Toetanchamon was een Egyptische farao die regeerde van ongeveer 1332 tot 1323 v.Chr., en hij stierf al op een leeftijd van rond de 18 of 19 jaar. Toch is hij de beroemdste farao uit de oudheid, en dat dankt hij grotendeels aan de ontdekking van zijn vrijwel intact gebleven graf in 1922. Zijn goudkleurige dodenmasker is wereldwijd iconisch. Maar rondom hem bestaan ook veel hardnekkige misverstanden die het werkelijke verhaal vertroebelen.
Wie was Toetanchamon precies?
Toetanchamon behoorde tot de 18e dynastie van het Nieuwe Rijk in het oude Egypte. Zijn vader was vermoedelijk farao Achnaton, de koning die de Egyptische godsdienst radicaal omgooide door alleen de zonneschijf Aton als god te erkennen. Na de dood van Achnaton brak een periode van politieke onrust aan. Toetanchamon besteeg de troon als kind, waarschijnlijk op zijn negende of tiende levensjaar.
Zijn oorspronkelijke naam was Toetanchaton, wat “levend beeld van Aton” betekent. Al vroeg in zijn koningschap veranderde hij die naam in Toetanchamon: “levend beeld van Amon”. Deze naamswijziging was politiek. De traditionele priesters van Amon hadden groot gezag teruggekregen en de jonge farao herstelde de polytheistische godsdienst die zijn vader had afgeschaft. Zijn hofstad verhuisde van het door Achnaton gebouwde Amarna terug naar Thebe en Memphis.
De vraag wie zijn moeder was, is tot op de dag van vandaag onderwerp van discussie onder onderzoekers. DNA-onderzoek uit 2010 wees erop dat zijn moeder waarschijnlijk een van de zusters van Achnaton was, wat de erfelijke gezondheidsklachten van Toetanchamon deels verklaart. Hij had een misvormde linkervoet, meerdere bot-afwijkingen en er werden resten van malariaparasieten in zijn mummie aangetroffen. Hij liep vermoedelijk op krukken of stokken, want in zijn graf werden maar liefst 130 wandelstokken gevonden.
Zijn bewind duurde slechts circa negen jaar. Over zijn bestuur als farao is relatief weinig bekend, mede omdat zijn opvolger Horemheb systematisch diens naam uit inscripties liet verwijderen. Er zijn aanwijzingen dat Toetanchamon betrokken was bij diplomatieke en militaire activiteiten, maar de feitelijke macht lag waarschijnlijk bij zijn raadgevers Ay en Horemheb.
De dood van Toetanchamon: wat weten we echt?
Toetanchamon stierf rond 1323 v.Chr. op jonge leeftijd. Hoe precies is een van de meest besproken mysteries in de egyptologie. Door de eeuwen heen zijn er tientallen theorieen geopperd, van moord tot ongeluk en ziekte. CT-scans van zijn mummie leverden in 2005 nieuwe inzichten op.
De meest geaccepteerde verklaring combineert meerdere factoren. Zijn skelet toonde een gebroken been, vermoedelijk vlak voor de dood opgelopen. Die breuk genas niet, wat kan duiden op een snel verlopende complicatie. Tegelijk werden er DNA-sporen aangetroffen van de malariaparasiet Plasmodium falciparum, de gevaarlijkste malariavariant. Malaria gecombineerd met een ernstige botbreuk en een al verzwakt lichaam door erfelijke aandoeningen vormt een geloofwaardig doodscenario.
Sommige onderzoekers opperden moord, zoals een klap op het achterhoofd. CT-scans toonden echter aan dat de benige fragmenten in zijn schedel waarschijnlijk door de balsemers zijn losgemaakt of door transport van de mummie zijn verschoven. Het moordscenario heeft vrijwel geen steun meer onder egyptologen. Het blijft moeilijk zekerheid te geven, want een drieduizend jaar oude mummie biedt nooit de forensische volledigheid van een modern onderzoek.
Zijn opvolger was Ay, de voormalige raadgever, die de begrafenisrituelen voor Toetanchamon leidde. Na Ay volgde generaal Horemheb, die de herinneringen aan de “ketterse” linie van Achnaton actief uitwiste, inclusief die aan Toetanchamon zelf.
De ontdekking van het graf in 1922
Het graf van Toetanchamon, aangeduid als KV62 (Kings Valley 62), werd op 4 november 1922 ontdekt door de Britse archeoloog Howard Carter. Hij werkte al jaren in de Vallei der Koningen in opdracht van de Britse edelman Lord Carnarvon, die de expedities financierde. Vrijwel alle koninklijke graven in de vallei waren al in de oudheid geplunderd. Carnarvon wilde zijn financiering beëindigen, maar Carter overtuigde hem voor nog een seizoen.
Op die novemberdag stuitte een van de arbeiders op een afgekapte stenen trede in het zand. Dat bleek het begin van een trap die naar een verzegelde deur leidde. Carter liet Carnarvon overvliegen uit Engeland. Op 26 november 1922 maakten ze een klein gat in de tweede verzegelde deur. Carter hield een kaars naar binnen. Carnarvon vroeg: “Zie je iets?” Carter antwoordde: “Ja. Geweldige dingen.”
Het graf bleek relatief klein voor een farao, maar gevuld met meer dan 5.000 voorwerpen. Er waren vergulde strijdwagens, wapens, voedselvoorraden, juwelen, speelborden, beelden en het beroemde gouden dodenmasker. Dat masker weegt 10,23 kilo en is gemaakt van massief goud, ingelegd met glas en halfedelstenen. Het bedekte het hoofd en de schouders van de mummie van Toetanchamon.
De leegkuising van het graf nam Carter bijna tien jaar in beslag. Elk object moest nauwkeurig geregistreerd, gefotografeerd en geconserveerd worden voordat het verplaatst kon worden. De vondst was een internationale sensatie en maakte Toetanchamon tot het meest herkenbare symbool van het oude Egypte voor het grote publiek. Zijn schatten zijn tegenwoordig grotendeels te bezichtigen in het Grand Egyptian Museum bij Gizeh, dat in 2023 volledig openging. Wil je meer weten over de schriftcultuur van dit Egypte, lees dan over hierogliefen en waarom ze zo belangrijk waren.
Veelgemaakte fouten over Toetanchamon: een overzicht
Rondom Toetanchamon bestaan meer hardnekkige misverstanden dan rondom welke andere farao ook. Dat is logisch: zijn bekendheid is groot, zijn graf fascineerde miljoenen, en het vacuüm van historische kennis werd gevuld met speculatie en sensationele verhalen. Hieronder staan de veelgemaakte fouten op een rij, zodat je precies weet wat klopt en wat niet.
| Veelgemaakte fout | Wat klopt er wél |
|---|---|
| De “vloek van de farao” is echt | Er is geen vervloekingsinscriptie gevonden in het graf. Carnarvon stierf aan bloedvergiftiging door een geïnfecteerde muggenbeet, niet door magie |
| Toetanchamon was een grote, machtige farao | Hij regeerde slechts negen jaar, stierf als tiener en had vermoedelijk weinig feitelijke macht |
| Hij werd vermoord door zijn raadgevers | CT-scans weerleggen het moordscenario grotendeels; malaria en een botbreuk zijn de meest aanvaarde oorzaken |
| Het goudmasker is zijn enige iconische object | Het graf bevatte meer dan 5.000 objecten, waaronder strijdwagens, sieraden, een gouden troon en speelborden |
| Het graf was intact en volledig ongeschonden | Er zijn aanwijzingen dat het graf in de oudheid twee keer snel werd betreden en gedeeltelijk herordend; twee kleine kamers vertoonden sporen van beperkte plundering |
| Howard Carter was de enige ontdekker | Zijn werknemer Hussein Abdel-Rassul stuitte als eerste op de traptreden; Carter leidde de opgraving maar het was teamwerk |
| Alle leden van de opgravingsploeg stierven vroeg | Howard Carter zelf overleed pas in 1939, zeventien jaar na de opening. Statistisch leefden de leden van de ploeg gemiddeld net zo lang als anderen |
| Zijn graf was enorm, passend bij zijn status | KV62 is juist klein vergeleken met andere koningsgraven in de vallei; hij belandde er vermoedelijk als noodoplossing omdat zijn eigenlijke grafkamer niet af was |
Fout nummer één, de vloek, verdient extra aandacht. Lord Carnarvon stierf op 5 april 1923, enkele maanden na de opening. Kranten ter wereld stortten zich op de “vloek van de farao”. Maar het graf bevatte geen tekst met een vloek. Er staat op de ingang wel een tekst die vrij vertaald luidt dat de beschermer van het graf zijn tegenstanders zal doden, maar dit is een standaard rituele formule. De 40 mensen die bij de opening van het graf aanwezig waren, leefden gemiddeld nog ruim twee decennia. Vergelijk dit met de ontdekking van de Steen van Rosetta, een andere archeologische vondst die het beeld van Egypte voor altijd veranderde.
Misverstanden over de identiteit en familie van Toetanchamon
Een tweede categorie fouten betreft zijn familierelaties en identiteit. Veel mensen denken dat Toetanchamon een groot en gezond persoon was. Zijn beeltenis op het masker en de troon wekt die indruk. De werkelijkheid was anders. CT-onderzoek toonde een jonge man van gemiddelde lengte, met een opvallend smal gezicht, een licht gespleten gehemelte, een uitstekende boventand en een duidelijk misvormde linkervoet. Hij had een aandoening die de botten van zijn voet liet afsterven en was hierdoor waarschijnlijk beperkt in zijn beweging. De 130 wandelstokken in zijn graf zijn geen statussymbolen maar noodzakelijk gereedschap geweest.
Een veelgemaakte fout is ook dat mensen Toetanchamon verwarren met zijn vader Achnaton, of denken dat ze dezelfde persoon zijn. Achnaton was de religieuze revolutionair die Aton als enige god instelde. Toetanchamon draaide die revolutie terug. Ze zijn verwant maar beslist niet hetzelfde. Zijn moeder was hoogstwaarschijnlijk een van de dochters van Amenhotep III, dus een zus van zijn vader, wat zijn erfelijke klachten mede verklaart.
Zijn vrouw Anchesenamon was zijn halfzus, de dochter van Achnaton. Dit was in het koninklijke Egypte geen ongebruikelijke verbintenis. In hun graf werden twee mummified foetussen gevonden, vermoedelijk doodgeboren kinderen van het paar. Hij liet dus geen levende erfgenamen achter, wat de troon openstelde voor zijn raadgever Ay en daarna Horemheb.
Tot slot denken velen dat Toetanchamon zelf zijn naam in inscripties heeft uitgewist of verborgen hield. Het tegenovergestelde klopt: het was zijn opvolger Horemheb die hem uitwiste, samen met Achnaton en Ay, als onderdeel van een herstelbeleid na de “ketterse” Amarnaperiode. Dat het graf zo lang ongeplunderd bleef, was juist een toevalstreffer: latere bouwwerkzaamheden in de vallei begrofven de ingang onder afval en puin, waardoor gravenrovers het over het hoofd zagen. Wil je meer weten over hoe het gewone leven in het oude Egypte eruitzag, lees dan over de beroepen van gewone Egyptenaren.
Zijn nalatenschap en mondiale invloed
Toetanchamon was tijdens zijn leven betrekkelijk onbelangrijk in vergelijking met grote farao’s als Ramses II of Thoetmosis III. Na zijn dood werd hij ronduit vergeten, zijn naam uitgewist. Dat veranderde dramatisch in 1922. De vondst van zijn graf maakte van hem een globale beroemdheid en lokte een golf van “Egyptomanie” los die mode, architectuur en populaire cultuur beïnvloedde. De art-decostijl van de jaren twintig vertoont duidelijke Egyptische invloeden, mede dankzij deze vondst.
Zijn goudmasker is nu een van de meest herkenbare kunstobjecten ter wereld. Het is een icoon van het oude Egypte geworden, ook al vertegenwoordigde Toetanchamon historisch gezien een relatief korte en politiek turbulente periode. Zijn schatten reisden in de jaren zeventig en tachtig in de beroemde “Treasures of Tutankhamun”-tentoonstelling door de wereld en trokken miljoenen bezoekers. Die tournee wordt tot de succesvolste museumtentoonstellingen aller tijden gerekend.
In wetenschappelijke kringen blijft Toetanchamon interessant, maar dan om andere redenen dan voor het grote publiek. Zijn graf biedt een unieke tijdcapsule van het materiële leven in het Nieuwe Rijk, precies op het moment dat Egypte terugkeerde naar de traditionele godsdienst na de Amarnarevolutie. De objecten vertellen het verhaal van een overgangsperiode, van politieke herstel en van de begrafenisriten die een jonge farao toebehoorden. De sfinx bij Gizeh is een ander Egyptisch monument dat tot de verbeelding spreekt en omgeven is door misverstanden.
Het Grand Egyptian Museum bij de piramides van Gizeh, dat rond 2023 volledig openging, herbergt nu vrijwel de gehele collectie van het graf. Alle 5.000-plus objecten zijn er voor het eerst samen tentoongesteld, iets wat in het oudere Caïromuseum door ruimtegebrek nooit mogelijk was. De schatten van Toetanchamon zijn daarmee toegankelijker dan ooit, voor bezoekers uit de hele wereld.
Toetanchamon vergeleken met andere beroemde historische figuren
Het is interessant om Toetanchamon te vergelijken met andere iconische figuren uit de oudheid. Hij was geen militaire veroveraar zoals Julius Caesar of Alexander de Grote. Hij was geen religieuze hervormder die zijn stempel langdurig drukte. Hij had geen literaire of filosofische nalatenschap. Zijn roem is volledig gebaseerd op wat na zijn dood bewaard bleef: zijn graf en zijn schatten.
Dat maakt zijn verhaal ook een verhaal over archeologie en toeval. Als zijn graf evengoed was geplunderd als dat van vrijwel alle andere koningen in de Vallei der Koningen, zou Toetanchamon een voetnoot zijn gebleven in de Egyptische geschiedenis. Nu is hij een wereldberoemdheid. Julius Caesar, die wél een enorme historische impact had, is vergelijkbaar beroemd maar om totaal andere redenen.
Dat contrast is ook leerzaam. Historische roem hangt niet altijd samen met historische betekenis. Andere farao’s bouwden imposantere monumenten, voerden succesvoller oorlog en regeerden langer en effectiever. Maar geen van hen ligt zo diep in het collectieve geheugen van de wereld als deze tiener die negen jaar regeerde en daarna drieduizend jaar vergeten was.
Zijn geval laat ook zien hoe de moderne media en tentoonstellingscultuur van de twintigste eeuw roem konden creëren en versterken. De media-aandacht voor de vloek, de wereldturnee van zijn schatten, de tientallen documentaires: al deze factoren versterkten elkaar en maakten van Toetanchamon een permanent symbool van Egypte zelf. Een vergelijkbaar mechanisme zie je bij Anne Frank, wier dagboek haar tot een van de bekendste personen uit de twintigste eeuw maakte.
Veelgestelde vragen
Op welke leeftijd stierf Toetanchamon?
Toetanchamon stierf vermoedelijk op een leeftijd van 18 of 19 jaar, rond 1323 v.Chr. CT-scans en botonderzoek van zijn mummie wijzen op een jonge man wiens groeischijven net aan het sluiten waren. Zijn exacte leeftijd is niet met zekerheid vast te stellen, maar vrijwel alle onderzoekers zijn het erover eens dat hij als tiener of jongvolwassene overleed na een koningschap van circa negen jaar.
Wie ontdekte het graf van Toetanchamon?
De Britse archeoloog Howard Carter ontdekte het graf op 4 november 1922, in opdracht van zijn mecenas Lord Carnarvon. Een van Carters arbeiders stuitte als eerste op de stenen traptreden die naar de ingang leidden. Carter opende de binnenste kamer officieel op 16 februari 1923, en de ontleding van het graf duurde nog bijna tien jaar daarna.
Is de vloek van de farao echt?
Nee. Er is geen vervloekingsinscriptie gevonden in het graf van Toetanchamon. Lord Carnarvon, op wiens dood de mythe grotendeels is gebaseerd, stierf aan bloedvergiftiging na een geïnfecteerde muggenbeet. Howard Carter, de hoofdontdekker, leefde nog zeventien jaar na de opening en stierf in 1939 op 64-jarige leeftijd. Statistisch onderzoek toont aan dat de aanwezigen bij de opening niet vroeger stierven dan vergelijkbare mensen.
Waarom is het goudmasker van Toetanchamon zo beroemd?
Het masker, dat 10,23 kilo weegt en uit massief goud is gemaakt met inlegwerk van glas en halfedelstenen, is een buitengewoon goed bewaard gebleven meesterwerk van de Egyptische goudsmeedkunst. Omdat het grafmas nagenoeg intact was, bereikte het masker de moderne wereld in perfecte staat, wat vrijwel uniek is. De schoonheid en precisie van het object, gecombineerd met de spectaculaire ontdekking van het graf, maakten het masker snel iconisch in de populaire cultuur.
Wat zit er allemaal in het graf van Toetanchamon?
Het graf bevatte meer dan 5.000 objecten. Daartoe behoren het goudmasker, vier vergulde schrijnen, twee foetussen (vermoedelijk doodgeboren kinderen van Toetanchamon), strijdwagens, wapens, een gouden troon, 130 wandelstokken, sieraden, speelborden, kledingresten, voedsel en wijn, beelden van goden en wachters, en tal van rituele voorwerpen. De volledige collectie is nu te zien in het Grand Egyptian Museum bij Gizeh.
Waarom is Toetanchamon beroemder dan grotere farao’s?
Zijn roem is te danken aan toeval en timing. Zijn relatief kleine graf ontsnapte aan plundering omdat het bedolven raakte onder puin van latere bouwwerkzaamheden in de Vallei der Koningen. De ontdekking in 1922 viel samen met massamedia, internationale persaandacht en het opkomende toerisme. De spektaculaire inhoud van het graf, het mediagenieke verhaal van de vloek en de wereldtournee van zijn schatten in de jaren zeventig versterkten zijn roem verder. Farao’s als Ramses II waren historisch machtiger, maar lieten geen zo goed bewaard gebleven graf achter.
