Napoleon Bonaparte was de man die van eenvoudige Corsicaanse komaf opklom tot keizer van een van de machtigste rijken in de Europese geschiedenis. Geboren op 15 augustus 1769 in Ajaccio op het eiland Corsica, stierf hij op 5 mei 1821 in ballingschap op het afgelegen eiland Sint-Helena. In de tussentijd veranderde hij Europa voorgoed.
Hij was geen blauwe bloedvorst en geen erfvorst. Napoleon was een kind van de Franse Revolutie: hij profiteerde van de chaos die de omverwerping van de monarchie veroorzaakte, klom snel op in het leger en greep uiteindelijk zelf de macht. In 1804 kroonde hij zichzelf tot keizer van de Fransen, een moment dat hem in één klap transformeerde van revolutionair generaal tot absolute heerser.
Zijn vroege jaren: van Corsica naar Parijs
Napoleon groeide op in een bescheiden adellijke familie op Corsica, een eiland dat pas in 1768 van Genua aan Frankrijk was overgedragen. Zijn vader, Carlo Buonaparte, was advocaat en wist via politieke connecties beurzen te regelen voor zijn zonen. Zo vertrok de jonge Napoleon op negenjarige leeftijd naar het vasteland om naar militaire school te gaan in Brienne-le-Château, gevolgd door de befaamde École Militaire in Parijs.
Als buitenlander met een zwaar Corsicaans accent werd hij gepest door klasgenoten. Dat maakte hem gesloten, ambitieus en gedreven. Hij studeerde hard, verslond boeken over militaire strategie en geschiedenis, en las alles wat hij te pakken kon krijgen over grote veldheren als Caesar en Alexander de Grote. Meer over de rol van Julius Caesar in de Romeinse geschiedenis lees je elders op deze site.
In 1785 stuurde de school hem als luitenant naar het artillerieregiment. Zijn loopbaan verliep aanvankelijk matig. De Revolutie van 1789 veranderde dat. Plotseling lagen hoge posities open voor mannen met talent in plaats van voor mannen met de juiste familienaam. Napoleon greep zijn kans.
Zijn grote doorbraak kwam in 1793 tijdens het Beleg van Toulon, een havenstad die was ingenomen door royalisten en Britse troepen. Napoleon, toen pas 24 jaar, stelde een briljant artillerieplan voor dat de vijand verdreef. Hij werd bevorderd tot brigadegeneraal. Zijn reputatie was gevestigd.
De Revolutionaire veldslagen: hoe Napoleon Europa veroverde
Tussen 1796 en 1815 voerde Napoleon tientallen veldslagen, waarvan de overgrote meerderheid hij won. Zijn aanpak was revolutionair: hij gebruikte massa’s soldaten die snel bewogen, leefden van het land en aanvielen vanuit onverwachte hoeken. Het klassieke 18e-eeuwse lineaire gevecht werd vervangen door beweeglijkheid en concentratie van krachten op het zwakste punt van de vijand.
Drie veldslagen zijn bijzonder kenmerkend voor zijn militaire genie:
| Veldslag | Jaar | Tegenstander | Belang |
|---|---|---|---|
| Toulon | 1793 | Britten en royalisten | Zijn eerste grote succes, bevorderd tot generaal |
| Lodi | 1796 | Oostenrijk | Legde Noord-Italië vast, soldaten noemden hem “het kleine korporaaltje” |
| Austerlitz | 1805 | Rusland en Oostenrijk | Zijn meesterwerk, vernielde de Derde Coalitie |
| Jena-Auerstedt | 1806 | Pruisen | Pruisisch leger in één dag vernietigd |
| Wagram | 1809 | Oostenrijk | Groot maar kostbaar, vrede van Schönbrunn |
| Waterloo | 1815 | Pruisen en Britten | Zijn definitieve nederlaag, einde van zijn keizerrijk |
| Borodino | 1812 | Rusland | Pyrrusoverwinning, begin van zijn ondergang |
Zijn Italiaanse campagne van 1796-1797 was op zich al een wonder. Met een uitgehongerd en slecht uitgerust leger overwon hij in snel tempo de Oostenrijkse en Piëmontese troepen, heroverde grote delen van Noord-Italië en dwong de Habsburg-monarchie tot vredesbesprekingen. Soldaten volgden hem niet uit plichtsbesef, maar uit bewondering en geloofden dat hij hen naar de overwinning zou leiden.
De veldtocht naar Egypte (1798-1799) was militair minder succesvol, maar Napoleon gebruikte hem slim voor zijn eigen beeldvorming. Hij presenteerde zichzelf als verlichte veroveraar die wetenschap bracht: hij nam 167 wetenschappers mee, ontdekte de Steen van Rosetta (die later de ontcijfering van hiërogliefen mogelijk maakte) en liet het land systematisch in kaart brengen.
De coup van 1799: hoe een generaal Frankrijk overnam
Terug in Parijs vond Napoleon een politiek klimaat aan dat rijp was voor een machtsgreep. De Directoire, het vijfkoppige bestuur dat Frankrijk leidde na de Revolutie, was impopulair, inefficiënt en geteisterd door corruptie. Burgers waren het wachten beu. Soldaten dachten aan hun generaal in Egypte.
Op 9 november 1799 (18 Brumaire in de revolutionaire kalender) sloeg Napoleon toe. Met steun van zijn broer Lucien Bonaparte, die de Raad van Vijfhonderd voorzat, en met een groep loyale soldaten zette hij de Directoire opzij. Hij richtte het Consulaat op, een nieuwe regeringsvorm met drie consuls. Napoleon werd Eerste Consul: in theorie een van drie, in praktijk de absolute heerser.
Hij noemde het geen staatsgreep. In zijn retoriek redde hij de Revolutie van haar eigen excessen. Of dat geloofwaardig was, hangt af van wie je het vraagt. Maar de Fransen, moe van een decennium chaos, accepteerden de machtswissel grotendeels zonder protest.
“Napoleon begrijp je pas als je ziet hoe hij macht gebruikte als gereedschap, niet als doel op zich. Elke verovering, elk verdrag, elke hervorming had één doel: een stabiel, modern, gecentraliseerd staatsbestel bouwen op de puinhopen van het ancien régime. Zijn tragedie was dat hij daarin geslaagd zou zijn als hij de grenzen van zijn eigen ambitie had gekend.”
Binnen enkele jaren maakte hij van het Consulaat een keizerrijk. Via een volksraadpleging (met een overweldigende meerderheid, al waren er twijfels over de eerlijkheid) werd hij benoemd tot consul voor het leven in 1802. Twee jaar later, op 2 december 1804 in de Notre-Dame van Parijs, kroonde hij zichzelf tot keizer. Paus Pius VII was aanwezig, maar Napoleon pakte de kroon uit zijn handen en plaatste die zelf op zijn hoofd. Het gebaar was veelzeggend: hij erkende geen hogere autoriteit dan zichzelf.
De Napoleontische hervormingen: hoe hij Europa moderniseerde
Napoleon was meer dan een militair. Zijn binnenlandse hervormingen veranderden de grondslag van het moderne Europa. Zijn belangrijkste nalatenschap is misschien niet zijn overwinningen, maar zijn wetgeving.
De Code Napoléon (ook wel Code Civil genoemd), ingevoerd in 1804, was een radicale vereenvoudiging van het Franse rechtsstelsel. Waar voorheen honderden lokale rechtsstelsels, gewoonterechten en koninklijke edicten naast elkaar bestonden, gold nu één helder, uniform burgerlijk wetboek. De voornaamste principes:
- Gelijkheid voor de wet, ongeacht afkomst of stand
- Vrijheid van godsdienst en geweten
- Bescherming van eigendomsrechten
- Afschaffing van feodale verplichtingen
- Bescherming van door de Revolutie verworven grond en bezit
- Eenduidige regels voor huwelijk, erfenis en contracten
De invloed van de Code Napoléon is moeilijk te overschatten. Vrijwel alle landen die Napoleon veroverde, namen hem over. België, Nederland, Italië, Spanje, Duitsland en grote delen van Latijns-Amerika kennen vandaag de dag nog rechtsstelsels die op zijn code zijn gebaseerd. In de historische vakwerken noemen rechtshistorici hem consequent als een van de meest invloedrijke wetsgevers in de menselijke geschiedenis.
Naast de Code Civil voerde Napoleon in snel tempo andere hervormingen door:
- De Banque de France (1800): stabiele munt en centraal kredietwezen
- Het lyceumstelsel: uniform openbaar middelbaar onderwijs voor heel Frankrijk
- De Université impériale (1808): centraal bestuur over alle hoger onderwijs
- Het prefectenstelsel: vervanging van lokale machthebbers door door Parijs benoemde bestuurders
- Het Concordaat van 1801: vredes akkoord met de paus, kerk en staat opnieuw geregeld
- De Légion d’honneur (1802): meritocratische onderscheiding, los van adellijke afkomst
In de landen die hij veroverde, schafte hij feodale privileges af en bracht hij gelijke rechtsbedeling. Dat leverde hem aanvankelijk ook in bezette gebieden populariteit op. Pas toen zijn legers te lang bleven en de belastingdruk toenam, sloeg het sentiment om.
Het Grote Keizerrijk: opbouw en grenzen
Op zijn hoogtepunt in 1811 omvatte het Napoleontische Rijk direct of indirect bijna heel Europa. Het directe Franse territorium reikte van Spanje tot aan de grenzen van het Ottomaanse Rijk. Satellietkoninkrijken werden bestuurd door familieleden: zijn broer Jozef in Spanje, zijn broer Louis in Nederland, zijn zwager Joachim Murat in Napels.
Dit systeem had fundamentele zwaktes. Zijn broers waren zelden competente koningen. Vooral in Spanje liep het grondig mis: de Spaanse bevolking voerde een ware volksopstand (guerrilla, een woord dat uit deze periode stamt), gesteund door Britse troepen onder Wellington. De “Spaanse wond” kostte Napoleon honderdduizenden soldaten en enorme middelen, jaar na jaar.
De Europese coalities die zich tegen hem formeerden, werden steeds sterker. Groot-Brittannië bleef altijd buiten zijn bereik: de verpletterende overwinning van admiraal Nelson bij Trafalgar (1805) vernietigde Napoleons vloot en maakte een invasie van de Britse eilanden voor altijd onmogelijk. Zijn antwoord was het Continentaal Stelsel: een handelsboycot bedoeld om Groot-Brittannië economisch te wurgen. Het effect was beperkt, de schade aan zijn eigen bondgenoten groot.
De Russische campagne en de ineenstorting
De beslissende fout was de invasie van Rusland in 1812. Napoleon trok met een Grote Armée van naar schatting 600.000 man de Russische steppe in. De Russen weken terug en pasten de tactiek van de verschroeide aarde toe: ze verbrandden steden, oogsten en voorraden, zodat de Fransen niets konden vinden om van te leven.
Napoleon bereikte Moskou in september 1812. Maar de stad was verlaten en brandde. Er was niemand om vrede mee te sluiten. Na weken wachten op een Russisch vredesaanbod dat niet kwam, begon de terugtocht. Die werd een catastrofe. De vroege Russische winter (het begon al in oktober met hevige vorst), de voortdurende aanvallen van Kozakken en het gebrek aan voedsel decimeerden het leger. Slechts een fractie van de soldaten keerde terug naar het westen.
Europa zag zijn kans. Pruisen, Oostenrijk, Rusland en Groot-Brittannië sloten een nieuwe coalitie. In de Volkerenslag bij Leipzig (oktober 1813) leden Napoleons troepen een verpletterende nederdraag. In april 1814 trad hij af en werd verbannen naar het eiland Elba.
Zijn terugkeer in 1815, de zogenoemde Honderd Dagen, werd afgesloten met zijn definitieve defeat bij Waterloo op 18 juni 1815. Daarna volgde een tweede en definitieve verbanning, nu naar het afgelegen eiland Sint-Helena in de Zuidelijke Atlantische Oceaan. Daar stierf hij op 51-jarige leeftijd op 5 mei 1821. De officiële doodsoorzaak was maagkanker, maar er bestaan ook theorieën over arsenicumvergiftiging.
Zijn persoonlijkheid en zijn legende
Napoleon was kleiner dan zijn reputatie doet vermoeden, maar niet zo klein als de mythe beweert. Hij was ongeveer 1,68 meter lang, normaal voor zijn tijd. De “kleine Napoleonmythe” ontstond deels door een Britse propagandacampagne, deels door verwarring over Franse en Engelse maten.
Hij werkte buitengewoon hard, sliep weinig (naar verluidt zo’n vier uur per nacht) en had een fenomenaal geheugen voor namen, gezichten, feiten en cijfers. Hij kon zijn secretarissen dictaat geven voor vier brieven tegelijk op verschillende onderwerpen, terwijl hij over een vijfde zaak nadacht. Hij las verslindend: duizenden boeken uit zijn campagnebibliotheek zijn bewaard gebleven.
Tegelijk was hij ijdel, gevoelig voor vleiende woorden en neigde hij naar overmoedigheid naarmate zijn successen zich opstapelden. Hij hield van theater en was zich altijd bewust van de impact van zijn woorden en gebaren op het publiek. Zijn bulletins uit de veldtochten waren beroemd om hun retorische kracht, al waren ze ook beroemd om hun onjuistheid: verliezen werden kleiner gemeld, overwinningen groter.
Zijn relatie met vrouwen was ingewikkeld. Zijn eerste huwelijk met Joséphine de Beauharnais was hartstochtelijk, maar kinderloos. In 1809 scheidde hij van haar, pijnlijk voor beiden, om te hertrouwen met de Oostenrijkse prinses Marie-Louise. Met haar kreeg hij een zoon, de “Roi de Rome”, die nooit echt macht heeft gehad.
Net als andere grote historische figuren heeft Napoleon tegenstrijdige reacties opgeroepen. Meer informatie over andere beroemde historische figuren zoals Mahatma Gandhi en Anne Frank laat zien hoe individuen de loop van de geschiedenis kunnen beïnvloeden.
De erfenis van Napoleon: wat bleef er over?
Wat betekent Napoleon voor de wereld van nu? Zijn directe politieke constructies zijn verdwenen. Maar zijn indirecte invloed is overal zichtbaar.
De Code Civil geldt als zijn meest duurzame bijdrage. Meer dan 70 landen ter wereld gebruiken een rechtsstelsel dat direct of indirect op zijn wetboek is gebaseerd. In België en Nederland is de invloed nog altijd merkbaar, ook al zijn de wetten intussen meerdere keren herzien.
Het systeem van openbaar onderwijs dat hij invoerde, de lycées, bestaat nog steeds in Frankrijk. Het metriek stelsel, dat hij doorzette in de bezette landen, is wereldwijd de standaard geworden. De Banque de France, zijn centrale bank, werkt nog altijd.
Zijn Europese campagnes hadden een onbedoelde nevenwerking: ze verspreidden de ideeën van de Franse Revolutie door heel Europa. Overal waar zijn legers kwamen, schafte hij feodale privileges af. Dat wekte nationalisme en verlangen naar zelfbeschikking op, dat uiteindelijk leidde tot de revoluties van 1830 en 1848 en de eenwording van Italië en Duitsland later in de 19e eeuw.
Als militair denker is hij nog altijd verplichte kost op militaire academies wereldwijd. Zijn principe van het concentreren van troepen op het beslissende punt, het omsingelen en vernietigen van het vijandelijke leger, is nog altijd de grondslag van de moderne militaire strategie.
Of hij een held of schurk was, hangt af van perspectief. De mensen in de Caraïben, waar hij de slavernij opnieuw invoerde nadat zijn voorganger die had afgeschaft, denken anders over hem dan de Fransen die trots zijn op zijn wetgeving. De volkeren die hij bezette, de Polen die hem als bevrijder zagen, de Spanjaarden die hem als bezetter haatten: zijn nalatenschap is nooit eenduidig geweest.
Historici omschrijven hem het vaakst als de figuur die de overgang markeerde van de 18e-eeuwse absolutistische monarchie naar de moderne natiestaat, met zijn bureaucratie, zijn uniforme wetgeving en zijn meritocratische bestuur. Daarvoor had Europa hem, wil je niet, aan hem te danken. Ook de verspreiding van kennis over oude culturen zoals die van Egypte, inclusief de Steen van Rosetta die zijn expeditie ontdekte, is een deel van zijn nalatenschap.
Zijn leven had ook invloed op de cultuur lang na zijn dood. Alexandre Dumas, de schrijver van De Drie Musketiers, groeide op in het Napoleontische tijdperk en verwerkte die sfeer in zijn romans. De musea van Parijs die Napoleon uitbreidde met kunstwerken uit veroverde landen, zijn nog altijd gevuld. De Louvre bezit tot op de dag van vandaag werken die zijn troepen meenamen, waaronder de Venus van Milo.
Veelgestelde vragen
Was Napoleon Bonaparte Frans of Corsicaans?
Napoleon werd geboren op Corsica, dat in 1768 aan Frankrijk was overgedragen. Zijn moedertaal was Corsicaans Italiaans en hij sprak aanvankelijk gebrekkig Frans met een zwaar accent. Officieel was hij bij zijn geboorte al Frans staatsburger. Hij beschouwde zichzelf later als volledig Frans, maar zijn tegenstanders noemden hem soms spottend “de Corsicaan”. Zijn adellijke naam luidde aanvankelijk Napoleone di Buonaparte, pas later verfransen tot Napoleon Bonaparte.
Hoe klein was Napoleon werkelijk?
De beroemde mythe dat Napoleon bijzonder klein was, klopt niet. Hij mat ongeveer 1,68 meter, wat voor zijn tijd volkomen normaal was en zelfs iets boven het gemiddelde voor Franse mannen. De verwarring ontstond doordat zijn Britse tegenstanders zijn naam op karikaturen schreven als “Little Boney” als propaganda. Daarnaast speelde een meetverschil tussen Franse en Engelse lengtematen een rol: 5 voet 2 in Engelse maat (1,57 m) en 5 voet 7 in Franse maat (1,69 m) zagen er in vertaling anders uit.
Waarom kroonde Napoleon zichzelf en niet de paus?
Paus Pius VII was aanwezig bij de kroningsplechtigheid op 2 december 1804 in de Notre-Dame van Parijs, maar Napoleon pakte de keizerlijke kroon zelf van het altaar en zette die op zijn eigen hoofd. Daarna plaatste hij ook een kroon op het hoofd van zijn vrouw Joséphine. Dit bewuste gebaar maakte duidelijk dat zijn macht niet van God of de kerk afkomstig was, maar uit eigen kracht en de wil van het volk. Hij wilde geen verplichting aan religieuze autoriteit erkennen.
Waarom mislukte de Russische campagne van 1812?
De Russische campagne mislukte door een combinatie van factoren. De Russen weken terug in plaats van slag te leveren en pasten de tactiek van de verschroeide aarde toe, waardoor Napoleons leger niets kon vinden om van te leven. Toen hij Moskou bereikte, was de stad verlaten en gedeeltelijk in brand gestoken. Een Russisch vredesaanbod bleef uit. De vroeg inzettende winter van 1812 en voortdurende aanvallen van Kozakken tijdens de terugtocht decimeerden zijn leger. Van de naar schatting 600.000 man die hij meenam, keerden er misschien 100.000 terug.
Wat is de Code Napoléon en bestaat die nog steeds?
De Code Napoléon (officieel de Code Civil) was een uniform burgerlijk wetboek dat Napoleon in 1804 invoerde. Het verving honderden tegenstrijdige lokale rechtsstelsels door één helder, overzichtelijk systeem met gelijke rechten voor alle burgers, bescherming van eigendom en duidelijke regels voor huwelijk, erfenis en contracten. Het wetboek bestaat nog altijd en vormt de basis van het rechtssysteem in meer dan 70 landen, waaronder grote delen van Europa, Latijns-Amerika en Noord-Afrika. In de landen die Napoleon bezette, zoals België en Nederland, is zijn invloed nog steeds merkbaar in de rechtstradities.
Hoe stierf Napoleon op Sint-Helena?
Napoleon overleed op 5 mei 1821 op het eiland Sint-Helena, op 51-jarige leeftijd. De officieel vastgestelde doodsoorzaak was maagkanker, een ziekte die ook in zijn familie voorkwam. Na zijn dood rezen er echter vragen over mogelijke arsenicumvergiftiging: toxicologisch onderzoek op zijn haren, uitgevoerd in de 20e en 21e eeuw, toonde verhoogde arsenicumwaarden aan. Of dat opzettelijke vergiftiging was of het gevolg van arsenicumhoudende groene muurverf in zijn vochtige woning op Sint-Helena, is tot op heden niet definitief vastgesteld.
