De eerste vrouw die de Nobelprijs voor Natuurkunde won, was Marie Curie. Zij ontving de prijs in 1903, samen met haar man Pierre Curie en de Franse natuurkundige Henri Becquerel, voor hun gezamenlijk onderzoek naar radioactiviteit. Dat ze überhaupt genomineerd werd, had ze bijna gemist: aanvankelijk stonden alleen Pierre en Becquerel op de nominatielijst.
Marie Curie (geboren Maria Sklodowska, 7 november 1867 in Warschau) groeide op in een land waar vrouwen geen toegang hadden tot universiteiten. Toch slaagde ze erin om als eerste vrouw aan de Sorbonne in Parijs te studeren, twee keer de Nobelprijs te winnen en de basis te leggen voor de moderne stralingswetenschap. Haar verhaal is niet alleen een wetenschappelijk verhaal. Het is ook een verhaal over doorzetten in een wereld die je op elke stap probeerde tegen te houden.
Van Warschau naar Parijs: de prijs van een opleiding
Marie Curie groeide op in Russisch bezet Polen. Onder het tsarenregime was hogere onderwijs voor vrouwen verboden. Wie toch wilde studeren, moest slim zijn en compromissen sluiten. Marie en haar zus Bronya sloten een pact: Marie werkte als gouvernante om Bronya’s medische studie in Parijs te financieren. Als Bronya afgestudeerd was, zou zij het op zich nemen Marie te ondersteunen.
In 1891, op 24-jarige leeftijd, stapte Marie op de trein naar Parijs. Ze schreef zich in aan de Faculteit der Wetenschappen van de Sorbonne, als een van de slechts weinige vrouwen die dat deed. Ze woonde in een klein, onverwarmd kamertje op de zolder van een gebouw in het Quartier Latin, werkte bij kunstlicht en at soms slechts brood en chocolade omdat het geld tekortschoot. Ondanks die omstandigheden studeerde ze af in de natuurkunde als beste van haar jaar, in 1893. Een jaar later volgde een tweede graad in de wiskunde.
In Parijs ontmoette ze Pierre Curie, een gerespecteerde natuurkundige die onderzoek deed naar piëzo-elektriciteit. Ze trouwden in 1895. Het was een wetenschappelijk partnerschap van twee gelijken, iets wat in die tijd uitzonderlijk was. Pierre gaf Marie laboratoriumruimte en erkende publiekelijk dat haar bijdragen minstens zo groot waren als de zijne.
De ontdekking van radioactiviteit: wat ze precies deed
In 1896 ontdekte Henri Becquerel dat uraniumzouten spontaan straling uitzenden. Dat was fascinerend, maar hij begreep er niet veel van. Marie besloot dit verschijnsel grondig te onderzoeken als onderwerp voor haar doctoraat, het eerste aan een Europese universiteit ooit door een vrouw afgerond.
Ze gebruikte instrumenten die Pierre en zijn broer Jacques hadden ontwikkeld om kleine elektrische ladingen te meten. Daarmee stelde ze vast dat de hoeveelheid straling van uranium recht evenredig was met de hoeveelheid uranium in een preparaat, ongeacht de chemische verbinding of de toestand ervan. Haar conclusie was verstrekkend: de straling was een eigenschap van het atoom zelf, niet van een chemische reactie. Ze bedacht zelf het woord “radioactiviteit” om dit verschijnsel te beschrijven.
Vervolgens testte ze alle bekende elementen. Bij het mineraal pekblende (uraniniet) vond ze iets vreemds: het materiaal was veel radioaktiever dan de hoeveelheid uranium erin kon verklaren. Haar redenering was helder: er moest een nog onbekend, sterk radioactief element in zitten. Pierre liet zijn eigen onderzoek vallen om haar te helpen het te vinden.
In juli 1898 publiceerden ze de ontdekking van polonium, vernoemd naar Maries geboorteland Polen. In december 1898 volgde de ontdekking van radium. Om voldoende puur radium te isoleren, verwerkten Marie en haar medewerker André Debierne letterlijk meerdere tonnen pekblende in een tochtig schuurtje. In 1902 slaagden ze erin om 0,1 gram zuiver radiumchloride te isoleren, genoeg om het atoomgewicht van het nieuwe element te bepalen.
De Nobelprijs van 1903: bijna aan haar neus voorbij
De Zweedse Academie van Wetenschappen stelde in 1903 de Nobelprijs voor Natuurkunde voor aan Henri Becquerel en Pierre Curie, voor hun werk rond straling. Marie stond niet op de lijst. Een van de juryleden, de Zweedse wiskundige Magnus Gösta Mittag-Leffler, attendeerde Pierre hierop. Pierre reageerde gedecideerd: hij weigerde de prijs te accepteren als Marie niet eveneens erkend werd. De nominatie werd aangepast.
Op 10 december 1903 ontvingen Henri Becquerel, Pierre Curie en Marie Curie de Nobelprijs voor Natuurkunde. De prijs werd verdeeld: de helft naar Becquerel voor zijn ontdekking van spontane radioactiviteit, de andere helft samen naar Pierre en Marie voor hun gezamenlijk onderzoek. Marie Curie werd daarmee de eerste vrouw in de geschiedenis die een Nobelprijs won.
Ze reisden aanvankelijk niet eens naar Stockholm voor de uitreiking: Pierre was ziek en Marie had geen zin in de publiciteit. In 1905 hielden ze alsnog hun Nobel-lezingen in Stockholm. Pierre sprak voor hen beiden, maar erkende uitdrukkelijk Maries centrale rol in het onderzoek.
Overzicht: de twee Nobelprijzen van Marie Curie vergeleken
Marie Curie is tot op heden de enige persoon die Nobelprijzen in twee verschillende wetenschappelijke disciplines heeft gewonnen. Hieronder een vergelijking van beide prijzen:
| Aspect | Nobelprijs Natuurkunde 1903 | Nobelprijs Scheikunde 1911 |
|---|---|---|
| Reden | Onderzoek naar radioactiviteit | Ontdekking en isolatie van radium en polonium |
| Medewinnaars | Pierre Curie, Henri Becquerel | Alleen Marie Curie |
| Historisch record | Eerste vrouw met een Nobelprijs | Eerste persoon met twee Nobelprijzen in verschillende vakgebieden |
| Uitreiking bijgewoond? | Nee (Pierre sprak in 1905 namens beiden) | Ja, ondanks druk om weg te blijven |
| Context | Pierre nog levend | Pierre overleden (1906), controverse rond Langevin |
| Prijsgeld (gulden equivalent destijds) | Gedeeld met Becquerel | Volledig voor Marie |
| Erkenning door Académie des Sciences Parijs | Nee (lid-aanvraag afgewezen in 1911) | Nee (zelfde jaar afgewezen) |
De Nobelprijzen weerspiegelen slechts een deel van haar werk. Minstens even belangrijk was dat ze de eerste vrouwelijke hoogleraar werd aan de Sorbonne, nadat Pierre in 1906 door een rijtuig werd overreden en overleed. Ze nam zijn leerstoel over en gaf haar eerste college op 5 november 1906 voor een uitpuilende zaal.
Drie deelgevallen: hoe haar werk doorwerkt in de praktijk
Het is makkelijk om Marie Curie te reduceren tot een symbool. Maar haar ontdekkingen hebben concrete toepassingen die tot op de dag van vandaag mensen in leven houden. Drie voorbeelden:
1. Radiotherapie bij kanker
Radium bleek tumorcellen te kunnen vernietigen. Al tijdens haar leven werden radiumpreparaten ingezet bij de behandeling van baarmoederhalskanker en andere vormen van kanker. Marie Curie richtte na de Eerste Wereldoorlog het Institut Curie in Parijs op, dat uitgroeide tot een wereldcentrum voor kankeronderzoek en radiotherapie. Dit instituut bestaat nog steeds en behandelt jaarlijks tienduizenden patiënten.
2. Mobiele röntgenapparaten in de Eerste Wereldoorlog
Toen in 1914 de oorlog uitbrak, organiseerde Marie Curie mobiele röntgenwagens, “petites Curies” genoemd, die gewonde soldaten aan het front konden doorlichten. Ze reed zelf mee met de wagens en leerde artsen ter plaatse hoe ze de apparatuur moesten gebruiken. Naar schatting werden tijdens de Eerste Wereldoorlog meer dan een miljoen gewonde soldaten onderzocht met de apparatuur die zij had georganiseerd.
3. Het begrip van de atoomstructuur
Maries vaststelling dat radioactiviteit een eigenschap is van het atoom zelf, en niet van een chemische reactie, was een keerpunt in de wetenschap. Het legde mede de basis voor de atoomfysica en de ontdekking dat atomen een interne structuur hebben met kernen en elektronen. Zonder haar conceptuele doorbraak zouden Ernest Rutherford en Niels Bohr hun modellen van het atoom moeilijker hebben kunnen ontwikkelen. Meer over de werking van kernwapens die later op dit inzicht voortbouwden, lees je bij wat is een atoombom en hoe werkt het.
Wat het haar kostte: de prijs van radioactiviteit
Marie Curie werkte tientallen jaren met radioactieve stoffen, zonder beschermende kleding of afscherming. Dat bestond simpelweg niet: het begrip van de gevaren van straling was er nog niet. Ze droeg reageerbuisjes met radioactieve preparaten in haar jaszak. Haar persoonlijke notitieboekjes zijn nog altijd zo radioactief dat ze in het Parijse Nationaal Archief in loodgevoerde dozen worden bewaard. Wie ze wil inzien, moet een verklaring tekenen en beschermende kleding dragen.
De gevolgen voor haar gezondheid waren ernstig. Ze leed aan chronische vermoeidheid, grauwe staar en aanvallen van nierziekte. Op 4 juli 1934 overleed ze op 66-jarige leeftijd in een sanatorium in Passy, in de Haute-Savoie. De diagnose was aplastische anemie, een aandoening waarbij het beenmerg niet meer genoeg bloedcellen aanmaakt, zeer waarschijnlijk veroorzaakt door jarenlange blootstelling aan straling.
Haar dochter Irène Joliot-Curie volgde haar voorbeeld en won in 1935, samen met haar man Frédéric Joliot, zelf de Nobelprijs voor Scheikunde, voor de ontdekking van kunstmatige radioactiviteit. Het is de enige keer in de geschiedenis dat moeder en dochter elk afzonderlijk een Nobelprijs wonnen.
Voor meer historische objecten en hun achtergronden, lees ook over de Venus van Milo: geschiedenis, mysterie en betekenis of de sfinx in Egypte: geschiedenis en mysteries.
Vrouwen na Marie Curie: de Nobelprijs Natuurkunde
Marie Curie won de Nobelprijs voor Natuurkunde in 1903. Sindsdien zijn er slechts vier andere vrouwen gevolgd in datzelfde vakgebied. Dat zijn er bedroevend weinig op meer dan 120 jaar Nobelprijzen:
- Marie Curie (1903): radioactiviteit, samen met Pierre Curie en Henri Becquerel
- Maria Goeppert Mayer (1963): ontdekking van de schaalstructuur van atoomkernen, samen met J. Hans D. Jensen en Eugene Wigner. Ze was de tweede vrouw met een Nobelprijs Natuurkunde, maar dat was pas 60 jaar na Marie Curie.
- Donna Strickland (2018): ontwikkeling van chirped pulse amplification voor lasers, een techniek die wordt gebruikt bij laseroogoperaties en in de industrie. Ze deelde de prijs met Gérard Mourou en Arthur Ashkin.
- Andrea Ghez (2020): ontdekking van een supermassief zwart gat in het centrum van de Melkweg, samen met Reinhard Genzel en Roger Penrose.
- Anne L’Huillier (2023): attosecondefysica, voor experimenten met extreem korte lichtpulsen waarmee bewegingen van elektronen kunnen worden waargenomen.
Van de in totaal meer dan 220 Nobelprijswinnaars in de Natuurkunde zijn er dus slechts 5 vrouwen. Marie Curie’s doorbraak was dus niet het begin van een snelle inhaalslag. Ze bleef lang een uitzondering.
Wetenschappelijk onderzoek zoals dat van Marie Curie vereist een zorgvuldige aanpak. Wil je weten hoe je zelf een wetenschappelijk onderzoek opzet? Lees dan welke stappen je doorloopt bij een wetenschappelijk onderzoek.
De blijvende erfenis van Marie Curie
Marie Curie is meer dan een wetenschapper die toevallig een vrouw was. Ze brak door op een moment dat de meeste instellingen haar actief tegenwerkte. De Académie des Sciences in Parijs weigerde haar in 1911, ondanks haar twee Nobelprijzen, toe te laten als lid. Het verloor de stemming met één stem verschil. Ze werd pas in 1995, ruim zestig jaar na haar dood, officieel opgenomen in het Panthéon in Parijs, als eerste vrouw op basis van eigen verdiensten.
Haar naam wordt gedragen door:
- Het Institut Curie in Parijs, een van Europa’s grootste kankercentra
- Het element curium (atoomnummer 96), ontdekt in 1944 en vernoemd naar haar en Pierre
- De Marie Curie Actions, een Europees subsidieprogramma voor wetenschappelijk onderzoek en mobiliteit van onderzoekers
- De Marie Curie charity in het Verenigd Koninkrijk, die thuiszorg biedt aan mensen met een ongeneeslijke ziekte
- Talloze scholen, straten en pleinen wereldwijd
Haar werk leerde de wereld dat radioactiviteit een fundamentele eigenschap van materie is, niet een tijdelijk verschijnsel. Dat inzicht opende de weg naar kernenergie, medische beeldvorming, radiotherapie en de atoomfysica. Alles wat we nu weten over de structuur van atomen, heeft voor een deel zijn wortels in het tochtige schuurtje waar Marie Curie tonnen pekblende verwerkten op zoek naar een gram van een onbekend element.
Ze overleed voordat ze kon zien hoe groot haar invloed zou worden. Maar in de wetenschap spreekt het werk voor zichzelf. En haar werk spreekt tot op vandaag. Wil je meer lezen over vrouwen die de geschiedenis hebben gevormd? Bekijk ook wat Vrouwe Justitia voorstelt en waar ze voor staat.
Veelgestelde vragen
Wanneer won Marie Curie precies de Nobelprijs voor Natuurkunde?
Marie Curie won de Nobelprijs voor Natuurkunde op 10 december 1903. Ze deelde de prijs met haar man Pierre Curie en de Franse natuurkundige Henri Becquerel. De prijs werd toegekend voor hun onderzoek naar radioactiviteit. Aanvankelijk stond Marie niet op de nominatielijst; Pierre weigerde de prijs zonder haar te accepteren, waarna de nominatie werd aangepast.
Wat ontdekte Marie Curie precies waarvoor ze de prijs kreeg?
Marie Curie toonde aan dat radioactiviteit een eigenschap is van het atoom zelf, niet van een chemische reactie. Ze ontdekte dat het mineraal pekblende radioaktiever was dan de hoeveelheid uranium erin kon verklaren, wat haar ertoe bracht twee nieuwe elementen te zoeken: polonium (ontdekt in juli 1898) en radium (ontdekt in december 1898). Zij bedacht ook het woord “radioactiviteit”.
Hoeveel Nobelprijzen heeft Marie Curie gewonnen?
Marie Curie won twee Nobelprijzen: in 1903 de Nobelprijs voor Natuurkunde en in 1911 de Nobelprijs voor Scheikunde. Ze is tot op heden de enige persoon in de geschiedenis die Nobelprijzen in twee verschillende wetenschappelijke disciplines heeft gewonnen. Haar dochter Irène Joliot-Curie won in 1935 zelf ook de Nobelprijs voor Scheikunde.
Waarom mocht Marie Curie aanvankelijk niet studeren?
Marie Curie groeide op in Russisch bezet Polen, waar hogere onderwijs voor vrouwen verboden was. Ze volgde aanvankelijk lessen aan een clandestiene universiteit in Warschau. In 1891 verhuisde ze naar Parijs, waar de Sorbonne wel vrouwen toeliet. Ze studeerde er in 1893 af in de natuurkunde, als beste van haar jaar. Haar zus Bronya betaalde aanvankelijk haar studiekosten, nadat Marie jarenlang als gouvernante had gewerkt om haar zus te financieren.
Hoeveel vrouwen hebben sindsdien de Nobelprijs voor Natuurkunde gewonnen?
Na Marie Curie in 1903 hebben slechts vier andere vrouwen de Nobelprijs voor Natuurkunde gewonnen: Maria Goeppert Mayer in 1963, Donna Strickland in 2018, Andrea Ghez in 2020 en Anne L’Huillier in 2023. In totaal zijn er dus 5 vrouwelijke Nobelprijswinnaars in de Natuurkunde op meer dan 220 mannelijke winnaars, verdeeld over meer dan 120 jaar.
Hoe stierf Marie Curie en had dat te maken met haar werk?
Marie Curie overleed op 4 juli 1934, op 66-jarige leeftijd, aan aplastische anemie: een aandoening waarbij het beenmerg niet meer genoeg bloedcellen aanmaakt. Vrijwel zeker was dit het gevolg van haar jarenlange blootstelling aan radioactieve stoffen, zonder enige bescherming. Haar persoonlijke notitieboekjes zijn nog altijd zo radioactief dat ze in het Parijse Nationaal Archief in loodgevoerde dozen bewaard worden en alleen met beschermende kleding kunnen worden ingezien.
