwamen er langs.
Het was ook een tijd van grote angst. De pest sloeg regelmatig toe. De Reformatie stond op het punt te beginnen. De kerk had enorme macht en het begrip “zonde” was niet abstract maar heel concreet aanwezig in het dagelijks leven. Mensen geloofden letterlijk in hel en duivel, niet als metafoor maar als reele gevaren.
In die context krijgt het werk van Bosch een andere dimensie. Zijn hel is niet grappig maar griezelig. Zijn waarschuwingen over zonde werden serieus genomen. Tegelijk was er ruimte voor volkshumor, voor carnavaleske overdrijving. Die spanning tussen ernst en groteske komedie is typisch voor de laat-middeleeuwen, en Bosch wist die als geen ander te vangen.
Zijn werk is daarmee ook een venster op zijn tijd. Net zoals je door Las Meninas iets leert over het Spanje van Velazquez, leer je door De Tuin der Lusten iets over de religieuze beleving van het laat-middeleeuwse noorden. Voor liefhebbers van oude meesterwerken is het ook interessant om te lezen wie Las Meninas schilderde, een ander iconisch schilderij met een vergelijkbare rijkdom aan details.
Veelgestelde vragen
Is Jheronimus Bosch dezelfde als Jeroen Bosch?
Ja, dat is dezelfde persoon. “Jeroen Bosch” is de vernederlandste, informele versie van zijn naam. De correcte historische schrijfwijze is “Jheronimus Bosch”. In Engelstalige bronnen kom je ook “Hieronymus Bosch” tegen. Alle drie de vormen verwijzen naar dezelfde schilder, geboren als Jheronimus van Aken in ‘s-Hertogenbosch rond 1450. Musea en kunsthistorici gebruiken tegenwoordig bij voorkeur de schrijfwijze Jheronimus.
Waar hangt De Tuin der Lusten nu?
Het originele drieluik hangt in het Museo Nacional del Prado in Madrid, Spanje. Het heeft er een vaste plek in de zogenaamde Bosch-galerij, die recentelijk is heringericht met een nieuwe presentatie. Het museum is zeven dagen per week open. In de avond zijn er gratis openingsuren. Een levensgrote reproductie is ook te zien in het Jheronimus Bosch Art Center in ‘s-Hertogenbosch.
Wanneer maakte Bosch De Tuin der Lusten?
Kunsthistorici dateren het schilderij globaal tussen 1490 en 1510. Een exacte datum is niet bekend, omdat er geen gedateerde documenten bij het werk horen. Bosch ondertekende zijn werken ook niet altijd consistent. De datering is gebaseerd op stilistische analyse, materiaalonderzoek en vergelijking met andere werken die beter te dateren zijn. Het schilderij valt dus in de late periode van zijn actieve loopbaan.
Wat betekenen de vreemde figuren in het middenpaneel?
Dat is een vraag waarover eeuwen van debat zijn gevoerd. De naakte mensen, reusachtige vruchten en rare dieren worden door de meeste kunsthistorici gelezen als symbolen van zonde, overgave aan vleselijke lusten en het loslaten van Gods geboden. De vreemde beelden zijn waarschijnlijk ook gebaseerd op volkssprookjes, religieuze iconografie en de specifieke morele thema’s die in de late vijftiende eeuw leefden. Een definitief antwoord bestaat niet, wat juist de fascinatie verklaart.
Hoeveel schilderijen van Bosch zijn er bewaard?
Van Jheronimus Bosch zijn er zo’n 25 schilderijen zeker aan hem toe te schrijven. Daarnaast is er een groter aantal werken dat aan zijn atelier of navolgers wordt toegewezen. Het Prado in Madrid heeft de grootste collectie met zeven volledige werken. Andere werken hangen onder meer in het Groeningemuseum in Brugge, de Venetiaanse Dogenpaleis, de Gemaldegalerie in Berlijn en particuliere verzamelingen. Nederland heeft relatief weinig originelen, gezien Bosch hier woonde en werkte.
Kan ik De Tuin der Lusten bezoeken met de Museumkaart?
De Nederlandse Museumkaart geldt alleen voor musea in Nederland. Het Prado in Madrid valt daar niet onder. Wel kun je nagaan welke musea gratis zijn via de VriendenLoterij of bekijken bij welke Nederlandse musea je terecht kunt met een Museumkaart voor vergelijkbare ervaringen rondom oude meesters. Voor een bezoek aan het Prado zelf geldt een standaardprijs van circa €15, of je maakt gebruik van de dagelijkse gratis uren in de avond.
