De bondgenoten in de Eerste Wereldoorlog waren de landen die streden tegen de Centrale Mogendheden (Duitsland, Oostenrijk-Hongarije, het Ottomaanse Rijk en Bulgarije). De kern bestond uit Frankrijk, het Russische Keizerrijk en het Britse Rijk, gebundeld in de zogenoemde Triple Entente. Gedurende de oorlog sloten tientallen andere landen zich aan, elk op een ander moment en met eigen redenen.
De alliantie groeide van drie kernlanden in 1914 uit tot uiteindelijk meer dan dertig landen aan het einde van de oorlog in 1918. Wie ze waren, wanneer ze toetraden en welke rol ze speelden: dat is precies wat je hier per fase terug kunt lezen.
Fase 1: De Triple Entente als startpunt (1907-1914)
Voordat de eerste schoten vielen, was er al een netwerk van bondgenootschappen. De Triple Entente, formeel gesloten in 1907, verbond drie grote mogendheden: Frankrijk, Rusland en het Verenigd Koninkrijk. Dit verdrag was niet zomaar een vriendschapsverdrag. Het was een reactie op de groeiende militaire macht van Duitsland, dat samen met Oostenrijk-Hongarije en Italië de zogenoemde Triple Alliantie had gevormd.
Het onderscheid tussen de Triple Entente en de Triple Alliantie is cruciaal om te begrijpen waarom de oorlog zo snel uitbrak. Toen Oostenrijk-Hongarije op 28 juli 1914 de oorlog verklaarde aan Servie, deed het dat in de wetenschap dat Duitsland achter haar stond. Rusland mobiliseerde ter ondersteuning van Servie. Duitsland verklaarde op 1 augustus 1914 de oorlog aan Rusland en twee dagen later, op 3 augustus, aan Frankrijk. Groot-Brittannie trad op 4 augustus 1914 toe nadat Duitsland de neutraliteit van Belgie had geschonden door het land binnen te vallen.
De drie kernlanden van de Triple Entente waren dus al in de eerste augustusdagen van 1914 bij de oorlog betrokken. Belgie, formeel neutraal, werd door omstandigheden in het kamp van de geallieerden gedwongen. Ook Servie zelf was vanaf dag een een geallieerde, hoewel het kleine Balkanland worstelde om stand te houden tegen de Oostenrijks-Hongaarse aanvallen.
Het is ook goed te noemen dat Japan al op 23 augustus 1914 de oorlog verklaarde aan Duitsland. Japan deed dit deels vanwege het vriendschapsverdrag met Groot-Brittannie (het Anglo-Japans Verbond uit 1902), maar ook omdat het Japanse leger zijn oog had laten vallen op de Duitse koloniale bezittingen in de Stille Oceaan en China. Japans betrokkenheid bleef beperkt tot het Verre Oosten en de Stille Oceaan en had weinig directe invloed op het Westfront.
Fase 2: De eerste uitbreidingen in 1914 en vroeg 1915
Direct bij het uitbreken van de oorlog stonden al meerdere landen aan de kant van de geallieerden. Naast de drie kernlanden van de Triple Entente en Belgie en Servie waren er nog andere toetreders. Montenegro, een klein land op de Balkan en nauwe bondgenoot van Servie, verklaarde op 5 augustus 1914 de oorlog aan Oostenrijk-Hongarije.
Het Britse Rijk speelde in 1914 al een enorme rol. Wanneer je spreekt over “Groot-Brittannie als bondgenoot”, bedoel je eigenlijk het hele Britse Wereldrijk. Dat omvatte naast het eiland Groot-Brittannie zelf ook Canada, Australie, Nieuw-Zeeland, Zuid-Afrika, India, en nog tientallen andere kolonieen en dominions. Australische en Nieuw-Zeelandse soldaten, bekend als de ANZAC’s, vochten al in 1914-1915 mee, onder andere bij de rampzalige landing op Gallipoli in april 1915.
Frankrijk bracht eveneens soldaten mee uit zijn koloniale rijk. Soldaten uit Marokko, Algerien, Senegal en andere Franse kolonien dienden aan het Westfront. De Senegalese tirailleurs werden berucht om hun vechtlust en werden ingezet bij de gevaarlijkste aanvallen. Geschat wordt dat Frankrijk in totaal zo’n 600.000 koloniale soldaten inzette.
In de eerste oorlogsmaanden was er ook de kwestie van het Ottomaanse Rijk. Dit rijk had lange tijd geprobeerd neutraal te blijven of zijn eigen voordeel te berekenen. Uiteindelijk koos het Ottomaanse Rijk op 29 oktober 1914 de zijde van de Centrale Mogendheden, wat nieuwe fronten opende in het Midden-Oosten, de Kaukasus en langs het Suezkanaal.
Fase 3: Italie kiest de andere kant (1915)
Een bijzonder geval is Italie. Dit land was bij het uitbreken van de oorlog formeel lid van de Triple Alliantie, het bondgenootschap van Duitsland en Oostenrijk-Hongarije. Toch koos Italie in 1915 niet de kant van zijn eigen bondgenoten, maar die van de geallieerden. Hoe dat kon?
Italie stelde als voorwaarde voor deelname dat het gebieden zou krijgen die het al jaren van Oostenrijk-Hongarije opeiste: Trento, Triest, Istriae en delen van de Dalmatische kust. Duitsland en Oostenrijk-Hongarije wilden hieraan niet voldoen. De geallieerden wel, althans op papier. Op 26 april 1915 ondertekende Italie het Verdrag van Londen met de Entente, waarbij beloofd werd dat Italie na de overwinning deze gebieden zou krijgen.
Op 23 mei 1915 verklaarde Italie de oorlog aan Oostenrijk-Hongarije. De Italiaanse deelname opende een nieuw front langs de Isonzorivier, in het huidige grensgebied van Italie en Slovenie. De veldslagen aan de Isonzo (er waren er uiteindelijk elf) waren bijzonder bloedig en leverden aanvankelijk weinig op. Pas in 1918 keerden de kansen en boekten de Italianen successen tegen een verzwakt Oostenijks-Hongaars leger.
Voor de andere Entente-landen was de Italiaanse toetreding strategisch belangrijk: het opende een nieuw front dat Oostenrijks-Hongaarse troepen bond die anders aan andere fronten hadden kunnen worden ingezet.
Fase 4: Roemenië en de Balkan (1916)
In 1916 besloot Roemenie aan de kant van de Entente te strijden. Het land had lang afgewacht en hoopte door slim te manoeuvreren het meeste te kunnen winnen. Op 27 augustus 1916 verklaarde Roemenie de oorlog aan Oostenrijk-Hongarije en viel Transsylvanie binnen, een gebied met een grote Roemeense bevolking dat toen onder Hongaars bestuur viel.
De campagne liep echter snel mis. Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Bulgarije reageerden met een krachtige tegenaanval. Bukarest, de hoofdstad van Roemenie, viel in december 1916 in handen van de Centrale Mogendheden. Een groot deel van Roemenie was bezet. Pas in 1918 zouden Roemeense troepen opnieuw optrekken, nu succesvol.
Portugal trad in maart 1916 officieel toe als geallieerde, hoewel het land al eerder zijn soldaten had ingezet in Afrika om zijn kolonien te verdedigen tegen Duits-Oost-Afrika en Duits Zuidwest-Afrika. Portugal had ook al in november 1914 de oorlog verklaard aan Duitsland namens zijn kolonien. De Portugese deelname aan het Westfront was beperkt, maar het land zette zijn manschappen in bij het Britse legerkorps in Belgie en Noord-Frankrijk.
Fase 5: De VS en de grote keerpunten van 1917
Het jaar 1917 bracht twee beslissende gebeurtenissen voor de bondgenoten. Ten eerste trok Rusland zich terug. Na de Russische Revolutie in februari 1917 werd de tsaar afgezet. De nieuwe Voorlopige Regering probeerde nog door te strijden, maar na de Oktoberrevolutie onder Lenin tekende Rusland op 3 maart 1918 de Vrede van Brest-Litovsk met de Centrale Mogendheden. Rusland was daarmee uit de oorlog.
Dit verlies werd gecompenseerd door de toetreding van de Verenigde Staten. De VS hadden lang neutraal geprobeerd te blijven. President Woodrow Wilson won in 1916 zelfs zijn herverkiezing met de slogan “hij hield ons buiten de oorlog”. Twee factoren dwongen hem van koers te veranderen. Ten eerste hervatte Duitsland op 1 februari 1917 de onbeperkte onderzeebootoorlog, waarbij ook schepen van neutrale landen konden worden aangevallen. Ten tweede ontdekten de Britten het Zimmermanntelegram: een bericht van de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Arthur Zimmermann aan Mexico, met de vraag of Mexico bereid was de VS aan te vallen als die de oorlog zou ingaan. In ruil zou Mexico Texas, New Mexico en Arizona terugkrijgen.
Op 6 april 1917 verklaarden de VS de oorlog aan Duitsland. De Amerikanen noemden zichzelf officieel geen “geallieerde” maar een “geassocieerde mogendheid”, om hun onafhankelijkheid te benadrukken. In de praktijk vochten ze nauw samen met de Fransen en Britten. De eerste grote Amerikaanse eenheden kwamen in de zomer van 1917 aan in Europa. Eind 1918 stonden er meer dan twee miljoen Amerikaanse soldaten in Frankrijk.
Lees ook over welke landen precies geallieerden waren in de Eerste Wereldoorlog voor een meer uitgebreid statistisch overzicht van alle deelnemende mogendheden.
Griekenland sloot zich op 27 juni 1917 officieel aan bij de Entente, nadat een politieke crisis het land al maanden verdeeld had gehouden. China verklaarde op 14 augustus 1917 de oorlog aan Duitsland, mede omdat het hoopte zo een stem te krijgen bij de vredesonderhandelingen en zijn rechten tegenover Japan te kunnen verdedigen.
Overzichtstabel: de bondgenoten per fase
| Land | Toetreding | Reden / bijzonderheid |
|---|---|---|
| Servie | 28 juli 1914 | Doelwit van Oostenrijks-Hongaarse aanval na aanslag op Frans Ferdinand |
| Rusland | 1 augustus 1914 | Mobiliseerde ter bescherming van Servie; trok zich terug in 1917-1918 |
| Frankrijk | 3 augustus 1914 | Kernlid Triple Entente; keerde zich na aanval op Belgie mee |
| Verenigd Koninkrijk | 4 augustus 1914 | Reageerde op schending Belgische neutraliteit; bracht heel Brits Rijk mee |
| Belgie | 4 augustus 1914 | Neutraal maar binnengevallen door Duitsland; verdedigde zijn grondgebied |
| Montenegro | 5 augustus 1914 | Kleine Balkannatie, bondgenoot van Servie |
| Japan | 23 augustus 1914 | Anglo-Japans Verbond; oogde op Duitse Pacifische bezittingen |
| Italie | 23 mei 1915 | Stapte over van Triple Alliantie naar Entente via Verdrag van Londen |
| Portugal | 9 maart 1916 | Britse bondgenoot; verdedigde kolonien in Afrika |
| Roemenie | 27 augustus 1916 | Claimde Transsylvanie; campagne liep aanvankelijk slecht |
| Verenigde Staten | 6 april 1917 | Onbeperkte onderzeebootoorlog + Zimmermanntelegram; geassocieerde mogendheid |
| Griekenland | 27 juni 1917 | Lange binnenlandse politieke verdeeldheid voorafgegaan aan toetreding |
| China | 14 augustus 1917 | Hoopte op stem bij vredesonderhandelingen en bescherming tegenover Japan |
Drie bijzondere gevallen nader bekeken
Drie landen verdienen extra aandacht vanwege hun bijzondere positie in het bondgenootschapsstelsel van de Eerste Wereldoorlog.
Belgie: neutraal maar toch meegesleurd
Belgie was bij het begin van de oorlog formeel neutraal, gegarandeerd door de Grootmachten via het Verdrag van Londen uit 1839. Duitsland schond die neutraliteit bewust, omdat zijn Schlieffen-plan vereiste dat het via Belgie snel Frankrijk moest aanvallen voordat Rusland volledig gemobiliseerd was. Koning Albert I weigerde Duits doortocht te verlenen en liet zijn land verdedigen. Dat bracht Groot-Brittannie, als garantiemacht van de Belgische neutraliteit, rechtstreeks in de oorlog. Belgie vocht het hele conflict door, al was het grondgebied grotendeels bezet. De Belgische strijdkrachten hielden stand achter de IJzer, in een klein stukje onbezet Belgie. Lees ook over Wie was Anne Frank voor meer context over burgers in bezet Europa tijdens een wereldoorlog.
Italie: van Alliantie naar Entente
Italie is het meest opvallende geval van van kamp wisselen. Als lid van de Triple Alliantie met Duitsland en Oostenrijk-Hongarije had het technisch gezien aan de andere kant moeten staan. Italies argument was dat de Triple Alliantie een defensief verdrag was en dat Oostenrijk-Hongarije als aanvaller gold. Bovendien speelden territoriale beloftes een grote rol. Het Verdrag van Londen (1915) beloofde Italie onder andere Trento, Triest, het deel van de Dalmatische kust en een aandeel in de Ottomaanse gebieden na afloop van de oorlog. Nadat de oorlog gewonnen was, voelde Italie zich bij de vredesconferentie in Parijs bedrogen: lang niet alle beloofde gebieden werden daadwerkelijk toegewezen. Dat bittere gevoel van een “verminkte overwinning” (la vittoria mutilata) voedde later het Italiaanse fascisme.
Rusland: de bondgenoot die zich terugtrok
Rusland was een van de drie kernleden van de Triple Entente, maar is ook de enige grote geallieerde die zich voor het einde van de oorlog terugtrok. De redenen zijn complex. Rusland had al in 1914 reusachtige verliezen geleden, met name tijdens de slag bij Tannenberg in augustus 1914, waarbij twee Russische legers werden omsingeld en vernietigd door de Duitsers. De militaire en economische druk in de jaren daarna ondermijnde het gezag van tsaar Nicolaas II. Na de Februarirevolutie van 1917 werd de tsaar afgezet. De Voorlopige Regering probeerde nog door te strijden, maar na de Oktoberrevolutie namen de bolsjewieken de macht over en sloten ze een aparte vrede. De terugtrekking van Rusland stelde Duitsland in staat massaal troepen van het Oostfront naar het Westfront te verplaatsen, wat leidde tot de grote Duitse voorjaarsoffensieven van 1918.
Het contrast met de geallieerden in de Tweede Wereldoorlog is opvallend: in die oorlog bleef de Sovjet-Unie (de opvolger van Rusland) tot het einde meedoen, ook al leed het enorme verliezen.
De rol van de koloniale rijken
Een aspect dat vaak onderbelicht blijft, is de enorme bijdrage van de koloniale rijken van de Entente-landen. De oorlog was in veel opzichten een wereldoorlog juist omdat de koloniale mogendheden hun onderdanen uit Afrika, Azie en het Midden-Oosten inzetten.
Het Britse Rijk leverde naar schatting meer dan 8 miljoen soldaten uit de dominions en kolonien. Canada stuurde zo’n 620.000 man, Australie 420.000, Nieuw-Zeeland 128.000 en Zuid-Afrika 136.000. India leverde meer dan 1,5 miljoen militairen en werkers voor het Britse leger. Deze mannen vochten op alle fronten: in Gallipoli, Mesopotamie (het huidige Irak), Palestina en uiteraard aan het Westfront in Belgie en Noord-Frankrijk.
Frankrijk haalde zijn koloniale soldaten voornamelijk uit Noord-Afrika en West-Afrika. De Marokkaanse cavalerie en de Algerijnse Zouaven stonden bekend als geduchte strijders. De tirailleurs senegaals werden in de gevaarlijkste stormaanvallen ingezet. Schattingen lopen uiteen, maar minstens een half miljoen koloniale soldaten dienden in het Franse leger.
De inzet van al die mannen uit verschillende werelddelen had ook gevolgen na de oorlog. Veel koloniale volkeren verwachtten na hun bijdrage meer zeggenschap of onafhankelijkheid. Die verwachtingen werden grotendeels niet ingelost, wat zaad plantte voor de dekolonisatiebewegingen van de twintigste eeuw. Je kunt dit vergelijken met hoe de Marshallhulp na de Tweede Wereldoorlog Europa opnieuw opbouwde: ook dat had verstrekkende politieke gevolgen, zoals beschreven in het artikel over het doel van de Marshallhulp.
Wat de bondgenootschappen ons vertellen over de oorlog
Het bondgenootschappenstelsel van de Eerste Wereldoorlog is meer dan een opsomming van landen. Het laat zien hoe een aanslag op een Oostenrijks-Hongaarse aartshertog in Sarajevo binnen weken een wereldbrand kon worden. De mechanische werking van de allianties, waarbij het ene land de ander meetrok, zorgde voor een escalatie die niemand echt had voorzien of gewild.
De geallieerden waren geen eenheid met een gemeenschappelijk ideaal. Ze werden bijeengehouden door een gedeelde vijand, territoriale ambities en strategische noodzaak. Dat verklaart ook waarom de vredesbesprekingen in Parijs (1919) zo moeizaam verliepen. Italie voelde zich bedrogen over zijn beloofde gebieden. Japan eiste erkenning van zijn Aziatische ambities. De VS wilden geen deel uitmaken van een Europees machtsspel.
In die zin is de geschiedenis van de bondgenoten ook een verhaal over de breuken die na de overwinning onvermijdelijk boven kwamen. Dezelfde spanningen die leidden tot de Eerste Wereldoorlog, bleven sluimeren en droegen bij aan het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog twee decennia later. Ook andere historische conflicten kennen vergelijkbare patronen van allianties en tegenstellingen, zoals je kunt terugzien in het artikel over de rol van Julius Caesar in de Romeinse geschiedenis.
De Eerste Wereldoorlog veranderde de kaart van Europa en de wereld fundamenteel. Het Russische Keizerrijk, het Ottomaanse Rijk, het Habsburgse Rijk en het Duitse Keizerrijk verdwenen alle vier. Nieuwe landen ontstonden: Polen, Tsjechoslowakije, Joegoslavie, de drie Baltische staten. De geallieerden wonnen de oorlog, maar de vraag wat ze met die overwinning aanvingen, leidde tot nieuwe problemen.
Veelgestelde vragen
Wie waren de drie kernlanden van de Triple Entente?
De drie kernlanden van de Triple Entente waren Frankrijk, het Russische Keizerrijk en het Verenigd Koninkrijk. Ze sloten hun alliantie formeel in 1907, als tegenwicht voor de Triple Alliantie van Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Italie. Bij het uitbreken van de oorlog in augustus 1914 waren alle drie direct betrokken en verklaarden ze bijna tegelijk de oorlog aan de Centrale Mogendheden.
Waarom veranderde Italie van kant?
Italie was voor 1914 formeel verbonden aan Duitsland en Oostenrijk-Hongarije via de Triple Alliantie. Toen de oorlog uitbrak, vond Italie dat het verdrag defensief van aard was en dat Oostenrijk-Hongarije de aanvaller was, waardoor de verplichtingen niet golden. In 1915 sloot Italie via het Verdrag van Londen een akkoord met de geallieerden, waarbij het beloofde gebieden zou ontvangen die het van Oostenrijk-Hongarije opeiste, zoals Trento en Triest. Daarna verklaarde Italie de oorlog aan Oostenrijk-Hongarije.
Wanneer traden de Verenigde Staten toe en waarom?
De VS traden op 6 april 1917 officieel toe als “geassocieerde mogendheid”. Twee directe aanleidingen waren de hervatting van de onbeperkte onderzeebootoorlog door Duitsland op 1 februari 1917 en de ontdekking van het Zimmermanntelegram, een Duits bericht aan Mexico met de vraag om een aanval op de VS. Eerder had president Wilson lang geprobeerd neutraal te blijven. De VS brachten uiteindelijk meer dan twee miljoen soldaten naar Europa en waren bepalend voor de uiteindelijke geallieerde overwinning.
Waarom trok Rusland zich terug uit de oorlog?
Rusland leed al vanaf 1914 enorme militaire verliezen en de Russische economie stond zwaar onder druk. In 1917 leidde dat tot twee revoluties. Na de Oktoberrevolutie namen de bolsjewieken de macht over en sloten ze op 3 maart 1918 vrede met Duitsland via de Vrede van Brest-Litovsk. Rusland moest grote gebieden afstaan, maar de bolsjewieken beschouwden de oorlog als een imperialistisch conflict dat niets te maken had met de belangen van de Russische arbeiders en boeren.
Hoeveel landen vochten aan de kant van de geallieerden?
Aan de kant van de geallieerden vochten uiteindelijk meer dan dertig landen, hoewel niet alle landen grote militaire bijdragen leverden. De kern bestond uit Frankrijk, het VK (met het hele Britse Rijk), Rusland (tot 1917), Italie (vanaf 1915), de VS (vanaf 1917), Belgie, Servie, Japan, Roemenie, Griekenland, Portugal, Montenegro en China. Veel kleinere of koloniale gebieden leverden ook soldaten en grondstoffen.
Wat was de rol van Japan als geallieerde?
Japan verklaarde al op 23 augustus 1914 de oorlog aan Duitsland. Het deed dit op basis van het Anglo-Japans Verbond uit 1902 en met het oog op de overname van de Duitse koloniale bezittingen in de Stille Oceaan, zoals de Marshalleilanden, de Carolinen en de Marianen, plus het Duitse concessiegebied Kiautschou in China. Japan speelde vrijwel geen rol aan het Europese Westfront. Zijn bijdrage was maritiem en koloniaal van aard. Bij de vredesconferentie in 1919 eiste Japan erkenning van zijn nieuwe gebieden, wat het later ook grotendeels kreeg.
