Vincent van Gogh schilderde het beroemde werk De Slaapkamer. De Nederlandse post-impressionist maakte dit schilderij in oktober 1888 in Arles, in het zuiden van Frankrijk, waar hij zijn eigen slaapkamer in het Gele Huis vastlegde. Wat veel mensen niet weten: er bestaan drie vrijwel identieke versies van dit werk, elk in een ander museum. Over dat drietal, de kleuren, de omstandigheden en de hardnekkigste misverstanden gaat dit artikel.
Van Gogh schilderde “De Slaapkamer” drie keer: waarom?
De meeste mensen denken dat er maar één schilderij bestaat met de naam De Slaapkamer. Dat is het eerste misverstand. Vincent van Gogh maakte niet één, maar drie bijna identieke versies van dit werk. Elk van de drie is origineel, geschilderd door Van Gogh zelf, en elk hangt in een ander museum in een andere stad.
De eerste versie dateert van oktober 1888. Van Gogh was net ingetrokken in het Gele Huis aan de Place Lamartine nummer 2 in Arles en schilderde zijn slaapkamer als uitdrukking van rust en eenvoud. Die eerste versie raakte beschadigd door wateroverlast, maar dat was nog geen reden om het werk opnieuw te maken. Zijn broer Theo was diep onder de indruk en drong aan op een tweede versie voordat de restauratie plaatsvond. Vincent zelf was ook uitzonderlijk tevreden over het resultaat en schilderde begin 1889, vanuit het psychiatrisch gesticht in Saint-Rémy-de-Provence, een tweede versie die nauwkeuriger en scherper van uitvoering is.
Een paar weken later volgde een derde versie, kleiner van formaat, die Van Gogh cadeau gaf aan zijn moeder en zus. Die kleinere versie hangt vandaag in Parijs. Het idee dat de drie versies kopieën van elkaar zijn, klopt niet helemaal: elk doek heeft eigen penseelstreken en lichte afwijkingen in compositie en kleur. Het zijn geen reproducties maar drie afzonderlijke schilderijen uit de hand van dezelfde kunstenaar.
Misverstand 1: de muren zijn lichtblauw
Kijk je naar de meest bekende versie van De Slaapkamer in het Van Gogh Museum in Amsterdam, dan zie je muren die vaag lichtblauw of grijsblauw ogen. Maar dat is niet de kleur die Van Gogh bedoelde. De wanden waren oorspronkelijk lila, een warme paars-roze tint die rust en zachtheid uitstraalt.
De reden voor dit misverstand: pigmenten verbleken. Het rode pigment dat in de lila-tint verwerkt was, heeft in de loop van meer dan 130 jaar zijn kleur verloren. Wat overbleef is de blauwe component van het mengsel, en die blauwige tint zien bezoekers vandaag. Hetzelfde geldt voor de rode beddensprei: ook die was oorspronkelijk felroder dan nu het geval is.
Tijdens de restauratie van 2010 in het Van Gogh Museum zijn vergeelde vernislagen en latere overschilderingen verwijderd. Daardoor werden de originele lagen zichtbaar, en wetenschappers konden aan de hand van pigmentanalyses vaststellen wat de originele kleuren waren geweest. Digitale reconstructies tonen een schilderij dat warmer en rustiger oogt dan de huidige versie. Van Gogh schreef zelf aan Paul Gauguin dat hij met de kleuren een “absolute rust” wilde uitdrukken. In de lila-variant van de muren, gecombineerd met een felrode sprei, lukt dat beter dan in de huidige blauwgrijze variant.
Misverstand 2: het schilderij gaat over Vincent’s mentale toestand
Een populaire interpretatie koppelt De Slaapkamer direct aan Van Goghs psychische problemen. Het scheefgezakte perspectief, de knaloranje vloer, de krasse lijnen: voor veel mensen zijn dat tekenen van een verstoorde psyche. Dat is een begrijpelijke maar te simpele lezing.
Van Gogh schilderde de eerste versie in oktober 1888, in een periode waarin hij relatief stabiel was. Hij had het Gele Huis in Arles net ingericht en was enthousiast over zijn eigen ruimte. Hij schreef aan zijn broer Theo dat hij rust en eenvoud wilde uitbeelden, geen opwinding of angst. De compositie met het scheve perspectief is deels een stilistisch kenmerk van zijn werk in die periode: hij speelde bewust met diepte en kleurvlakken in plaats van met klassiek centraal perspectief.
De koppeling aan zijn ziekte klopt ook chronologisch niet. Van Gogh kreeg zijn eerste ernstige aanval in december 1888, dus ruim twee maanden na het schilderen van de eerste versie. De tweede en derde versie zijn inderdaad gemaakt tijdens zijn verblijf in het gesticht in Saint-Rémy, maar ook die versies heeft hij in een heldere periode geschilderd, als bewust project om een schilderij te herhalen dat hij waardevol vond. In zijn brieven schrijft hij nergens dat het werk verwijst naar zijn ziekte.
Misverstand 3: er is één “origineel” en de rest zijn kopieën
Veel bezoekers die het Van Gogh Museum bezoeken, gaan ervan uit dat de Amsterdamse versie het origineel is en de andere twee reproducties of kopieën. Dat klopt niet. Alle drie de doeken zijn originele, met de hand geschilderde werken van Van Gogh zelf. Geen van de drie is gemechaniseerd of door een andere hand gemaakt.
De Amsterdamse versie is de eerste en dus de oudste, maar daarmee niet per definitie de “echte” of de belangrijkste. De Chicago-versie, die in 1889 in Saint-Rémy werd gemaakt, is op sommige punten uitgewerkt en nauwkeuriger dan de eerste. De Parijse versie is kleiner van formaat en bedoeld als persoonlijk cadeau voor de familie. Elk van de drie heeft een eigen provenance, eigen restauratiegeschiedenis en eigen wetenschappelijke status als zelfstandig kunstwerk.
Dat drie bijna identieke schilderijen van dezelfde kunstenaar bestaan, is in de kunstgeschiedenis relatief zeldzaam. Van Gogh deed het vaker: hij maakte meerdere versies van zijn zonnebloemen-schilderijen en van zijn portret van de postbode Joseph Roulin. Maar bij De Slaapkamer is de overeenkomst tussen de versies zo groot dat zelfs kenners soms even moeten kijken om te bepalen welke versie ze voor zich hebben.
De drie versies: locaties, afmetingen en verschillen
Hieronder een overzicht van de drie versies van De Slaapkamer, met de voornaamste kenmerken:
| Versie | Jaar | Museum | Stad | Afmeting (cm) | Bijzonderheid |
|---|---|---|---|---|---|
| Eerste versie | 1888 | Van Gogh Museum | Amsterdam | 72 x 90 | Beschadigd door waterlekkage; gerestaureerd in 2010 |
| Tweede versie | 1889 | Art Institute of Chicago | Chicago | 73,6 x 92,3 | Gemaakt in Saint-Rémy; meest uitgewerkte versie |
| Derde versie | 1889 | Musée d’Orsay | Parijs | 57,5 x 74 | Kleinste formaat; cadeau voor moeder en zus |
De drie versies zijn van elkaar te onderscheiden aan de schilderijen die aan de muur hangen in de rechterbovenhoek. In elk doek hangen iets andere werken op die plekken. Ook de kleuraccenten en de penseelbehandeling vertonen subtiele verschillen bij nauwkeurige vergelijking. Ben je benieuwd welke musea je met de Museumkaart kunt bezoeken, dan is het Art Institute of Chicago vanzelfsprekend een andere situatie dan het Van Gogh Museum in Amsterdam, maar via de VriendenLoterij zijn er ook kansen op gratis museumbezoek.
Misverstand 4: Van Gogh woonde al lang in Arles toen hij schilderde
Het beeld dat Van Gogh jarenlang in Arles woonde voordat hij De Slaapkamer schilderde, klopt niet. Hij arriveerde in Arles in februari 1888 en schilderde de eerste versie van De Slaapkamer in oktober van dat jaar. Dat betekent dat hij nog geen negen maanden in de stad was. De periode in Arles was overigens uitzonderlijk productief: in minder dan anderhalf jaar maakte hij er zo’n 300 schilderijen en 100 tekeningen.
Het Gele Huis dat hij huurde, was een gedeeld pand dat hij zelf inrichtte. Hij was er bijzonder trots op. De slaapkamer bevatte een simpel houten bed, twee stoelen, een kleine wastafel met waterkan, en zijn eigen schilderijen aan de muur. De eenvoud was bewust: Van Gogh hield van minimalisme in zijn eigen woonruimte, ook al was zijn schilderwerk allesbehalve ingehouden.
Paul Gauguin logeerde bij Van Gogh van oktober tot december 1888. De samenwerking eindigde dramatisch. Van Gogh sneed op 23 december 1888 een deel van zijn oor af na een hevige ruzie of crisis. Dat incident vond dus plaats ná het schilderen van De Slaapkamer, niet ervoor. In januari 1889 verliet Van Gogh vrijwillig het Gele Huis en liet zich opnemen in een psychiatrische inrichting. Hij keerde nooit terug naar Arles.
Misverstand 5: de vloer is oranje van de zon
De felgele of oranje vloer in De Slaapkamer roept bij veel mensen het beeld op van een zuiderse, zonnige sfeer. Dat klinkt romantisch, maar het is niet de bedoeling van Van Gogh. De vloer is geschilderd in een warme geeloranje tint als onderdeel van een doordacht kleurenschema, niet als impressie van zonlicht dat op de grond valt.
Van Gogh werkte in die periode sterk met complementaire kleuren: rood tegenover groen, geel tegenover paars, blauw tegenover oranje. In de correspondentie met zijn broer Theo legt hij uit dat elk kleurvlak bewust gekozen is voor zijn werking naast de andere kleuren. De vloer in oranjetinten fungeert als basis onder de lila muren en het rode beddengoed. Samen moesten die kleuren een gevoel van kalmte en veiligheid oproepen.
Overigens is ook hier kleurverschuiving opgetreden. De vloer is nu geler dan oorspronkelijk, en de blauwe accenten op het raamkozijn zijn minder intens dan Van Gogh ze bedoeld had. Wat je in het museum ziet, is het resultaat van meer dan een eeuw chemische verandering in de verf, niet de exacte kleurstelling die Van Gogh aanbracht.
Als je geinteresseerd bent in de technische kant van verfgebruik en kleur, is het overigens nuttig om te weten bij welke temperatuur je het best verft en hoe pigmenten reageren op omstandigheden. Van Gogh had zelf weinig middelen om zijn pigmenten te beschermen, wat deels verklaart waarom zoveel kleuren in zijn werk zijn verschoten.
De betekenis van “De Slaapkamer” in de context van Van Goghs leven
Om De Slaapkamer goed te begrijpen, helpt het om de bredere context te kennen. Van Gogh was in Arles niet op vakantie. Hij was er als kunstenaar die probeerde een nieuwe gemeenschap te stichten: een “atelier van het zuiden” waar kunstenaars samen zouden wonen en werken. Het Gele Huis was in zijn ogen de basis van dat project.
Het schilderij is dan ook geen nostalgisch of melancholisch werk. Het is een declaratie van trots op een eigen plek. Van Gogh had in zijn leven zelden een eigen ruimte die hij volledig naar zijn smaak kon inrichten. In Arles lukte dat voor het eerst. Het bed, de stoelen, de wastafel, de schilderijen aan de muur: alles was van hem, gekozen door hem. Dat gevoel van thuishoren wilde hij vastleggen.
Die context maakt de latere versies extra geladen. Wanneer Van Gogh in 1889 vanuit het gesticht in Saint-Rémy opnieuw hetzelfde kamertje schildert, is het Gele Huis al lang verlaten. De ruimte die hij schildert bestaat niet meer als zijn thuis. Hij schildert een herinnering aan een periode van hoop en plan, vanuit een omgeving die hem die hoop had ontnomen. Dat geeft de tweede en derde versie een andere emotionele lading, ook al is de compositie vrijwel identiek aan de eerste.
Vergelijkbaar met hoe Velázquez met Las Meninas een schilderij over ruimte en aanwezigheid maakte dat tot op de dag van vandaag vragen oproept, heeft Van Gogh met De Slaapkamer een werk gemaakt dat veel meer bevat dan de eenvoudige compositie op het eerste gezicht suggereert.
Misverstanden over eigendom en herkomst
Een laatste cluster van misverstanden betreft de eigendomsgeschiedenis van de drie versies. Veel mensen denken dat de Amsterdamse versie altijd al in Nederland was. Dat is niet het geval. Na de dood van Van Gogh in 1890 gingen zijn werken naar zijn broer Theo en daarna naar Theo’s weduwe Jo van Gogh-Bonger. Zij speelde een cruciale rol in het toegankelijk maken van Van Goghs nalatenschap. Het Van Gogh Museum in Amsterdam opende pas in 1973.
De Chicago-versie werd begin twintigste eeuw aangekocht door het Art Institute en bleef sindsdien permanent in die collectie. De Parijse versie belandde uiteindelijk in het Musée d’Orsay, dat in 1986 opening hield. Geen van de drie versies is dus van oudsher een “nationaal bezit” van een specifiek land in de moderne zin van het woord. Ze zijn door internationale kunsthandel en schenkingen op hun huidige plekken terechtgekomen.
Dat drie versies van hetzelfde schilderij in drie verschillende landen hangen, maakt het werk extra fascinerend voor kunstliefhebbers. In 2016 werden voor het eerst in de geschiedenis alle drie versies tegelijk tentoongesteld, in het Art Institute of Chicago. Die tentoonstelling, “Van Gogh’s Bedrooms”, was een zeldzame gelegenheid om de drie werken naast elkaar te bestuderen en de subtiele verschillen met eigen ogen te zien. Wie zijn museumbezoeken slim plant en gebruik maakt van de Museumjaarkaart, kan in elk geval de Amsterdamse versie eenvoudig bezoeken zonder extra kosten.
Het schilderij roept bij veel mensen ook de vraag op naar de kunstenaar achter het werk: wie was Van Gogh eigenlijk? Net als bij Bram Stoker die altijd verbonden blijft aan Dracula, of Dante die onlosmakelijk verbonden is aan de Divina Commedia, is Van Goghs naam onlosmakelijk verbonden aan een handvol iconische werken, waaronder De Slaapkamer. Maar de mens achter het werk is complexer dan het populaire beeld van de “gekke kunstenaar met het afgesneden oor” suggereert.
Veelgestelde vragen
Wie schilderde De Slaapkamer?
Vincent van Gogh schilderde De Slaapkamer. De Nederlandse post-impressionist maakte het werk in oktober 1888 in Arles, in het zuiden van Frankrijk. Hij legde zijn eigen slaapkamer vast in het Gele Huis aan de Place Lamartine. In totaal maakte hij drie versies van dit schilderij, alle drie met de hand geschilderd en alle drie origineel.
Hoeveel versies bestaan er van De Slaapkamer?
Er bestaan drie versies van De Slaapkamer. De eerste dateert van 1888 en hangt in het Van Gogh Museum in Amsterdam. De tweede is uit 1889 en bevindt zich in het Art Institute of Chicago. De derde, ook uit 1889, is kleiner van formaat en hangt in het Musée d’Orsay in Parijs. Alle drie zijn ze originelen, door Van Gogh zelf geschilderd.
Waarom zijn de muren in De Slaapkamer blauw en niet lila?
De muren zijn in de loop van de tijd verkleurd. Van Gogh schilderde ze oorspronkelijk lila, een warme paars-roze tint. Het rode pigment in die kleur is door chemische reactie en lichtinval vervaagd, waardoor alleen de blauwe component overbleef. Restauratieonderzoek uit 2010 heeft deze kleurverandering wetenschappelijk aangetoond aan de hand van pigmentanalyse.
Waar is De Slaapkamer van Van Gogh nu te zien?
De bekendste versie hangt permanent in het Van Gogh Museum in Amsterdam. De tweede versie is te zien in het Art Institute of Chicago in de Verenigde Staten. De derde versie hangt in het Musée d’Orsay in Parijs. Voor het Van Gogh Museum kun je in Nederland terecht, goed bereikbaar en ook toegankelijk met de Museumjaarkaart.
Heeft Van Gogh De Slaapkamer geschilderd vanwege zijn psychische problemen?
Nee, dat is een veelvoorkomend misverstand. Van Gogh schilderde de eerste versie in oktober 1888, in een relatief stabiele periode. Zijn eerste ernstige psychische aanval vond pas in december 1888 plaats. In zijn brieven omschrijft hij het schilderij als een uitdrukking van rust en tevredenheid over zijn eigen ruimte, niet als een reflectie van innerlijke onrust.
Wat stelt De Slaapkamer voor en wat wilde Van Gogh ermee zeggen?
Het schilderij toont de slaapkamer van Van Gogh in het Gele Huis in Arles: een eenvoudig houten bed, twee stoelen, een wastafel, een raam en zijn eigen schilderijen aan de muur. Van Gogh wilde rust en eenvoud uitdrukken via kleur. In een brief aan zijn broer Theo schrijft hij dat de kleuren bedoeld zijn om “absolute rust” uit te drukken, zonder dat er iets gecompliceerds aan te pas komt.
