Anthony Fokker was een Nederlandse vliegtuigbouwer en luchtvaartpionier die leefde van 1890 tot 1939. Hij werd wereldberoemd door zijn militaire vliegtuigen in de Eerste Wereldoorlog en bouwde daarna mee aan de vroege burgerluchtvaart. Zijn naam leeft voort in het Nederlandse vliegtuigmerk dat tot in de jaren negentig bestond.
Fokker was geen rustig bureau-ingenieur. Hij was een ondernemer die risico nam, grensoverschreidend werkte en steeds op zoek was naar het volgende project. Zijn leven speelde zich af in drie landen: Nederland, Duitsland en de Verenigde Staten. Dat maakt hem tot een van de meest internationale Nederlanders van de twintigste eeuw.
Afkomst en vroege jaren: van Java naar Haarlem
Anthony Herman Gerard Fokker werd geboren op 6 april 1890 in Kediri op Java, toentertijd Nederlands-Indië. Zijn vader was een koffieplanter op het eiland. Toen Anthony vier jaar oud was verhuisde het gezin naar Nederland, naar Haarlem. Daar groeide hij op in een welgesteld burgerlijk milieu, maar hij was geen schoolkind dat thuis zat te studeren. Hij knutselde voortdurend aan modellen, mechanische apparaten en elektrische circuits.
Op school presteerde Fokker matig. Hij was eerder geïnteresseerd in hoe dingen werkten dan in theorie of taal. Zijn vader stuurde hem in 1910 naar Duitsland om een opleiding tot automonteur te volgen in Zahlbach bij Mainz. Daar raakte hij steeds meer geboeid door het nieuwe fenomeen van gemotoriseerd vliegen. Dat had hem meer te bieden dan een auto: het was vrijer, groter en ambitieuzer.
In datzelfde jaar 1910 bouwde hij zijn eerste vliegtuig, dat hij de Spin noemde. Met dat toestel haalde hij zijn vliegbrevet en op Koninginnedag in 1911 gaf hij een demonstratievlucht boven zijn woonplaats Haarlem. Hij was toen 21 jaar oud. Dat was het begin van een loopbaan die zijn tijdperk zou beïnvloeden. Samen met een zakenpartner richtte hij vlak daarna in Duitsland de Fokker Aeroplanbau op, zijn eerste bedrijf.
Fokker in Duitsland: van knutselaar tot militaire leverancier
Fokker bleef in Duitsland en bouwde zijn bedrijf uit. In de jaren voor de Eerste Wereldoorlog verkocht hij vliegtuigen aan wie ze maar wilde kopen, ook aan het Duitse leger. Toen de oorlog in 1914 uitbrak, was hij al gevestigd als leverancier aan de Duitse luchtstrijdkrachten. Zijn fabriek stond in Schwerin in het noorden van Duitsland.
De Duitsers vroegen hem om betere gevechtsvliegtuigen te ontwikkelen. Fokker pakte die uitdaging aan met opvallend pragmatisme: hij keek wat de vijand had, kopieerde wat werkte en verbeterde wat hij kon. Zijn reputatie groeide snel. Binnen vier jaar was hij uitgegroeid tot de belangrijkste vliegtuigbouwer van het keizerlijke Duitsland.
Het was een bijzondere positie: een Nederlander die vliegtuigen bouwde voor een land dat in oorlog was met bijna de rest van Europa. Na de oorlog moest Fokker die periode verantwoorden. Hij beweerde altijd dat hij als zakenman had gehandeld, niet als militair of ideoloog. Of dat voldoende was als verdediging, bleef in Nederland lang onderwerp van discussie.
Het synchronisatiemechanisme: de technische doorbraak van 1915
De meest beroemde technische bijdrage van Fokker in de Eerste Wereldoorlog was het synchronisatiemechanisme voor het machinegeweer. Dit was het mechanisme waarmee een piloot door de draaiende propeller heen kon schieten zonder de bladen te raken. Dat klinkt eenvoudig, maar het was een enorm voordeel in de luchtoorlog.
Vóór deze uitvinding moest een piloot zijn geweer schuin naar voren of opzij richten om de propeller te omzeilen, of hij gebruikte een gepantserd propellerblad dat de kogels kon afketsen. Geen van beide oplossingen was echt goed. Fokker ontwierp in 1915 een mechanisch systeem waarbij het geweer alleen afvuurde als er geen propellerblad voor de loop zat. Het systeem koppelde de trekker aan de rotatie van de motor.
Het principe was eerder gepatenteerd door de Zwitserse ingenieur Franz Schneider in 1913, maar Fokker was degene die het als eerste succesvol toepaste in een gevechtstoestel: de Fokker Eindecker (officieel de Fokker E.I, later E.II, E.III en E.IV). Dit vliegtuig domineerde vanaf medio 1915 het luchtruim boven het Westfront gedurende enkele maanden. De Britten en Fransen spraken van de “Fokker Scourge”, de Fokker-plaag.
De Eindecker had zijn beperkingen: het was een monoplane met beperkte wendbaarheid. Maar de mogelijkheid om recht vooruit te schieten gaf de Duitse piloten een tijdlang een groot tactisch voordeel. Piloten als Max Immelmann en Oswald Boelcke behaalden hun eerste overwinningen in Fokker Eindeckers. Dit was de periode waarin de gevechtsvliegkunst echt begon te bestaan als militaire discipline.
De bekendste Fokker-vliegtuigen uit de Eerste Wereldoorlog
Fokker leverde gedurende de hele Eerste Wereldoorlog vliegtuigen aan Duitsland. Zijn productie omvatte meerdere typen, elk voor een andere fase in de strijd. Hieronder een overzicht van de meest bekende:
| Type | Jaar | Kenmerk | Inzet |
|---|---|---|---|
| Fokker E.I (Eindecker) | 1915 | Eerste toestel met synchronisatiemechanisme | Jachtvliegtuig Westfront |
| Fokker E.III | 1915-1916 | Verbeterde Eindecker, meest gebouwde variant | Jachtvliegtuig Westfront |
| Fokker D.I | 1916 | Tweedekker, snellere klim | Luchtoverwicht boven Verdun |
| Fokker Dr.I | 1917 | Driedekker, wendbaarheid | Manfred von Richthofen vloog hiermee |
| Fokker D.VII | 1918 | Beste gevechtsvliegtuig WO I, Britse experts waren onder de indruk | Jachtvliegtuig laat oorlog |
| Fokker D.VIII | 1918 | Parasol-monoplane, parasolvleugel | Alleen inzet in de laatste weken |
De Fokker D.VII gold bij de geallieerden als zo gevaarlijk dat het Verdrag van Versailles uit 1919 expliciet vroeg om de overgave van alle D.VII-toestellen. Dat was uniek: geen ander vliegtuigtype werd bij naam in een vredesverdrag vermeld.
Na de oorlog: terugkeer naar Nederland en de Nederlandsche Vliegtuigenfabriek
Toen het keizerlijke Duitsland in november 1918 capituleerde, zat Fokker met een groot probleem. Zijn fabrieken en vliegtuigen zouden worden geconfisqueerd door de geallieerden. Volgens zijn eigen verhaal slaagde hij erin om in de chaos vlak na de wapenstilstand een enorme hoeveelheid materiaal over de grens naar Nederland te smokkelen: vliegtuigmotoren, onderdelen, gereedschap en voltooide toestellen. De exacte omvang van deze smokkeloperatie is nooit precies vastgesteld, maar Fokker had er kapitaal mee opgebouwd.
Op 21 juli 1919 richtte hij in Amsterdam de N.V. Nederlandsche Vliegtuigenfabriek op. De naam “Fokker” stond er aanvankelijk bewust niet in: zijn reputatie als leverancier aan de Duitsers maakte dat politiek gevoelig. De fabriek vestigde zich uiteindelijk in Schiphol, en later in Amsterdam-Noord. Met het meegesmokkelde materiaal als basis kon de productie snel op gang komen.
De vroege jaren twintig stonden in het teken van de jonge burgerluchtvaart. De KLM, opgericht in 1919, nam vliegtuigen van Fokker af. De F.II, F.III en later de F.VII waren passagiersvliegtuigen die ruimte boden aan een handvol reizigers en op routes door Europa vlogen. Het was noodzaak en ambitie tegelijk: Fokker zag dat de toekomst van de luchtvaart bij de burgerlucht was, niet bij het leger.
Als je wilt lezen over andere historische figuren die in turbulente tijden hun stempel drukten, is het artikel over Mahatma Gandhi en wat hij deed een goed vertrekpunt. Ook het artikel over de geallieerden in de Eerste Wereldoorlog biedt context over de periode waarin Fokker zijn naam vestigde.
Fokker in Amerika: groei, succes en de crash
In 1922 verhuisde Fokker definitief naar de Verenigde Staten. Hij naturaliseerde als Amerikaan en richtte in 1923 de Atlantic Aircraft Corporation op in Teterboro, New Jersey. Later werd dit de Fokker Aircraft Corp. of America. De timing was gunstig: de Amerikaanse burgerluchtvaart groeide snel en er was vraag naar grotere, betrouwbare passagiersvliegtuigen.
Zijn bekendste product uit deze periode was de Fokker Trimotor, een driemotorig passagiersvliegtuig met een houten vleugel en een metalen romp. Het toestel was betrouwbaar en werd gebruikt door grote Amerikaanse luchtvaartmaatschappijen. Admiral Byrd vloog met een Fokker Trimotor over de Noordpool in 1926, en ook andere beroemde vluchten werden gemaakt in Fokker-toestellen.
Maar in 1931 veranderde alles. Een Fokker Trimotor van Transcontinental and Western Air stortte neer in Kansas, waarbij voetbalcoach Knute Rockne om het leven kwam. Hij was een beroemdheid in Amerika. Het onderzoek wees op houtrot in de gelijmde houten vleugel. De reputatie van het houten vleugel-ontwerp was onherstelbaar beschadigd. Metalen vliegtuigen, zoals die van Boeing en Douglas, namen de markt over. Fokkers Amerika-avontuur liep snel ten einde.
Fokker trok zich terug naar Nederland. Zijn bedrijf in Schiphol draaide nog, maar de grote internationale ambities waren voorbij. Hij richtte zich op het runnen van zijn fabrieken en het beheren van zijn vermogen. Hij reisde veel, leefde comfortabel en was een bekende figuur in de Nederlandse ondernemerswereld.
Fokkers karakter en zijn verhouding tot Nederland
Anthony Fokker was een gecompliceerd mens. Tijdgenoten beschreven hem als charmant maar ook als koud, berekenend en moeilijk te vertrouwen in zakelijke relaties. Hij betaalde zijn medewerkers niet altijd wat hij had beloofd, en hij liet mensen vallen als ze hem niet meer van dienst waren. Zijn biograaf Marc Dierikx schreef een uitvoerige studie over Fokkers leven en trok geen vleiend portret.
Zijn verhouding tot Nederland was ambivalent. Hij had er zijn fabriek, maar hij woonde er zelden voor langere tijd. Zijn hart lag bij de vliegtuigen en bij de deals, niet bij een specifiek vaderland. In de Eerste Wereldoorlog had hij voor Duitsland gewerkt terwijl Nederland neutraal was. Dat werd hem door sommigen nooit vergeven. Anderen zagen hem als een nationale trots: een Nederlander die in de wereldluchtvaart had meegebouwd aan een nieuw tijdperk.
Fokker had ook een bijzondere band met het vroege luchtvaartpionierschap. Hij vloog zelf zijn toestellen, ook de experimentele prototypes. Dat was in zijn tijd niet ongebruikelijk voor vliegtuigbouwers, maar het gaf hem ook een directe kennis van wat werkte en wat niet. Hij was geen theoreticus: hij vertrouwde op zijn zintuigen en zijn gevoel voor toestellen.
Meer over historische figuren die hun tijdperk vorm gaven, lees je in het artikel over Anne Frank en haar betekenis. Die periode in de Nederlandse geschiedenis raakt direct aan de wereld die Fokker had meegemaakt, zij het vanuit een totaal andere positie.
Fokkers erfenis: het merk dat zijn naam droeg
Anthony Fokker stierf op 23 december 1939 in het Murray Hill Hospital in New York, aan de gevolgen van hersenvliesontsteking. Hij was 49 jaar oud. Zijn dood came abrupt en onverwacht voor zijn omgeving.
Na zijn dood leefde het merk Fokker voort in de Nederlandsche Vliegtuigenfabriek in Schiphol, die vlak daarna door de Duitsers werd bezet. Na de Tweede Wereldoorlog kende de fabriek een nieuwe bloeiperiode. In de jaren vijftig en zestig bouwde Fokker succesvolle turbopropvliegtuigen zoals de Fokker F27 Friendship, een van de meest verkochte turbo-propvliegtuigen ter wereld met meer dan 800 gebouwde exemplaren.
Later volgden de straalvliegtuigen: de Fokker F28 Fellowship en de Fokker 50 en 100. Het bedrijf bleef decennialang een relevante speler in de regionale luchtvaart. Pas in 1996 ging Fokker failliet, na langdurige financiële problemen en een mislukte reddingsoperatie. Dat einde voelde voor velen als een verlies van een stuk nationale trots.
De nagedachtenis van Anthony Fokker leeft voort in musea en in de luchtvaartgeschiedschrijving. Het Aviodrome in Lelystad bezit meerdere historische Fokker-toestellen. Er zijn straten, gebouwen en prijzen naar hem vernoemd. Hij was geen eenvoudig mens en geen vlekkeloos held, maar hij heeft de luchtvaartgeschiedenis wel degelijk beïnvloed.
Wil je meer lezen over de historische context van de Eerste Wereldoorlog, dan is het artikel over de geallieerden in de Tweede Wereldoorlog een aanvulling op de kennis over de grotere historische lijnen. En als je geïnteresseerd bent in hoe grote figuren uit de geschiedenis worden herinnerd en geïnterpreteerd, biedt het artikel over mythologie en haar belang een bredere culturele invalshoek.
Veelgestelde vragen
Waar werd Anthony Fokker geboren?
Anthony Fokker werd geboren op 6 april 1890 in Kediri op Java, destijds Nederlands-Indië. Zijn vader was koffieplanter. Toen hij vier jaar oud was verhuisde het gezin naar Nederland, naar Haarlem, waar hij opgroeide en zijn eerste technische interesses ontwikkelde.
Wat was het synchronisatiemechanisme van Fokker?
Het synchronisatiemechanisme was een systeem waarbij een machinegeweer aan boord van een vliegtuig kon schieten door de draaiende propeller heen, zonder de bladen te raken. Een mechanische koppeling zorgde ervoor dat het geweer alleen afvuurde als er geen propellerblad voor de loop zat. Fokker paste dit als eerste toe in een gevechtstoestel in 1915, de Fokker Eindecker, wat de Duitsers tijdelijk een groot voordeel gaf in de luchtoorlog.
Waarom werkte Fokker voor Duitsland in de Eerste Wereldoorlog?
Fokker was een zakenman die in Duitsland woonde en werkte toen de oorlog uitbrak. Hij had daar al zijn fabriek gevestigd en goede contacten met het Duitse leger. Nederland bleef neutraal, maar Fokker bleef in Duitsland en leverde vliegtuigen aan de Duitsers. Hij verdedigde dit achteraf altijd als een zakelijke keuze, niet als een politieke. In Nederland was dat een gevoelig punt, zeker in de jaren na de oorlog.
Wat was de Fokker D.VII en waarom was hij zo beroemd?
De Fokker D.VII was een tweedekker jachtvliegtuig dat in 1918 in dienst trad bij de Duitse luchtstrijdkrachten. Het gold bij de geallieerden als het beste gevechtsvliegtuig van de Eerste Wereldoorlog. Het toestel was stabiel, klom snel en was effectief op grote hoogte. De Fokker D.VII was het enige vliegtuig dat met naam in het Verdrag van Versailles werd vermeld: alle exemplaren moesten na de wapenstilstand worden overgedragen aan de geallieerden.
Hoe stierf Anthony Fokker en hoe oud was hij?
Anthony Fokker stierf op 23 december 1939 in het Murray Hill Hospital in New York. De doodsoorzaak was hersenvliesontsteking (meningitis). Hij was 49 jaar oud. Zijn dood was plotseling en onverwacht. Hij had op dat moment nog steeds aandelen in zijn Nederlandse vliegtuigenfabriek en was actief als zakenman.
Wat is de erfenis van Fokker in de Nederlandse luchtvaart?
De Nederlandsche Vliegtuigenfabriek die Fokker in 1919 oprichtte, bleef tot 1996 actief en bouwde na de Tweede Wereldoorlog internationale successen als de Fokker F27 Friendship (meer dan 800 gebouwd) en de Fokker F28 Fellowship. Het bedrijf ging failliet in 1996 na financiële problemen. Historische Fokker-toestellen zijn te zien in het Aviodrome in Lelystad. De naam Fokker geldt als een symbool van Nederlandse luchtvaartvakmanschap.
