Francisco Pizarro is de Spaanse conquistador die in de zestiende eeuw het machtige Inca-rijk wist te veroveren met een klein leger. Zijn naam is onlosmakelijk verbonden met een van de meest ingrijpende momenten in de wereldgeschiedenis: de val van een van de grootste beschavingen die Zuid-Amerika ooit heeft gekend. Maar wie was Pizarro eigenlijk, hoe bereikte hij dit onvoorstelbare succes, en wat waren de gevolgen voor de Inca’s en hun nakomelingen?
De vroege jaren van Francisco Pizarro
Geboorte en afkomst
Francisco Pizarro werd geboren rond 1476 in Trujillo, in de regio Extremadura in Spanje. Hij was een buitenechtelijk kind van kolonel Gonzalo Pizarro en een vrouw van lagere stand. Over zijn jeugd is weinig bekend, maar vast staat dat hij opgroeide in armoede en waarschijnlijk nooit heeft leren lezen of schrijven. Zijn sociale achtergrond gaf hem weinig kansen in het Spanje van de late vijftiende eeuw, wat voor velen de reden was om het avontuur te zoeken in de Nieuwe Wereld.
Eerste jaren in de Amerika’s
Rond 1502 vertrok Pizarro naar Hispaniola, het huidige Haïti en de Dominicaanse Republiek, als onderdeel van de Spaanse kolonisatie van de Caraïben. Later nam hij deel aan expedities naar het vaste land van Zuid-Amerika. In 1513 maakte hij deel uit van de expeditie van Vasco Núñez de Balboa, die als eerste Europeaan de Stille Oceaan bereikte vanaf de landengte van Panama. Deze ervaringen gaven Pizarro de smaak te pakken voor verdere ontdekkingen.
De eerste expedities naar Peru
Tussen 1524 en 1528 ondernam Pizarro twee verkenningstochten richting het zuiden, langs de westkust van Zuid-Amerika. De eerste expeditie mislukte door hevige tegenstand van inheemse bevolkingsgroepen en gebrek aan proviand. Tijdens de tweede expeditie bereikte zijn groep de noordkust van het huidige Peru en kwamen zij voor het eerst in contact met de randgebieden van het Inca-rijk. De rijkdom en beschaving die zij daar zagen, maakten diepe indruk. Pizarro reisde terug naar Spanje om toestemming en financiering te vragen voor een grootschalige verovering.
Het Inca-rijk aan de vooravond van de verovering
De omvang en macht van het Inca-imperium
Het Inca-rijk, officieel Tawantinsuyu (Quechua voor “De vier windstreken samen”), was op zijn hoogtepunt een van de grootste rijken ter wereld. Het strekte zich uit over meer dan 5.000 kilometer langs de westkust van Zuid-Amerika, van het huidige Ecuador en Colombia in het noorden tot Chili en Argentinië in het zuiden. De bevolking wordt geschat op tien tot twaalf miljoen mensen, verdeeld over tientallen volkeren en talen. De hoofdstad Cusco gold als het politieke, religieuze en culturele centrum van dit uitgestrekte rijk.
De burgeroorlog binnen het rijk
Net voor de komst van Pizarro werd het Inca-rijk verscheurd door een bloedige burgeroorlog. Na de dood van de Sapa Inca (keizer) Huayna Capac rond 1527, gedeeltelijk door pokken die de Spanjaarden al eerder hadden meegebracht, raakten zijn twee zonen, Huáscar en Atahualpa, in conflict over de troon. Atahualpa, gesteund door het noordelijke leger, versloeg uiteindelijk zijn broer. Deze interne strijd had het Inca-rijk verzwakt en verdeeld, precies op het moment dat Pizarro arriveerde.
Ziekten als verborgen wapen
Voordat de Spanjaarden voet aan wal zetten in Peru, hadden Europese ziekten zoals pokken, mazelen en tyfus zich al als een golf door Zuid-Amerika verspreid. Deze ziekten, waartegen de inheemse bevolking geen immuniteit had, richtten enorme verwoestingen aan. Historici schatten dat vóór de eigenlijke militaire verovering al dertig tot vijftig procent van de Inca-bevolking was gestorven. Dit verzwakte het rijk aanzienlijk en maakte het kwetsbaarder voor aanvallen van buitenaf.
De expeditie en landing in Peru
Voorbereiding en mandaat van de Spaanse Kroon
In 1529 ontving Pizarro in Spanje van koningin Johanna van Castilië het recht om Peru te veroveren en te koloniseren. Hij werd benoemd tot gouverneur van alle nieuwe gebieden die hij zou veroveren. Met dit mandaat op zak keerde hij terug naar Panama en begon hij met de voorbereidingen voor zijn derde en beslissende expeditie. Hij rekruteerde zijn halfbroers – onder wie Hernando, Juan en Gonzalo Pizarro – en verzamelde een troepenmacht van ongeveer 168 soldaten te voet en 67 ruiters, aangevuld met paarden en kanonnen.
De landing en opmars
In 1531 vertrok Pizarro vanuit Panama en landde aan de noordkust van Peru. Langzaam trok hij met zijn kleine leger het binnenland in. Onderweg kwamen zij in contact met lokale stammen, van wie sommigen zich bij de Spanjaarden aansloten uit vijandschap tegenover de Inca-overheersers. In november 1532 bereikte Pizarro de bergstad Cajamarca, waar Atahualpa zich met zijn leger had gevestigd na zijn overwinning in de burgeroorlog.
De slag bij Cajamarca: het keerpunt
De ontmoeting en het verraad
Op 16 november 1532 vond in Cajamarca een ontmoeting plaats die de loop van de geschiedenis zou veranderen. Atahualpa arriveerde met een gevolg van naar schatting 5.000 ongewapende mannen voor een feestelijke bijeenkomst met de Spanjaarden. Buiten de stad stonden zijn bijna 80.000 getrainde soldaten opgesteld, maar de keizer voelde zich veilig. Pizarro had zijn soldaten echter verstopt in de gebouwen rondom het centrale plein.
De rol van pater Valverde
Toen Atahualpa het plein betrad, stapte de Dominicaanse monnik Vicente de Valverde op hem af. Hij bood de keizer een bijbel aan en riep hem op het christendom te aanvaarden en de Spaanse koning Karel V als zijn soeverein te erkennen. Atahualpa, die niet begreep wat een bijbel was en het aanbod als een belediging ervoer, wierp het boek op de grond. Dit gaf Pizarro het signaal: zijn soldaten openden het vuur met kanonnen en arquebusen, terwijl de ruiterij aanviel.
De gevolgen van de strijd
In het bloedbad dat volgde werden duizenden Inca-aanwezigen gedood, terwijl de Spanjaarden nauwelijks verliezen leden. Atahualpa werd gevangen genomen, en het leger buiten de stad vluchtte in paniek. De gevangenneming van de keizer bracht het Inca-rijk in een verlamde staat: zonder hun god-koning (de Inca’s beschouwden hun keizer als een godheid) durfden de generaals niet zelfstandig te handelen.
Losgeld, berechting en de val van Cusco
Het losgeld van goud en zilver
Atahualpa begreep al snel dat de Spanjaarden geheel geobsedeerd waren door goud. Hij bood aan om zijn vrijheid te kopen door een grote kamer – zo’n 6,7 bij 5,2 meter – tot aan zijn opgestoken hand te vullen met goud, en deze twee keer vol met zilver. Pizarro accepteerde schijnbaar het aanbod. Gedurende de volgende maanden stroomde er een enorme schat naar Cajamarca, ter waarde van miljarden euro’s naar moderne maatstaven. Het goud werd omgesmolten in ingots en verdeeld onder de soldaten.
De terechtstelling van Atahualpa
Ondanks het betaalde losgeld had Pizarro nooit de intentie Atahualpa vrij te laten. De keizer was te waardevol als politiek instrument en te gevaarlijk als potentiële aanvoerder van een opstand. Op 26 juli 1533 werd Atahualpa beschuldigd van onder meer het laten ombrengen van zijn broer Huáscar en van ketterij. Hij werd veroordeeld en ter dood gebracht door middel van wurgijzer (garrottering). De executie van de laatste zelfstandige Sapa Inca markeerde het symbolische einde van het Inca-rijk.
De inname van Cusco
In november 1533 trokken de Spanjaarden Cusco binnen, de heilige hoofdstad van het Inca-rijk. De stad werd geplunderd en de tempels werden ontmanteld voor hun goud en zilver. Op de fundamenten van Inca-heiligdommen bouwden de Spanjaarden kerken en paleizen. In januari 1535 stichtte Pizarro Lima, de “Stad der Koningen”, aan de kust van Peru als nieuwe koloniale hoofdstad – een stad die tot op de dag van vandaag de hoofdstad van Peru is.
De nasleep: kolonisatie en verzet
Inca-verzet en verdere veroveringen
De verovering was niet zonder slag of stoot volledig. In 1536 organiseerde Manco Inca, een door de Spanjaarden geïnstalleerde marionet-keizer die zich later tegen hen keerde, een grootschalige opstand. Hij belegerde Cusco en Lima, maar slaagde er niet in de Spanjaarden volledig te verdrijven. Zijn verzetsbeweging trok zich terug naar de afgelegen bergstad Vilcabamba, waar een restant van het Inca-koninkrijk standhield tot 1572. Pas in dat jaar werd de laatste onafhankelijke Inca-heerser, Túpac Amaru I, geëxecuteerd door de Spanjaarden.
Het lot van Pizarro zelf
Pizarro’s triomf bracht hem geen rustig leven. Na de verovering raakte hij verwikkeld in bloedige conflicten met zijn voormalige bondgenoot Diego de Almagro, met wie hij het bestuur over Peru moest delen. Na de executie van Almagro in 1538 waren diens aanhangers woedend. Op 26 juni 1541 werd Francisco Pizarro in zijn eigen paleis in Lima vermoord door een groep van Almagro’s volgelingen. Ironisch genoeg stierf de conquistador die het Inca-rijk had neergehaald, zelf door toedoen van zijn eigen landgenoten.
Demografische en culturele gevolgen
De verovering had catastrofale gevolgen voor de inheemse bevolking van Peru. Door een combinatie van ziekten, slavenarbeid in de mijnen en directe geweld, kromp de bevolking van het voormalige Inca-rijk van naar schatting tien miljoen naar minder dan twee miljoen in de loop van de zestiende en vroege zeventiende eeuw. De Quechua-taal, gesproken door de Inca’s, overleefde echter en wordt vandaag de dag nog steeds gesproken door miljoenen mensen in Peru, Bolivia en Ecuador. Delen van de Inca-cultuur, waaronder religieuze gebruiken, architectuur en landbouwtechnieken, zijn eveneens bewaard gebleven of vermengd met Spaanse invloeden.
Historische evaluatie van Pizarro
Held of veroveraar?
De erfenis van Francisco Pizarro is complex en omstreden. In Spanje werd hij lange tijd gevierd als een held die rijkdom en beschaving naar de Nieuwe Wereld bracht. In Peru en de bredere Latijns-Amerikaanse wereld overheerst een veel negatiever beeld: dat van een gewelddadige veroveraar die een bloeiende beschaving verwoestte, miljoenen mensen tot slavernij veroordeelde en een continent koloniseerde ten bate van Europese hebzucht. Een standbeeld van Pizarro in het centrum van Lima werd in 2003 verplaatst naar een minder prominente plek na jaren van protest.
Pizarro in historisch perspectief
Historici wijzen op de vele factoren die Pizarro’s succes mogelijk maakten: de burgeroorlog die het rijk had verzwakt, de verwoestende ziekten die vooraf gingen aan de militaire verovering, het psychologische voordeel van paarden en vuurwapens die de Inca’s niet kenden, en de bereidheid van lokale volkeren om mee te werken aan de omverwerping van Inca-hegemonie. Pizarro was onmiskenbaar een gedreven en genadeloos leider, maar zijn succes was ook het gevolg van een samenloop van omstandigheden die buiten zijn controle lagen.
Veelgestelde vragen
Wie was Francisco Pizarro?
Francisco Pizarro (ca. 1476-1541) was een Spaanse conquistador uit Trujillo, Extremadura. Hij is vooral bekend als de man die het Inca-rijk in Peru veroverde voor de Spaanse Kroon. Hij groeide op in armoede, reisde als jongeman naar de Amerika’s en leidde uiteindelijk de expeditie die in 1532-1533 het einde van het Inca-imperium inluidde.
Hoe kon een klein Spaans leger het Inca-rijk verslaan?
Het succes van Pizarro was het gevolg van meerdere factoren: een verwoestende burgeroorlog die het rijk had verzwakt, Europese ziekten die al tientallen procenten van de bevolking hadden gedood, de militaire superioriteit van paarden, kanonnen en stalen wapenrusting, het psychologische voordeel van de verrassing bij Cajamarca, en de steun van inheemse volkeren die vijanden waren van de Inca’s.
Wat was het losgeld van Atahualpa?
Atahualpa bood aan een kamer van circa 35 kubieke meter te vullen met goud, en tweemaal datzelfde volume met zilver, in ruil voor zijn vrijheid. De schat werd daadwerkelijk bijeengebracht, ter waarde van tientallen miljoenen euro’s naar hedendaagse maatstaven. Toch werd Atahualpa in 1533 toch geëxecuteerd, omdat Pizarro hem als een te groot politiek risico beschouwde.
Wat gebeurde er met het Inca-rijk na de verovering?
Na de val van Cusco in 1533 werd Peru een Spaanse kolonie. Een restant van het Inca-koninkrijk hield stand in Vilcabamba tot 1572. De inheemse bevolking kromp dramatisch door ziekte en slavenarbeid. Culturele elementen zoals de Quechua-taal overleefden echter, en zijn tot op de dag van vandaag levend in de Andes.
Hoe stierf Francisco Pizarro?
Pizarro werd op 26 juni 1541 vermoord in zijn paleis in Lima door aanhangers van zijn voormalige bondgenoot Diego de Almagro, die hij eerder had laten executeren. De conquistador die het Inca-rijk ten val bracht, vond zo zijn einde door toedoen van zijn eigen Spaanse landgenoten.
Hoe wordt Pizarro vandaag de dag beoordeeld?
In moderne geschiedschrijving wordt Pizarro overwegend kritisch beoordeeld vanwege de verwoesting van de Inca-beschaving, de massamoorden en de slavernij die de kolonisatie met zich meebracht. In Peru worden zijn daden als een trauma gezien. Zijn verhaal roept bredere vragen op over kolonialisme, culturele vernietiging en de erfenis van de Europese expansie in Amerika.
