Als je vraagt wie de eerste keizer van Rome was, dan luidt het antwoord: Augustus. Maar wie precies was deze man, hoe wist hij de macht te grijpen na een van de bloedigste periodes in de Romeinse geschiedenis, en wat deed hij met die macht toen hij eenmaal aan het hoofd stond van het grootste imperium dat de westerse wereld had gekend? Het antwoord op die vragen is een fascinerend verhaal van politieke list, militaire slimheid en een bestuurlijk talent dat het Romeinse Rijk tweehonderd jaar van stabiliteit bracht.
Van Gaius Octavius naar Augustus
De man die de geschiedenis in zou gaan als Augustus werd geboren op 23 september 63 voor Christus in Rome, als Gaius Octavius. Zijn vader was een senator van bescheiden adel, zijn moeder Atia Balba Caesonia was een nicht van Julius Caesar. Die familieband zou zijn lot bepalen.
De adoptie door Caesar
Gaius Octavius groeide op bij zijn grootmoeder Julia, de zuster van Caesar, en viel zijn beroemde oom al vroeg op door zijn intelligentie en toewijding. Toen Caesar in 44 voor Christus op de Iden van Maart werd vermoord, bleek uit zijn testament dat hij Gaius Octavius had geadopteerd en hem als voornaamste erfgenaam had aangewezen. Daarmee veranderde de achttienjarige jongeman in een klap in Gaius Julius Caesar Octavianus, en kreeg hij toegang tot Caesars naam, bezittingen en politieke netwerk.
De strijd om de macht
De moord op Caesar liet een machtsvacuum achter dat meerdere sterke mannen probeerden op te vullen. De twee belangrijkste rivalen voor Octavianus waren Marcus Antonius, Caesars voormalige rechterhand, en Marcus Aemilius Lepidus. Aanvankelijk sloten de drie een bondgenootschap: het Tweede Triumviraat (43 v.Chr.). Samen deelden zij het Rijk op in invloedssferen en veroverden zij Rome met ijzeren hand.
Maar een triumviraat is zelden stabiel. Lepidus werd geleidelijk buitenspel gezet. De strijd tussen Octavianus en Antonius escaleerde tot een regelrechte oorlog. Antonius had intussen een nauwe relatie ontwikkeld met de Egyptische koningin Cleopatra, wat hem in Rome op veel vijandschap kwam te staan. Octavianus wist die vijandschap handig te benutten door Antonius af te schilderen als een verwesterd oosteling die zijn Romeinse plichten had verzaakt.
In 31 voor Christus vond de beslissende confrontatie plaats bij Actium, aan de westkust van Griekenland. De vloot van Octavianus, onder bevel van zijn admiraal Agrippa, versloeg die van Antonius en Cleopatra. Beiden vluchtten naar Egypte, waar zij het jaar daarop zelfmoord pleegden. Octavianus was heer en meester van de Romeinse wereld.
De slimme overgang naar het principaat
Wat Octavianus onderscheidde van zijn voorgangers, was hoe hij zijn macht formaliseerde. Julius Caesar had zich laten uitroepen tot dictator perpetuo, dictator voor het leven. Dat had hem zijn leven gekost. Octavianus leerde van die fout.
Princeps: de eerste burger
In 27 voor Christus deed Octavianus in een theatraal gebaar afstand van al zijn buitengewone bevoegdheden en legde die neer bij de Senaat. De Senaat, die geen andere keuze had, gaf ze hem prompt terug, nu echter voorzien van een officieel mandaat. Tegelijkertijd verleende de Senaat hem de eretitel Augustus, wat “de verhevene” of “de gezegende” betekent. Een andere titel was Princeps, “de eerste burger”, waaruit de term “principaat” voor zijn regeringsvorm stamt.
Formeel bleef de Republiek bestaan. De Senaat vergaderde, magistraten werden gekozen, wetten werden uitgevaardigd via de traditionele kanalen. Maar in de praktijk had Augustus alle touwtjes in handen. Hij commandeerde de meeste legioenen, beheerde de rijkste provincies en had een bijna onbeperkte persoonlijke rijkdom. Niemand kon hem effectief tegenwerkend. Het was een monarchie verpakt als republiek, en het werkte.
Titels en bevoegdheden
Augustus verzamelde in de loop der jaren meerdere constitutionele bevoegdheden:
- Tribunicia potestas: de heilige onschendbaarheid van een volkstribuun, die hem immuniteit gaf en het vetorecht
- Imperium proconsulare: het militaire oppergezag over alle provinciegouverneurs
- Pontifex Maximus: het hoogste religieuze ambt in Rome, dat hij in 12 v.Chr. aanvaardde
- Pater Patriae: “Vader des Vaderlands”, een eretitel die hem in 2 v.Chr. werd verleend
De hervormingen van Augustus
Eenmaal aan de macht begon Augustus aan een omvangrijk hervormingsprogramma dat vrijwel elk terrein van het Romeinse leven raakte. Hij zelf beweerde slechts orde te herstellen na decennia van burgeroorlogen. In werkelijkheid legde hij de fundamenten voor een nieuw politiek systeem.
Militaire hervormingen
De Romeinse legioenen hadden de burgeroorlogen gevoed doordat individuele generaals de loyaliteit van hun manschappen konden kopen en inzetten voor eigen politieke doeleinden. Augustus maakte een einde aan dat systeem door de legioenen te professionaliseren en rechtstreeks onder keizerlijk bevel te plaatsen.
Hij stelde een staand leger in van 28 legioenen (na de catastrofale nederlaag in het Teutoburgerwoud in 9 n.Chr. teruggebracht naar 25), elk bestaande uit ongeveer 5.000 man. Soldaten tekenden voor 20 tot 25 jaar dienst en ontvingen na eervolle ontslag een financiele uitkering of een stuk land. Hiermee creeerde Augustus een professioneel leger dat primair loyaal was aan de keizer.
Daarnaast stelde hij de Praetoriaanse garde in: negen cohorten van elite-soldaten die als persoonlijke lijfwacht dienden en in en rond Rome gelegerd waren. Deze garde zou later een gevaarlijke politieke macht worden, maar in Augustus’ tijd functioneerde zij als een stabiele machtsbasis.
Bestuurlijke hervormingen
Augustus reorganiseerde ook het bestuur van het Rijk. Hij verdeelde de provincies in twee categorieen: keizerlijke provincies aan de grenzen (die hij zelf bestuurde via door hem benoemde legaten) en senatoriale provincies in het hartland (besteed door de Senaat via proconsuls). Zo behield hij de militaire controle terwijl hij de Senaat een deel van zijn traditionele rol liet behouden.
Hij herorganiseerde ook het financiele systeem. Naast de staatsschatkist, de aerarium, creeerde hij een persoonlijke keizerlijke schatkist, de fiscus, gevoed door de inkomsten uit de keizerlijke provincies. Dit gaf hem een enorme economische slagkracht die onafhankelijk was van de Senaat.
Sociale en morele wetgeving
Augustus vond dat de Romeinse samenleving moreel was verslonsd tijdens de burgeroorlogen. Hij voerde wetgeving in die het huwelijk stimuleerde, overspel bestrafte en grote gezinnen beloonde. Hij herleefde oude religieuze gebruiken en liet tempels restaureren. Zijn slogan was de terugkeer naar de mos maiorum, de zeden van de voorouders.
Of hij daarin slaagde is twijfelachtig: zijn eigen dochter Julia werd verbannen wegens losbandig gedrag, en zijn stiefdochter Vipsania Iulia leed hetzelfde lot. Maar als propagandistische boodschap werkte het: Augustus positioneerde zichzelf als de morele hersteller van Rome.
De Pax Romana: twee eeuwen vrede
Het meest blijvende erfgoed van Augustus is misschien wel de Pax Romana, de Romeinse vrede. Zijn bewind markeerde het begin van een periode van ongeveer twee eeuwen waarin het Rijk intern stabiel was, de handel floreerde en de grenzen werden gehandhaafd.
Grenzen en uitbreiding
Augustus breidde het Rijk aanzienlijk uit: Egypte, Galatia, Pannonie, en delen van het Iberisch Schiereiland werden ingelijfd of beter bestuurd. Maar hij kende ook zijn grenzen, letterlijk. Na de vernietigende nederlaag van Publius Quinctillius Varus in het Teutoburgerwoud in 9 n.Chr., waarbij drie complete legioenen werden vernietigd door Germaanse stammen onder aanvoering van Arminius, besloot Augustus de Rijn als noordgrens van het Rijk te handhaven. Zijn stervenswoorden zouden zijn geweest: “Varus, geef mij mijn legioenen terug.”
Bouwprojecten en culturele bloei
Augustus was ook een enorme bouwer. Hij herbouwde of renoveerde 82 tempels in Rome en legde het Forum Augustum aan, met daarin de tempel van Mars Ultor. Zijn beroemde uitspraak was: “Ik trof een Rome van baksteen aan en liet een stad van marmer achter.”
Tijdens zijn bewind floreerde ook de Latijnse literatuur als nooit tevoren. Dichters als Vergilius (Aeneis), Horatius (Odes) en Ovidius (Metamorphosen) schreven hun meesterwerken in de Augusteische tijd. Vergilius’ Aeneis verheerlijkte Augustus indirect door de Trojaanse oorsprong van Rome en het geslacht Julius te vieren.
Opvolging en dynastieke politiek
Een van de grootste uitdagingen voor Augustus was de kwestie van opvolging. Het principaat was officieel geen erfelijke monarchie, maar in de praktijk wilde Augustus zijn positie binnen zijn familie houden.
Een reeks tegenslagen
Zijn biologische nakomelingenschap leverde teleurstelling op teleurstelling. Zijn schoonzoon Marcellus, zijn eerste beoogde opvolger, stierf jong in 23 v.Chr. Daarna riep hij zijn generaal en vriend Marcus Vipsanius Agrippa terug als opvolger, maar ook Agrippa overleed voortijdig in 12 v.Chr. Twee van zijn kleinzonen, Gaius en Lucius Caesar, werden geadopteerd en voorbereid op de troon, maar stierven allebei voor 4 n.Chr.
Tiberius als noodoplossing
Uiteindelijk adopteerde Augustus zijn stiefsoon Tiberius, de zoon van zijn echtgenote Livia uit haar eerste huwelijk. Tiberius was een bekwaam generaal maar had een moeilijke relatie met Augustus, en hun samenwerking was verre van harmonieus. Toch was Tiberius de enige capabele mannelijke kandidaat die overbleef, en Augustus zorgde ervoor dat hij de bevoegdheden en titels ontving die een vloeiende machtsoverdracht mogelijk maakten.
Het overlijden van Augustus
Augustus overleed op 19 augustus 14 na Christus, in Nola in het zuiden van Italie, op de leeftijd van 75 jaar. Hij was bezig zijn stiefzoon Tiberius te begeleiden, toen zijn gezondheid plotseling achteruitging. Zijn echtgenote Livia was aan zijn zijde. Zijn laatste woorden zouden zijn geweest: “Heb ik de komedie goed gespeeld? Geef me dan het slotapplaus.”
De Senaat vergooddelikte hem postuum als Divus Augustus, de goddelijke Augustus. Zijn maand, Sextilis, werd omgedoopt tot augustus – de maand die zijn naam nog altijd draagt.
Veelgestelde vragen
Was Augustus echt de eerste keizer van Rome?
Dat hangt af van hoe je “keizer” definieert. Julius Caesar wordt soms gezien als de feitelijke eerste machthebber met keizerlijke bevoegdheden, maar hij nam de titel dictator aan, geen keizer. Augustus was de eerste die de volledige keizerlijke macht institutionaliseerde en legaliseerde via het principaat, en wiens opvolging een echte dynastieke lijn schiep. In die zin wordt hij beschouwd als de eerste echte Romeinse keizer.
Hoe lang regeerde Augustus?
Augustus regeerde van 27 voor Christus tot zijn dood in 14 na Christus, een periode van 41 jaar. Dat maakt hem een van de langst regerende leiders in de Romeinse geschiedenis, en bijna zeker de meest invloedrijke. Zijn regeerperiode liet het Rijk fundamenteel anders achter dan hij het aantrof.
Wat was de relatie tussen Augustus en Cleopatra?
Augustus had geen persoonlijke romantische relatie met Cleopatra. Zijn rivaal Marcus Antonius had die relatie. Augustus gebruikte de verbinding van Antonius met Cleopatra als politiek wapen om Antonius in Rome verdacht te maken. Na de overwinning bij Actium reisde Augustus naar Egypte, maar Cleopatra had inmiddels zelfmoord gepleegd. Haar kinderen met Antonius werden meegenomen naar Rome; haar land werd een Romeinse provincie.
Wat betekenen de namen Augustus en Princeps?
Augustus is een Latijns adjectief dat “de verhevene”, “de gezegende” of “de eerbiedwaardige” betekent. Het werd oorspronkelijk gebruikt voor heilige of religieus gezaghebbende personen en objecten. Princeps betekent letterlijk “de eerste” of “de eerste burger” en was een eretitel in de Republikeinse Senaat voor de meest gerespecteerde senator. Augustus gaf deze term een nieuwe politieke lading als aanduiding van zijn positie als hoofd van het Rijk.
Welke wetten voerde Augustus in die nog steeds invloed hebben?
Indirect zijn zijn bestuurlijke en juridische hervormingen van groot belang geweest voor de ontwikkeling van het Europese recht. Het Romeinse rechtssysteem dat onder zijn bewind verder werd gecodificeerd, vormt de basis van het burgerlijk recht in de meeste Europese landen, inclusief Nederland. Zijn administratieve indeling van het Rijk in provincies beïnvloedde de bestuursstructuren van latere Europese staten.
Hoe wordt Augustus vandaag herinnerd?
Augustus wordt algemeen gezien als een van de grootste staatslieden uit de oudheid. Historici roemen zijn bestuurlijk talent, zijn politieke intelligentie en zijn vermogen om stabiliteit te brengen na decennia van burgeroorlog. Tegelijkertijd wijzen critici op zijn meedogenloze gebruik van propaganda, zijn proscripties waarbij politieke vijanden werden vermoord, en zijn ondermijning van de Republikeinse instellingen. Hij was een complex figuur, zeker geen heilige, maar zijn erfgoed heeft de wereld onmiskenbaar gevormd.
