De Eerste Vloot naar Australië stond onder bevel van kapitein Arthur Phillip. Op 13 mei 1787 verliet hij met elf schepen de haven van Portsmouth, en op 26 januari 1788 zette hij voet aan wal op Sydney Cove. Dat moment markeert het begin van de Europese nederzetting in Australië.
Phillip was op dat moment 48 jaar oud, een ervaren zeeofficier en voormalig spion voor de Britse kroon. Niemand anders aan boord had zijn combinatie van diplomatieke vaardigheid, zeeervaring en bestuurlijk gezag. Zijn naam is onlosmakelijk verbonden met wat Australiërs kennen als Australia Day.
Wie was Arthur Phillip precies?
Arthur Phillip werd geboren op 11 oktober 1738 in Cheapside, Londen. Zijn vader was een Duits immigrant, Jacob Phillip, zijn moeder Elizabeth de dochter van een Britse zeeman. Die achtergrond bepaalde zijn pad: op zijn tiende ging hij naar de liefdadigheidsschool van het Royal Hospital for Seamen in Greenwich, een instelling die jonge mannen klaarstoomde voor een leven op zee.
Na zijn opleiding werkte hij eerst als scheepsleerling bij een walvisvaarder en vocht hij in 1756 als jonge matroos in de Slag bij Minorca tijdens de Zevenjarige Oorlog. Later nam hij deel aan het Beleg van Havana in 1762. Beide ervaringen gaven hem inzicht in zowel zeeoorlogvoering als logistiek op grote afstand.
Tussen 1775 en 1778 diende hij bij de Portugese marine in Brazilië. Dat was geen toeval. De Britse marine had hem uitgeleend aan Portugal als adviseur. Tijdens dat verblijf in Rio de Janeiro werd hij vloeiend in het Portugees, maakte hij gedetailleerde kaarten van de Rio-haven en de kust bij Colonia, en bouwde hij nauwe contacten op met de Portugese onderkoning van Brazilië. Latere biografen, waaronder Michael Pembroke, stellen dat hij in die periode ook spionagewerk verrichtte voor de Britse regering.
In 1784 stuurde Evan Nepean, ambtenaar bij het Home Office, Phillip naar de Franse kust om Europese defensieposities te verkennen. Phillip leverde gedetailleerde rapporten af over Toulon en andere marinehavens. Die ervaring als inlichtingenofficier maakte hem in de ogen van de Britse autoriteiten tot meer dan een gewone zeeman: hij was een man die kon observeren, analyseren en rapporteren.
“Phillip bezat een eigenschap die zelden voorkomt bij militaire bevelhebbers: hij kon autoriteit uitoefenen zonder te vernederen. Zijn omgang met de gevangenen was hard waar nodig, maar nooit wreed om wreedheid zelf. In de context van het Britse strafrecht van die tijd was dat opmerkelijk.”
Historisch commentaar over Phillips leiderschapsstijl in de vroege kolonie
Waarom werd Phillip aangesteld als leider van de vloot?
De keuze voor Phillip was geen vanzelfsprekendheid. Er waren andere, hogere officieren beschikbaar. Maar Phillip had iets wat de meesten van hen misten: bewezen ervaring in het opzetten van een nederzetting in een onbekend gebied. Zijn jaren in Brazilië hadden hem vertrouwd gemaakt met de praktische kant van kolonisatie: voedselvoorzieningsketens, relaties met lokale bevolkingsgroepen, gezondheidsbeheer op afgelegen locaties.
Bovendien was hij op dat moment vrij. Na zijn terugkeer uit Portugal had hij een periode op zijn boerderij in Hampshire doorgebracht. De Britse marine had hem niet direct nodig voor andere operaties. Toen het plan voor een strafkolonie in New South Wales in 1786 definitief vastlag, droeg Lord Sydney (toenmalig minister van Binnenlandse Zaken) hem voor als aanvoerder. Phillip accepteerde de benoeming, maar stelde direct een reeks voorwaarden: hij wilde beslissingsbevoegdheid ter plaatse, de mogelijkheid om vrije kolonisten te belonen met land, en de garantie dat vrijgelaten gevangenen niet als slaven zouden worden behandeld.
Die voorwaarden vertellen veel over de man. Hij was geen gevangenbewaker die toevallig een vloot aanvoerde. Hij was een gouverneur in wording die een duurzame samenleving wilde bouwen, geen tijdelijk gevangenenkamp.
Samenstelling van de Eerste Vloot
De vloot die op 13 mei 1787 uit Portsmouth vertrok bestond uit elf schepen. Ze waren onderverdeeld in drie typen: oorlogsschepen als escorte, gevangenisschepen en vrachtschepen met voorraden.
| Schip | Type | Opmerkingen |
|---|---|---|
| HMS Sirius | Fregat (vlaggenschip) | Phillipps eigen commandoschip |
| HMS Supply | Tender (escortschip) | Snelste schip, arriveerde als eerste in Botany Bay |
| Alexander | Gevangenisschip | Een van de zes convict ships |
| Charlotte | Gevangenisschip | Vrouwen en mannen aan boord |
| Friendship | Gevangenisschip | Mannen en vrouwen, kleine bemanning |
| Lady Penrhyn | Gevangenisschip | Voornamelijk vrouwelijke gevangenen |
| Prince of Wales | Gevangenisschip | Gemengde lading gevangenen |
| Scarborough | Gevangenisschip | Overwegend mannelijke gevangenen |
| Golden Grove | Vrachtschip | Levensmiddelen en gereedschappen |
| Fishburn | Vrachtschip | Bouwmaterialen en zaaigoed |
| Borrowdale | Vrachtschip | Voorraden en vee |
Aan boord bevonden zich in totaal ruim 1.400 mensen. Van die groep waren ongeveer 789 veroordeelden: mannen en vrouwen die door Britse rechtbanken waren veroordeeld tot deportatie, veelal voor relatief kleine vergrijpen zoals diefstal van brood of kleding. De rest van de opvarenden bestond uit 582 mariniers, matrozen, bestuurders en hun familieleden.
De vloot nam ook levende have mee: runderen, schapen, varkens, kippen en zaaigoed voor de nieuwe kolonie. Dat was een bewuste keuze van Phillip. Hij wist dat de kolonie in de eerste jaren volledig op zichzelf aangewezen zou zijn, ver van elke bevoorradingslijn.
De route van Portsmouth naar Sydney Cove
De tocht over zee duurde ruim 250 dagen en besloeg een afstand van meer dan 24.000 kilometer. Phillip koos een route die niet rechtstreeks naar het zuiden ging, maar via de Atlantische Oceaan liep om gebruik te maken van gunstige winden en getijdenstromen.
De eerste tussenstop was Tenerife, op de Canarische Eilanden, voor het aanvullen van water en voorraden. Daarna voer de vloot naar Rio de Janeiro, de stad die Phillip goed kende uit zijn Portugese dienstjaren. In Rio bleef de vloot meer dan een maand om schepen te repareren en vers voedsel in te laden. De derde tussenstop was Kaapstad (toen Kaap de Goede Hoop), in handen van de Nederlanders. Daar werden extra vee en zaaigoed aan boord genomen.
Op 18 januari 1788 bereikten de eerste schepen Botany Bay, de plek die James Cook in 1770 als geschikt had aangeduid. Maar Phillip was niet tevreden. Botany Bay bood geen beschutte ankerplaats, het zoetwater was schaars en de bodem was er zandiger dan verwacht. Na twee dagen verkennen nam hij een beslissing die de geschiedenis van Australië bepaalde: hij vertrok noordwaarts naar Port Jackson, een inham die Cook weliswaar had gezien maar niet had onderzocht.
Wat Phillip aantrof in Port Jackson overtrof al zijn verwachtingen. Hij beschreef de haven in een brief aan Lord Sydney als “de mooiste haven ter wereld, met ruimte voor duizenden schepen”. Op 26 januari 1788 meerden alle elf schepen aan in de inham die hij Sydney Cove noemde, naar Thomas Townshend, Lord Sydney. Die datum wordt nu herdacht als Australia Day.
Meer over historische ontdekkingen en hun gevolgen lees je in het artikel over wie ontdekte dat de aarde rond is en wanneer dat gebeurde.
Phillipps bestuur als eerste gouverneur van New South Wales
Op het moment dat de vlag werd geplant op Sydney Cove werd Phillip automatisch de eerste gouverneur van de kolonie New South Wales. Dat was geen ceremonitele titel: hij had volledige militaire, juridische en bestuurlijke macht over een populatie van ruim duizend mensen in een onbekend land, duizenden kilometers van de dichtstbijzijnde Europese nederzetting.
De eerste jaren waren zwaar. De oogsten mislukten herhaaldelijk omdat de bodem rond Sydney Cove armer was dan verwacht. Voedseltekort bedreigde het voortbestaan van de kolonie. Phillip rantsoeneerde het voedsel streng, voor zichzelf net zo goed als voor de gevangenen. Dat was geen populaire maatregel, maar wel een noodzakelijke.
Zijn relatie met de Eora-mensen, de inheemse bevolking van het Sydney-gebied, was voor zijn tijd opmerkelijk. Phillip gaf opdracht om de Eora niet aan te vallen en betaalde met zijn leven bijna de prijs voor die politiek: in september 1790 werd hij in zijn schouder geraakt door een speer van een Eora-man bij Manly Cove. Hij overleefde de aanval en gaf nadrukkelijk opdracht om geen wraak te nemen.
In december 1792 verliet Phillip de kolonie wegens ziekte. Hij was toen 54 jaar oud en zijn gezondheid was ernstig aangetast door de jaren in het ruige klimaat. Zijn opvolger was kapitein John Hunter. Phillip keerde nooit terug naar Australië, maar zijn naam bleef verbonden aan de kolonie die hij had gegrondvest. Hij stierf op 31 augustus 1814 in Bath, op 75-jarige leeftijd.
Voor wie meer wil weten over historische figuren die hun tijd kenmerkten, is het artikel over wie Mahatma Gandhi was en wat hij deed een interessante vergelijking: ook Gandhi oefende gezag uit op een manier die zijn tijdgenoten verbaasde.
De gevangenen: wie zaten er aan boord van de Eerste Vloot?
De 789 veroordeelden aan boord waren geen zware criminelen in de moderne zin van het woord. Het Britse strafrecht van de late achttiende eeuw was extreem streng: al op diefstal van meer dan een shilling stond de doodstraf of deportatie. De meeste gevangenen op de Eerste Vloot hadden kleine eigendomsdelicten gepleegd.
Er waren drie groepen gevangenen te onderscheiden:
- Veroordeelde mannen: de grootste groep, afkomstig uit gevangenissen in Londen, Bristol en andere steden. Velen hadden meerjarige straffen uitgezitten in de beruchte “hulks”, afgedankte oorlogsschepen die als drijvende gevangenissen dienstdeden.
- Veroordeelde vrouwen: een kleinere maar significante groep. Phillip stond erop dat vrouwen gelijke behandeling kregen op het gebied van voedsel en onderdak. Vrouwen die zich goed gedroegen konden na hun straf als vrij koloniste blijven.
- Kinderen van gevangenen: een kleine groep kinderen voer mee, geboren in de gevangenis of meegekomen met hun moeders. Zij hadden juridisch gezien zelf geen straf, maar konden niet achterblijven.
De sterfte tijdens de overtocht viel mee in vergelijking met latere vloten. Phillip had bedongen dat de gevangenen voldoende bewegingsruimte en voedsel kregen. Desondanks stierven tientallen mensen tijdens de meer dan acht maanden durende reis door ziektes als dysenterie en scheurbuik.
De sociale achtergrond van de vroege gevangenen verklaart ook waarom de kolonie zo snel uitgroeide tot een functionerende samenleving. Veel van de gedeporteerden waren ambachtslieden: timmerlieden, metselaars, schoenmakers en smeden. Die kennis was voor de kolonie minstens zo waardevol als de vrije kolonisten die later volgden.
Erfenis van de Eerste Vloot en Arthur Phillip
De impact van de Eerste Vloot reikt verder dan de stichting van één stad. Sydney Cove groeide uit tot Sydney, later de grootste stad van Australië. De nederzetting van 1788 werd het beginpunt van een continentale kolonisatie die de volgende honderd jaar voortduurde.
Phillip zelf krijgt in Australisch historisch bewustzijn een genuanceerde beoordeling. Aan de ene kant wordt hij gezien als een pragmatische en humane bestuurder die de kolonie voor de ondergang behoedde. Zijn beslissing om van Botany Bay naar Port Jackson te varen redde de kolonie waarschijnlijk. Zijn strikte rantsoenering hield mensen in leven in een periode van extreme voedseltekorten.
Aan de andere kant markeert zijn aankomst het begin van een periode van geweld en onteigening voor de inheemse bevolking van Australië. De Eora en andere Aboriginal volkeren verloren land, vrijheid en uiteindelijk ook levens aan de kolonisatie die Phillip in gang zette. Moderne Australische historici benadrukken steeds meer dit dubbele karakter van de erfenis van 1788.
In navolging van grote historische momenten die werelden veranderden, is er ook veel te leren van de manier waarop schrift en cultuur de macht van imperia vastlegden. Lees daar meer over in het artikel over wat hiërogliefen zijn en waarom ze belangrijk zijn, of verdiep je in hoe andere sleutelmomenten in de wereldgeschiedenis werden vastgelegd via het artikel over hoe de Steen van Rosetta werd ontdekt.
Phillip kreeg pas na zijn dood de volledige erkenning die hem toekwam. In Sydney staat een standbeeld van hem bij het Gouvernementsgebouw. In Engeland draagt een wijk in Londen zijn naam. De Australische marine heeft een fregat naar hem vernoemd: HMAS Phillip. En elke 26 januari herdenkt Australië de dag dat zijn vloot veilig aanmeerde in Port Jackson.
De discussie over de betekenis van Australia Day is in de eenentwintigste eeuw intenser geworden. Voor veel Aboriginal Australiërs is 26 januari geen feestdag maar een dag van rouw, die zij “Invasion Day” noemen. Die discussie raakt de kern van hoe Australië omgaat met zijn koloniale verleden. Phillip zelf staat in die discussie centraal: hij was tegelijk de man die de kolonie overleefbaar maakte en de man wiens komst een einde maakte aan duizenden jaren Aboriginal zelfbestuur.
Voor wie geïnteresseerd is in historische veldslagen en keerpunten is er ook een parallel te trekken met andere grote historische figuren. Net zoals Julius Caesar een beslissende rol speelde in de Romeinse geschiedenis, bepaalde Phillip met zijn keuzes in 1787-1788 de koers van een heel continent.
Veelgestelde vragen
Wie was de aanvoerder van de Eerste Vloot naar Australië?
Kapitein Arthur Phillip leidde de Eerste Vloot. Hij werd in 1786 benoemd door de Britse regering en voer op 13 mei 1787 uit Portsmouth. Phillip werd later de eerste gouverneur van New South Wales en bekleedde die functie van 1788 tot 1792, toen hij vanwege ziekte terugkeerde naar Engeland.
Hoeveel schepen telde de Eerste Vloot en hoeveel mensen waren er aan boord?
De Eerste Vloot bestond uit elf schepen: twee marineschepen (HMS Sirius en HMS Supply), zes gevangenisschepen en drie vrachtschepen. Aan boord waren ruim 1.400 mensen, waaronder 789 veroordeelden, mariniers, matrozen en bestuurders met hun families. De overtocht duurde meer dan 250 dagen.
Waarom koos Phillip voor Port Jackson in plaats van Botany Bay?
Botany Bay bood te weinig beschutting als ankerplaats en had schaars zoetwater. De bodem was zanderig en minder geschikt voor landbouw. Na twee dagen verkenning besloot Phillip naar het noorden te varen. In Port Jackson vond hij een beschutte, diepe haven met goed zoetwater, die hij beschreef als “de mooiste haven ter wereld”.
Wat voor straf hadden de gevangenen op de Eerste Vloot gekregen?
De meeste gevangenen waren veroordeeld voor eigendomsdelicten zoals diefstal. Het Britse strafrecht van de achttiende eeuw was bijzonder streng: al op het stelen van een klein bedrag stond deportatie of de doodstraf. Veel gevangenen hadden lichte straffen maar zaten in gevangenissen die overvol waren, wat deportatie naar een nieuwe kolonie aantrekkelijk maakte voor de Britse autoriteiten.
Hoe verliep de relatie van Phillip met de inheemse bevolking?
Phillip gaf opdracht de Eora-mensen niet aan te vallen en probeerde contact te leggen. In 1790 overleefde hij een speerworp bij Manly Cove en gaf nadrukkelijk opdracht geen wraak te nemen. Toch leidde de kolonisatie op de lange termijn tot grote verliezen voor de Aboriginal bevolking, door ziektes, geweld van latere kolonisten en onteigening van land.
Wat is de historische betekenis van 26 januari 1788?
Op die datum meerden alle elf schepen van de Eerste Vloot aan in Sydney Cove, waarna Arthur Phillip formeel de kolonie New South Wales uitriep. Australië herdenkt deze datum als Australia Day. Voor een deel van de bevolking, met name Aboriginal Australiërs, staat de dag symbool voor het begin van koloniale onderdrukking en wordt hij aangeduid als Invasion Day. De discussie over de status van deze datum is in de eenentwintigste eeuw voortdurend in beweging.
