Sir Richard Attenborough was een van de meest veelzijdige Britse filmmakers en acteurs van de twintigste eeuw. Als acteur vertolkte hij memorabele rollen in iconische films, als regisseur liet hij de wereld versteld staan met epische meesterwerken, en als producent en cultureel ambassadeur zette hij zich decennialang in voor de Britse filmindustrie. Zijn naam is voor altijd verbonden aan Gandhi, Jurassic Park en een indrukwekkende filmcarrière die meer dan zeven decennia besloeg.
Vroege jaren en achtergrond
Geboorte en familie
Richard Samuel Attenborough werd op 29 augustus 1923 geboren in Cambridge, als de oudste zoon van Frederick Levi Attenborough en Mary Attenborough. Zijn vader was een gerespecteerde academicus en bestuurder, wat in het gezin een sfeer van intellectuele nieuwsgierigheid en maatschappelijke betrokkenheid schiep. Richard groeide op met twee broers: de jongere David Attenborough, die wereldberoemd zou worden als natuurdocumentairemaker, en John Attenborough, later actief in de auto-industrie.
De familie Attenborough nam tijdens de Tweede Wereldoorlog twee joodse vluchtelingenkinderen in huis, een daad die de jonge Richard diep raakte en zijn latere betrokkenheid bij humanitaire thema’s versterkte.
Opleiding en eerste stappen op het toneel
Attenborough had van jongs af aan een passie voor acteren. Hij studeerde aan de Royal Academy of Dramatic Art (RADA) in Londen, waar zijn talent al snel opviel. Al tijdens zijn studie maakte hij zijn theatrale debuut, en in 1942 verscheen hij voor het eerst op het witte doek in de film In Which We Serve, een oorlogsfilm van Noel Coward en David Lean.
Militaire dienst en de naoorlogse doorbraak
Dienst bij de Royal Air Force
Tijdens de Tweede Wereldoorlog sloot Attenborough zich aan bij de Royal Air Force, waar hij deel uitmaakte van de filmunit. In die functie nam hij deel aan verschillende bommenwerperoperaties boven continentaal Europa, een ervaring die hem zowel persoonlijk als kunstzinnig zou beïnvloeden. Na de oorlog keerde hij terug naar de filmwereld, vastberaden om zijn acteercarrière serieus voort te zetten.
Brighton Rock: de grote doorbraak
In 1947 speelde Attenborough de rol van Pinkie Brown in de verfilming van Graham Greenes roman Brighton Rock. De film, uitgebracht in 1948, was een onmiddellijk succes en vestigde zijn naam als serieuze acteur. Zijn vertolking van de koelbloedige jonge gangster was verontrustend realistisch en toonde zijn vermogen om complexe, duistere karakters neer te zetten. Brighton Rock markeerde het begin van een lange reeks rollen als gevaarlijke of moreel ambigueuze figuren.
Hoogtepunten als acteur
The Great Escape (1963)
Een van zijn meest geliefde rollen speelde Attenborough in The Great Escape (1963), de oorlogsklassieker over de massale ontsnapping van geallieerde krijgsgevangenen uit een Duits kamp. Hij vertolkte Squadron Leader Roger Bartlett, bijgenaamd “Big X”, de organisator van de ontsnapping. De film, met ook Steve McQueen, James Garner en James Coburn, werd een wereldwijd succes en geldt tot op de dag van vandaag als een van de beste oorlogsfilms aller tijden.
Doctor Dolittle en The Sand Pebbles
In de jaren zestig liet Attenborough zijn veelzijdigheid zien met rollen in zowel de muzikale komediefilm Doctor Dolittle (1967) als het dramatische The Sand Pebbles (1966), een oorlogsepos dat zich afspeelt in China in de jaren twintig. Beide films toonden dat hij net zo goed in grote, commerciële producties als in kleinere, artistiek ambitieuze projecten paste.
Jurassic Park (1993)
Bij een jongere generatie is Attenborough misschien wel het best bekend als John Hammond in Steven Spielbergs Jurassic Park (1993). Zijn vertolking van de enthousiaste, goedhartige miljardair die een pretpark vol gekloonde dinosaurussen bouwt, was warmbloedig en charismatisch. De film brak wereldrecords en werd een van de meest invloedrijke films in de geschiedenis van Hollywood. Attenborough herhaalde zijn rol in het vervolg The Lost World: Jurassic Park (1997).
Miracle on 34th Street (1994)
Nog een jaar na Jurassic Park speelde hij de vriendelijke Kris Kringle in de remake van Miracle on 34th Street (1994), een rol die hij met grote warmte en humor invulde. Dit liet nogmaals zien hoe breed zijn acteerregister was: van gangsters en militairen tot speelgoedmagnaten en de Kerstman.
Carriere als regisseur
Debuut met Oh! What a Lovely War
In 1969 maakte Attenborough zijn regiedebuut met Oh! What a Lovely War, een satirische anti-oorlogsfilm over de Eerste Wereldoorlog. De film, gebaseerd op een gelijknamig theaterstuk, bevatte een ensemble van Britse topacteurs en combineerde muziek met scherpe politieke kritiek. Het was een ambitieuze start van zijn regiëurscarrière, die meteen liet zien dat hij bereid was grote, complexe verhalen te vertellen.
A Bridge Too Far (1977)
Met A Bridge Too Far (1977) keerde Attenborough terug naar het oorlogsgenre, ditmaal als regisseur. De film vertelt het verhaal van Operatie Market Garden, de mislukte geallieerde luchtlandingsoperatie in Nederland in september 1944. Met een sterrencast, waaronder Sean Connery, Michael Caine, Gene Hackman en Anthony Hopkins, en een realistisch gevechtsspectakel, werd het een van de indrukwekkendste oorlogsfilms van het decennium.
Gandhi (1982): het magnum opus
Het absolute hoogtepunt van Attenboroughs regiecarrière was Gandhi (1982), een biografisch epos over het leven van Mahatma Gandhi, de Indiase vrijheidsstrijder en vredesactivist. Het project lag Attenborough al meer dan twintig jaar na aan het hart: hij had er in de jaren zestig de rechten voor verworven, maar stuitte jarenlang op financieringsproblemen.
Toen de film eindelijk het licht zag, was het resultaat overweldigend. Gandhi won acht Academy Awards, waaronder die voor Beste Film, Beste Regisseur (Attenborough) en Beste Acteur (Ben Kingsley in de titelrol). De film was ook een commercieel succes en bracht het leven en de filosofie van Gandhi bij een wereldwijd publiek.
Voor zijn werk aan Gandhi won Attenborough ook twee Golden Globes en meerdere BAFTA Awards. Het bleef zijn persoonlijkste en meest gewaardeerde project.
Cry Freedom en Chaplin
Na Gandhi maakte Attenborough nog een reeks ambitieuze films. Cry Freedom (1987) vertelde het verhaal van de Zuid-Afrikaanse anti-apartheidsstrijder Steve Biko en journalist Donald Woods, gespeeld door respectievelijk Denzel Washington en Kevin Kline. De film was een krachtig politiek statement tegen het apartheidsregime.
Chaplin (1992) was zijn hommage aan de legendarische komiek Charlie Chaplin, met Robert Downey Jr. in de hoofdrol. De vertolking leverde Downey Jr. een Oscar-nominatie op en toonde opnieuw Attenboroughs talent voor biopic-films over complexe historische figuren.
Onderscheidingen, titels en erfenis
Ridderschap en Lords-titel
In 1976 werd Attenborough geridderd door koningin Elizabeth II, waarna hij de titel Sir Richard droeg. In 1993 ontving hij een verdere koninklijke erkenning en werd hij als Baron Attenborough of Richmond upon Thames opgenomen in het Hogerhuis (House of Lords). Hierdoor mocht hij in het Britse parlement zetelen, wat hij ook daadwerkelijk deed.
BAFTA Fellowship en andere eerbewijzen
In 1983 ontving hij de BAFTA Fellowship, de hoogste onderscheiding van de Britse Academie voor Film en Televisie. Naast zijn twee Oscars voor Gandhi won hij in zijn carrière ook vier Golden Globe Awards en drie BAFTA Awards. Hij was ook jaren lang voorzitter van de BAFTA en zette zich in voor filmopleidingen en de bredere culturele positie van de Britse film.
Politieke en humanitaire betrokkenheid
Attenborough was politiek actief als supporter van de Labourpartij en zette zich openlijk in voor humanitaire doelen. Na de ramp van de tsunami in de Indische Oceaan in 2004, waarbij zijn dochter en kleindochter omkwamen, sprak hij veel over verdriet en verlies. Desondanks bleef hij productief en betrokken tot op hoge leeftijd.
Persoonlijk leven en overlijden
Huwelijk en gezin
In 1945 trouwde Attenborough met actrice Sheila Sim, die hij tijdens zijn opleiding had ontmoet. Het paar bleef samen tot aan zijn dood, een huwelijk van bijna zeventig jaar. Ze kregen drie kinderen. Zijn dochter Jane en zijn kleindaughter Lucy kwamen om bij de grote tsunami van 2004 in Sri Lanka, een verlies dat hem diep raakte.
Overlijden
Sir Richard Attenborough overleed op 24 augustus 2014, vijf dagen voor zijn 91ste verjaardag. Hij had de laatste jaren van zijn leven gezondheidsproblemen en was aan een rolstoel gebonden. Zijn overlijden werd wereldwijd betreurd door filmmakers, acteurs en fans. Directeur Steven Spielberg noemde hem “mijn meest geliefde mentor en dierbaarste vriend”.
Broer David Attenborough
Richard en zijn broer David Attenborough zijn wellicht het beroemdste broederpaar in de Britse cultuur. Terwijl Richard naam maakte als acteur en regisseur, werd David de gezichtsbepalende figuur in de natuurdocumentaire. David is nog steeds actief en geldt als een van de grootste communicatoren over het milieu en de natuur. Beide broers ontvingen een ridderschap en beide droegen zij op hun eigen manier bij aan het Britse culturele leven.
Veelgestelde vragen
Wat zijn de bekendste films van Sir Richard Attenborough als regisseur?
Zijn bekendste regiewerken zijn Gandhi (1982), dat acht Oscars won, A Bridge Too Far (1977) over de Tweede Wereldoorlog, Cry Freedom (1987) over Steve Biko en de apartheid, en Chaplin (1992) met Robert Downey Jr. in de hoofdrol.
In welke beroemde film speelde Richard Attenborough als acteur?
Hij is bij een brede internationale doelgroep bekend als John Hammond in Steven Spielbergs Jurassic Park (1993). Eerder was hij beroemd door rollen in The Great Escape (1963) en Brighton Rock (1948).
Hoeveel Oscars heeft Richard Attenborough gewonnen?
Attenborough won twee Academy Awards voor de film Gandhi: een voor Beste Regisseur en een voor Beste Film als producent. Dit bij de uitreiking in 1983 voor films uit 1982.
Wanneer en hoe oud werd Sir Richard Attenborough?
Hij werd geboren op 29 augustus 1923 en overleed op 24 augustus 2014, vijf dagen voor zijn 91ste verjaardag. Hij was dus 90 jaar oud bij zijn overlijden.
Is Richard Attenborough familie van David Attenborough?
Ja, David Attenborough is de jongere broer van Richard. Beiden ontvingen een ridderschap, waardoor zij elk “Sir” mogen worden aangesproken. David is de beroemde BBC-natuurdocumentairemaker en milieuactivist.
Wat was zijn rol in Jurassic Park?
In Jurassic Park speelde Richard Attenborough de rol van Dr. John Hammond, de excentrieke en welwillende miljardair-ondernemer die het pretpark met geklonede dinosaurussen heeft opgezet. Hij herhaalde de rol in de sequel The Lost World: Jurassic Park (1997).
