Odysseus is een van de bekendste figuren uit de klassieke oudheid. Als koning van het Griekse eiland Ithaka speelde hij een centrale rol in de Trojaanse Oorlog en ondernam hij daarna een tocht naar huis die tien jaar zou duren. Zijn verhaal, vastgelegd in de Ilias en de Odyssee van de dichter Homerus, heeft de westerse literatuur en cultuur diepgaand beinvloed. Maar wie was Odysseus werkelijk, wat maakte hem bijzonder, en waarom boeit zijn reis ons nog steeds?
Wie was Odysseus?
Odysseus was de koning van Ithaka, een eiland aan de westkust van Griekenland. In de Griekse mythologie gold hij als de slimste en meest vindingrijke van alle Griekse helden. Zijn naam gaat in de oude teksten bijna altijd vergezeld van bijnamen als “vindingrijk”, “listig” of “edel”. Zijn Latijnse naam is Ulixes, later verbasterd tot het Engelse Ulysses.
Afkomst en familie
Odysseus was de zoon van Laertes, koning van Ithaka, en Anticlea. Zijn grootvader van moederszijde was Autolycus, een beruchte dief en bedriegster die gold als een meester in list en bedrog – eigenschappen die Odysseus in ruime mate erfde. Hij trouwde met Penelope, dochter van Icarius, die later beroemd zou worden om haar trouw en slimheid tijdens zijn lange afwezigheid. Samen kregen zij een zoon: Telemachus.
Karakter en reputatie
Waar Griekse helden als Achilles en Ajax uitblonken in kracht en strijdlust, onderscheidde Odysseus zich door zijn intellect. Hij was een meester in retorica en diplomatie, maar ook in list, misleiding en tactisch denken. In de Griekse oudheid werd hij zowel bewonderd als gewantrouwd: zijn slimheid grensde soms aan oneerlijkheid. Bij de Trojanen stond hij bekend als een onbetrouwbare tegenstander.
Odysseus in de Trojaanse Oorlog
De Trojaanse Oorlog brak uit nadat Paris, prins van Troje, Helena had ontvoerd – de vrouw van de Spartaanse koning Menelaos. Een coalitie van Griekse vorsten trok ten strijde onder aanvoering van Agamemnon. Odysseus was een van de koningen die deelnam, ook al was hij aanvankelijk niet erg enthousiast.
De rol van Odysseus in de Ilias
De Ilias van Homerus beschrijft het laatste jaar van de tienjarige belegering van Troje. In dit epos is Odysseus zeker niet de hoofdpersoon – die rol is voor Achilles – maar hij speelt een onmisbare rol als raadgever, redenaar en diplomaat. Hij wordt gestuurd om ruzie te beslechten, om de opstandige Achilles te kalmeren en om moeilijke boodschappen over te brengen. Zijn vaardigheid met woorden en zijn vermogen om mensen te overtuigen waren even waardevol als de spierkracht van andere helden.
Het Trojaanse paard
De beroemdste bijdrage van Odysseus aan de Trojaanse Oorlog vond buiten de Ilias plaats, maar wordt in andere bronnen beschreven: het bedenken van het Trojaanse paard. Na tien jaar vruchteloze belegering bedacht Odysseus een plan: laat een reusachtig houten paard bouwen, verberg een groep soldaten erin, en trek ogenschijnlijk terug. De Trojanen, denkend dat de Grieken waren vertrokken en het paard een geschenk aan de goden was, sleepten het de stad binnen. ’s Nachts klommen de soldaten uit het paard en openden de stadspoorten, waarna het Griekse leger Troje innam en verwoestte. Zonder de list van Odysseus zou Troje mogelijk nooit gevallen zijn.
De Odyssee: tien jaar onderweg naar huis
Na de val van Troje begon voor Odysseus een tocht die nog eens tien jaar zou duren voordat hij zijn thuiseiland Ithaka zou bereiken. Die reis wordt beschreven in de Odyssee, het tweede grote epos van Homerus. De Odyssee telt 24 boeken en beschrijft, niet chronologisch maar in een ingewikkelde vertelstructuur, de avonturen die Odysseus onderweg beleefde. De directe beschrijving in het epos beslaat slechts de laatste 41 dagen van de reis; de eerdere avonturen worden verteld via terugblikken.
Waarom duurde de reis zo lang?
De vertraging was deels het gevolg van de toorn van Poseidon, god van de zee. Toen Odysseus de cycloop Polyphemus blindde, vervloekte Polyphemus – de zoon van Poseidon – hem. Poseidon deed er alles aan om Odysseus van huis te houden. Maar ook Odysseus zelf droeg bij aan de vertragingen: zijn nieuwsgierigheid, zijn eigenzinnigheid en de keuzes van zijn mannen kostten hen duur.
De grote avonturen van Odysseus
De tocht van Odysseus is een aaneenschakeling van gevaarlijke ontmoetingen met monsters, goden en verlokkende wezens. Hieronder staan de belangrijkste.
De cycloop Polyphemus
Op het eiland van de Cyclopen ontmoet Odysseus de reus Polyphemus, een cycloop met slechts een oog. Polyphemus sluit Odysseus en zijn mannen op in zijn grot en begint hen een voor een op te eten. Odysseus bedenkt een list: hij maakt Polyphemus dronken, noemt zichzelf “Niemand” en steekt daarna een aangescherpte paal in het oog van de slapende reus. Als Polyphemus zijn broeders roept dat “Niemand” hem pijn doet, denken zij dat hij gek is geworden. Odysseus en zijn mannen ontsnappen door zich vast te binden aan de buiken van schapen. De trots van Odysseus kost hem echter duur: als hij zijn naam roept aan de vertrekkende Polyphemus, hoort de blinde cycloop het en bidt hij tot zijn vader Poseidon om Odysseus te straffen.
Circe de tovenares
Op het eiland Aiaia woont Circe, een machtige tovenares. Zij verandert de mannen van Odysseus in zwijnen. Met hulp van de god Hermes, die hem een beschermend kruid geeft, kan Odysseus de betovering weerstaan. Hij dwingt Circe zijn mannen te bevrijden. Circe wordt uiteindelijk zijn minnares en houdt hem een jaar lang op haar eiland. Ze vertelt hem ook wat hij moet doen om veilig verder te reizen, waaronder een bezoek aan de onderwereld.
De Sirenen
De Sirenen zijn wezens die zeelieden met hun betoverend gezang naar de klippen lokken. Circe had Odysseus gewaarschuwd. Zijn oplossing: de oren van zijn bemanning vullen met bijenwas, zodat zij het gezang niet horen, en zichzelf aan de mast laten vastbinden zodat hij het kan horen zonder dat hij kan springen. Zo passeert hij de Sirenen als enige sterveling die hun gezang hoort en het overleeft.
Scylla en Charybdis
Om de Sirenen heen wordt de route geflankeerd door twee gevaren: Scylla, een zeemonster met zes koppen dat vanuit een rots zeelieden grijpt en opeet, en Charybdis, een enorm wervelwater dat drie keer per dag het zeewater opslurpt en uitspuugt. Odysseus moet tussen deze twee door varen. Op advies van Circe kiest hij voor Scylla: hij verliest zes mannen, maar ontkomt met de rest. Charybdis zou het hele schip hebben verzwolgen.
Calypso en het eiland Ogygia
Na een reeks rampen – waaronder het verlies van al zijn mannen na het slachten van de heilige koeien van de zonnegod Helios – spoelt Odysseus aan op het eiland Ogygia, waar de nimf Calypso woont. Zij wordt verliefd op hem en houdt hem zeven jaar gevangen op haar eiland, met beloften van onsterfelijkheid. Uiteindelijk beveelt de god Zeus via de boodschapper Hermes dat Calypso Odysseus moet laten gaan. Hij bouwt zelf een vlot en zeilt verder.
De terugkeer naar Ithaka
Na twintig jaar afwezigheid – tien jaar oorlog en tien jaar rondzwerven – keert Odysseus terug naar Ithaka. Zijn thuiskomst is allesbehalve eenvoudig.
Penelope en de vrijers
Tijdens zijn afwezigheid is Ithaka overspoeld door vrijers: mannen die ervan overtuigd zijn dat Odysseus dood is en die de hand van Penelope willen. Zij bewonen zijn paleis, eten zijn voorraden op en terroriseren zijn huishouden. Penelope weigert een keuze te maken. Haar bekende list: zij weeft overdag aan een lijkwade voor haar schoonvader Laertes en ravelt het ’s nachts weer uit, zodat het nooit af is. Maar haar geduld raakt op.
De boogschiettest
Odysseus keert terug vermomd als bedelaar. Penelope organiseert een wedstrijd: wie de boog van Odysseus kan spannen en een pijl door twaalf bijlschachten kan schieten, krijgt haar hand. Geen van de vrijers slaagt. Dan vraagt de “bedelaar” of hij het mag proberen. Hij spant de boog moeiteloos, schiet de pijl door alle twaalf bijlen en richt vervolgens zijn pijlen op de vrijers. Met hulp van zijn zoon Telemachus en enkele trouwe dienaren doodt hij alle vrijers in een bloedbad. Daarna herkent Penelope hem via een geheim teken: de bijzondere manier waarop hun bed is gebouwd, iets wat alleen Odysseus kon weten.
Waarom is het verhaal van Odysseus zo beroemd?
Het verhaal van Odysseus is al meer dan 2.700 jaar een van de meest gelezen en becommentarieerde teksten ter wereld. Dat is niet toevallig.
Universele thema’s
De Odyssee gaat over thuiskomen, over de verhouding tussen mensen en goden, over trouw en verraad, over de kracht van het intellect tegenover brute kracht. Deze thema’s zijn tijdloos. Elke generatie herkent iets van zichzelf in Odysseus, of in Penelope die wacht, of in Telemachus die opgroeit zonder vader.
Invloed op literatuur en cultuur
Vrijwel alle grote westerse literatuur heeft sporen van de Odyssee. James Joyce schreef zijn roman Ulysses als een moderne parallel. Dante plaatste Odysseus in zijn Inferno. De term “odyssee” is in het dagelijks taalgebruik terechtgekomen als synoniem voor een lange, avontuurlijke reis. In films, romans, stripverhalen en videogames duiken de avonturen van Odysseus keer op keer op in nieuwe gedaanten.
De vraag naar authenticiteit
Of Homerus echt heeft bestaan en of hij beide epen schreef, is al eeuwenlang onderwerp van debat. Wetenschappers vermoeden dat de teksten zijn samengesteld uit oudere mondelinge tradities en pas later op schrift zijn gesteld. Maar ook als de historische Odysseus nooit heeft bestaan, maakt dat zijn verhaal niet minder krachtig: het is de verbeelding van menselijke ervaringen die iedereen herkent.
Veelgestelde vragen
Wie was Odysseus in de Griekse mythologie?
Odysseus was de koning van het Griekse eiland Ithaka en een van de belangrijkste helden uit de Griekse mythologie. Hij stond bekend om zijn uitzonderlijke intelligentie, listigheid en redenarsvaardigheid. Hij speelde een sleutelrol in de Trojaanse Oorlog en is de hoofdpersoon van de Odyssee, het epos van Homerus over zijn tienjarige terugreis naar huis.
Wat is het Trojaanse paard en wat had Odysseus daarmee te maken?
Het Trojaanse paard was een houten paard gevuld met Griekse soldaten, waarmee Troje werd ingenomen. Het plan werd bedacht door Odysseus. De Trojanen sleepten het paard als geschenk de stad binnen, waarna de verborgen soldaten ’s nachts tevoorschijn kwamen en de stadspoorten openden voor het wachtende Griekse leger.
Hoelang duurde de reis van Odysseus terug naar huis?
Odysseus was in totaal twintig jaar van huis: tien jaar vechtend in de Trojaanse Oorlog en nog eens tien jaar onderweg naar zijn thuiseiland Ithaka. Zijn terugreis werd vertraagd door de toorn van de zeegod Poseidon, maar ook door eigen keuzes en avonturen onderweg.
Wie is Penelope in het verhaal van Odysseus?
Penelope is de vrouw van Odysseus en koningin van Ithaka. Tijdens zijn twintigjarige afwezigheid hield zij stand tegen tientallen vrijers die haar hand wilden en ervan overtuigd waren dat Odysseus dood was. Zij staat in de westerse literatuur symbool voor trouw, geduld en slimheid.
Wat is de Odyssee en wie schreef het?
De Odyssee is een Grieks epos dat de terugreis van Odysseus van Troje naar Ithaka beschrijft. Het werk wordt toegeschreven aan de dichter Homerus en bestaat uit 24 boeken. Vermoedelijk is het ontstaan in de achtste of zevende eeuw voor Christus, mogelijk op basis van oudere mondelinge overleveringen. Het is een van de meest invloedrijke teksten uit de westerse literatuur.
Welke monsters ontmoet Odysseus tijdens zijn reis?
Odysseus ontmoet tijdens zijn tocht vele gevaarlijke wezens, waaronder de cycloop Polyphemus (een eenogige reus), de tovenares Circe, de Sirenen (die zeelieden verleiden met gezang), het zeemonster Scylla, het wervelwater Charybdis, en de reusachtige Laestrygonische kannibalen. Elk avontuur kostte hem manschappen en tijd, maar zijn inventiviteit hielp hem er steeds doorheen.
