Kort antwoord: Trajanus (53-117 n.Chr.) was een Romeinse keizer die bekendstaat als een van de meest succesvolle heersers uit de Romeinse geschiedenis. Hij breidde het rijk uit tot zijn grootste omvang ooit, voerde twee verwoestende maar succesvolle oorlogen tegen de Daciërs, financierde grootschalige bouwprojecten in Rome en gold bij de Senaat als optimus princeps, “de beste heerser”. Zijn nalatenschap is tot op de dag van vandaag zichtbaar: de Zuil van Trajanus staat nog steeds overeind in het centrum van Rome.
Wie was Trajanus? Achtergrond en vroege loopbaan
Marcus Ulpius Traianus werd op 18 september 53 n.Chr. geboren in Italica, een Romeinse koloniestad in het huidige Spanje, vlakbij het moderne Sevilla. Hij was daarmee de eerste Romeinse keizer die buiten Italië was geboren, wat in zijn tijd een opvallend gegeven was. Zijn vader, ook Marcus Ulpius Traianus, had een indrukwekkende militaire en bestuurlijke carrière en bekleedde onder meer het gouverneurschap van Syrië en Azië.
Trajanus groeide op in een omgeving waar militaire discipline en publieke dienst vanzelfsprekend waren. Al vroeg begeleidde hij zijn vader op campagnes in het Midden-Oosten. Rond zijn twintigste diende hij als militaire tribuun onder de Joodse oorlog van Vespasianus. In de jaren daarna bouwde hij zijn reputatie stap voor stap op als betrouwbaar generaal, bekwaam bestuurder en loyaal onderdaan van het keizerlijke huis.
Keizer Domitianus stuurde hem in 89 n.Chr. naar Germania om een opstand te helpen neerslaan. Zijn snelle en effectieve reactie won hem veel aanzien. Toen Nerva in 96 n.Chr. aan de macht kwam als opvolger van de vermoorde Domitianus, had Nerva een lastig probleem: hij had geen zonen en moest snel een erfgenaam aanwijzen. Zijn keuze viel op Trajanus, wiens militaire reputatie en brede steun in het leger hem de meest voor de hand liggende kandidaat maakten. In 97 n.Chr. adopteerde Nerva hem officieel. Minder dan een jaar later, in januari 98 n.Chr., stierf Nerva en werd Trajanus keizer. Hij was destijds bijna 45 jaar oud.
De Dacische Oorlogen: verovering en rijkdom
De meest spraakmakende veroveringen van Trajanus waren zijn twee oorlogen tegen de Daciërs, een volk dat leefde in het gebied van het huidige Roemenië en Hongarije. Het Dacische koninkrijk onder leiding van de slimme en vastberaden koning Decebalus was al decennia lang een doorn in het oog van Rome. Decebalus had zelfs tribuut afgedwongen van de vorige keizers, iets wat Rome als een vernedering beschouwde.
Trajanus leidde zijn eerste Dacische veldtocht in 101-102 n.Chr. Hij stak de Donau over met een enorm leger, drong diep het Dacische grondgebied in en versloeg Decebalus in een reeks gevechten. Na het sluiten van een verdrag waarbij Decebalus zich nominaal onderwierp aan Rome, keerde Trajanus triomfantelijk terug. Maar Decebalus hield zich niet aan de afspraken en herbewapende zijn troepen in het geheim.
In 105-106 n.Chr. volgde de tweede, definitieve veldtocht. Trajanus liet een brug bouwen over de Donau, ontworpen door de gevierde architect Apollodorus van Damascus. Die brug was destijds het langste boogviaduct ter wereld en bleef dat record bijna duizend jaar houden. Met deze logistieke meesterzet trok Trajanus snel op naar de Dacische hoofdstad Sarmizegetusa, omsingelde de stad en liet haar uitgehongerd capituleren. Decebalus sloeg op de vlucht maar werd klem gezet door Romeinse ruiters. Om gevangenneming te voorkomen nam hij zijn eigen leven.
Dacia werd een Romeinse provincie. De goudmijnen in de regio leverden enorme rijkdom op: schattingen spreken van honderden tonnen goud en zilver die naar Rome werden verscheept. Dit geld financierde vervolgens de bouwprojecten waarvoor Trajanus tot op vandaag beroemd is. Naar schatting brachten de Dacische oorlogen het equivalent van 700 miljoen denarii per jaar aan nieuwe rijkdom op voor het rijk.
Als je meer wilt weten over andere veroveringsgeschiedenissen uit de oudheid, lees dan ook over de verovering van Babylon door Cyrus de Grote, een militaire campagne die eveneens de loop van de geschiedenis veranderde.
Verdere veroveringen: Armenië en Mesopotamië
Na de successen in Dacia richtte Trajanus zijn blik op het oosten. In 113 n.Chr. brak er conflict uit over Armenië, een grensgebied dat traditioneel strijdpunt was tussen Rome en het Parthische Rijk. Trajanus greep dit aan om een grootscheepse oostelijke veldtocht te beginnen, de meest ambitieuze in zijn loopbaan.
Hij veroverde Armenië in 114 n.Chr. en maakte het tot een Romeinse provincie. Vervolgens trok hij Mesopotamië binnen, versloeg de Parthen en bereikte zelfs de Perzische Golf, iets wat geen enkele Romeinse keizer voor of na hem heeft gepresteerd. Trajanus zou naar overlevering hebben gekeken naar de Golf en verzucht hebben dat hij te oud was om net als Alexander de Grote verder te trekken richting India.
Toch was dit ook de periode waarin de kwetsbaarheid van de veroveringen duidelijk werd. Joodse opstandelingen in de bezette gebieden en in Noord-Afrika zorgden voor bloedige onrusten in 115-117 n.Chr., de zogeheten Kitos-oorlog. Tegelijkertijd groeide het verzet in de veroverde Oostelijke gebieden. Kort voor zijn dood in 117 n.Chr. moest Trajanus een aantal van zijn nieuwste veroveringen al gedeeltelijk prijsgeven.
Zijn opvolger Hadrianus koos uiteindelijk voor een beleid van consolidatie in plaats van verdere uitbreiding. De grenzen van het rijk die Trajanus bereikte, waren de grootste ooit in de Romeinse geschiedenis. Voor meer context over hoe keizers als Trajanus pasten in de bredere Romeinse cultuur, lees ook over de rol van Julius Caesar in de Romeinse geschiedenis.
Rome als bouwwerf: monumenten en infrastructuur
De goudstroom uit Dacia stelde Trajanus in staat om Rome letterlijk te verbouwen. Zijn bouwprogramma was het grootste en duurste dat Rome ooit had gezien. De bekendste projecten op een rij:
| Monument / project | Locatie | Bijzonderheden |
|---|---|---|
| Forum van Trajanus | Rome | Grootste forum in de Romeinse geschiedenis, ontworpen door Apollodorus van Damascus |
| Zuil van Trajanus | Rome | 38 meter hoog, 2.500 figuren in 225 meter basrelief, voltooid in 113 n.Chr. |
| Markten van Trajanus | Rome | Vroeg winkelcentrum met winkels, kantoren en opslagruimte op meerdere verdiepingen |
| Brug over de Donau | Donau (nabij huidige Servië-Roemenië) | Langste boogbrug ter wereld voor bijna 1.000 jaar, architect Apollodorus van Damascus |
| Havenuitbreiding Ostia | Ostia (nabij Rome) | Hexagonale haven die de aanvoer van graan naar Rome sterk verbeterde |
| Via Traiana | Zuidoost-Italië | Snellere en efficiëntere verbinding tussen Rome en Brindisi dan de bestaande Via Appia |
| Aquaducten en wegen | Heel het rijk | Vernieuwing en uitbreiding van watertoevoer en verbindingswegen in provincies |
De Zuil van Trajanus is misschien het meest fascinerende monument. De 225 meter lange spiraalvormige fries vertelt visueel het verhaal van beide Dacische oorlogen en bevat meer dan 2.500 individueel uitgebeelde figuren. Het is een van de best bewaarde kunstwerken uit de Oudheid en staat nog steeds overeind in het centrum van Rome. Oorspronkelijk stond er bovenop een bronzen arend; na Trajanus’ dood werd dit vervangen door een gouden urn met zijn as, en later door een beeld van Petrus.
De Markten van Trajanus zijn ook opmerkelijk: een meerverdiepings bouwwerk van beton en baksteen met winkels, opslagruimte en kantoren. Sommige historici noemen dit het vroegste “winkelcentrum” ter wereld. Grote delen ervan zijn nog steeds te bezichtigen in Rome.
Bestuur en sociale hervormingen
Trajanus was niet alleen een militaire leider en bouwheer. Hij voerde ook een reeks bestuurlijke en sociale maatregelen door die zijn positieve reputatie bij zowel de Senaat als het volk versterkten.
Een van zijn opvallendste initiatieven was het zogeheten alimenta-programma. Dit was een sociaal ondersteuningsstelsel waarbij de opbrengsten van staatsleningen aan landeigenaren werden gebruikt om weeskinderen en arme kinderen in Italië te voeden en op te leiden. Het programma had ook een economische functie: het moest de agrarische economie van Italië ondersteunen, die al jaren onder druk stond door de concurrentie van goedkope provinciale producten. Het alimenta-systeem werd later uitgebreid door keizers als Hadrianus en Antoninus Pius.
Op het vlak van rechtspraak stond Trajanus bekend als rechtvaardig en toegankelijk. In zijn beroemde correspondentie met Plinius de Jongere, die gouverneur was van Bithynië, gaf Trajanus instructies over hoe om te gaan met christenen. Hij schreef dat christenen niet actief opgespoord moesten worden, maar dat ze wel gestraft moesten worden als ze voor de rechtbank gebracht werden en weigerden de Romeinse goden te erkennen. Dit was een genuanceerder standpunt dan dat van eerdere keizers.
Trajanus onderhield ook goede relaties met de Senaat, iets wat niet vanzelfsprekend was na het tirannieke bewind van Domitianus. Hij respecteerde de privileges en de positie van de senatoren, raadpleegde hen regelmatig en vermeed openlijk machtsmisbruik. Dit leverde hem het predikaat optimus princeps op, een titel die de Senaat hem zelf toekende, en die zo bijzonder was dat latere keizers bij hun aantreden de wens uitgesproken kregen: “Moge je gelukkiger zijn dan Augustus en beter dan Trajanus.”
Voor meer over hoe mythologie en religie verweven waren met de politieke cultuur van die tijd, is het artikel over Poseidon en zijn eigenschappen een interessante aanvulling, net als de achtergrond van mythologie en waarom die belangrijk is.
De “Vijf Goede Keizers”: Trajanus in historisch perspectief
Historici, al vanaf de Verlichting, rekenen Trajanus tot de zogeheten “Vijf Goede Keizers” van de Nerva-Antonijnse dynastie. Deze vijf zijn Nerva, Trajanus, Hadrianus, Antoninus Pius en Marcus Aurelius. Zij regeerden samen van 96 tot 180 n.Chr. en golden als verlichte en bekwame heersers die het rijk op zijn hoogtepunt brachten.
Edward Gibbon, de 18e-eeuwse Britse historicus die het standaardwerk over het Romeinse Rijk schreef, typeerde deze periode als de gelukkigste en welvarendste in de menselijke geschiedenis. Dat is een overdrijving, maar het geeft wel aan hoe sterk de reputatie van Trajanus doorwerkte.
Vergeleken met zijn voorgangers en opvolgers valt Trajanus op door een combinatie van militaire daadkracht, bestuurlijke competentie en wat tijdgenoten omschreven als persoonlijke bescheidenheid en toegankelijkheid. Hij deelde de ontberingen van zijn soldaten op campagne, at hetzelfde voedsel en sliep in dezelfde omstandigheden. Dit soort gedrag werd door tijdgenoten bijzonder gewaardeerd en onderscheidde hem van keizers die zich afzonderden achter hofceremonieel.
Zijn nalatenschap in de Latijnse literatuur is ook opmerkelijk positief. Plinius de Jongere schreef een uitgebreid loflied op Trajanus, het Panegyricus, dat één van de langste bewaard gebleven Latijnse proza-werken is. Zelfs de historiograaf Cassius Dio, die decennia na Trajanus leefde, sprak in uitzonderlijk positieve termen over zijn bewind.
De figuur van Trajanus werd later ook opgepikt in christelijke tradities. Een middeleeuwse legende beweerde dat paus Gregorius de Grote (590-604 n.Chr.) bad voor de ziel van Trajanus, die op grond van zijn gerechtigheid en goedheid in het vagevuur zou zitten. Dante verwerkte dit verhaal in zijn Goddelijke Komedie, waarbij Trajanus als een van de weinige niet-christenen in de hemel verschijnt.
Het einde van Trajanus en de overgang naar Hadrianus
In 117 n.Chr. begon Trajanus te lijken op een man die zijn grenzen had bereikt, letterlijk en figuurlijk. De campagne in het oosten had hem fysiek uitgeput. Hij leed aan wat tijdgenoten beschreven als zwakte in zijn benen en mogelijk een beroerte. Onderweg terug naar Rome naar zijn ziekbed in het westen stierf hij op 8 augustus 117 n.Chr. in Selinus, een stadje in het huidige Turkije. Hij was 63 jaar oud.
Zijn as werd teruggebracht naar Rome en bijgezet in de basis van de Zuil van Trajanus, een eer die geen andere Romein ooit had ontvangen en die later ook niet meer werd toegekend. Zijn as bevond zich dus op de enige plek binnen de stadsgrens van Rome waar begraving was toegestaan, een symbolische uitzondering op de heilige wet die de stad van de dood scheidde.
Zijn opvolger Hadrianus, die hij officieel adopteerde vlak voor zijn dood (al twijfelen historici of die adoptie echt heeft plaatsgevonden of achteraf werd geformaliseerd), koos bewust voor een ander beleid. Hadrianus gaf de meest oostelijke veroveringen op en concentreerde zich op het consolideren en beveiligen van de bestaande grenzen. De bouw van de Muur van Hadrianus in Brittannië is het bekendste voorbeeld van die defensieve strategie.
Zo eindigde met Trajanus ook de grote expansieve fase van het Romeinse Rijk. Na hem groeide het rijk niet meer, maar werd het langzaamaan kleiner. Trajanus bleef in de herinnering de keizer die Rome op zijn grootst had gemaakt, en hij bleef dat eeuwenlang.
Wil je meer lezen over andere historische figuren die hun tijdperk beïnvloedden? Bekijk dan ook het artikel over Mahatma Gandhi en zijn rol in de geschiedenis of lees over Anne Frank en waarom zij zo belangrijk is.
Veelgestelde vragen
Waarom wordt Trajanus de beste Romeinse keizer genoemd?
De Senaat kende hem de titel optimus princeps toe, wat “beste heerser” betekent. Trajanus verdiende dit door een combinatie van militaire successen, grootschalige bouwprojecten, sociale hervormingen zoals het alimenta-programma, en een respectvolle houding tegenover de Senaat. Later keizers kregen bij hun aantreden de wens mee “beter te zijn dan Trajanus”, wat aangeeft hoe hoog de lat lag die hij stelde.
Wat was de Zuil van Trajanus en waarom is die zo bijzonder?
De Zuil van Trajanus is een 38 meter hoog monument dat in 113 n.Chr. in Rome werd voltooid. Op de buitenkant wikkelt zich een 225 meter lange spiraalfries met meer dan 2.500 uitgehouwen figuren, die het verhaal van de twee Dacische oorlogen vertelt. Het is een van de best bewaarde kunstwerken uit de Oudheid en staat nog steeds in het centrum van Rome. In de basis zijn de as en botten van Trajanus bijgezet.
Welke gebieden heeft Trajanus veroverd?
Trajanus veroverde Dacia (het huidige Roemenië en Hongarije) na twee grote oorlogen in 101-102 en 105-106 n.Chr. In zijn latere loopbaan veroverde hij ook Armenië en grote delen van Mesopotamië. Tijdens zijn campagne reikte zijn rijk tot aan de Perzische Golf, de grootste territoriale omvang die Rome ooit had. Na zijn dood gaf opvolger Hadrianus de meest oostelijke gebieden al snel op.
Was Trajanus aardig voor christenen?
Trajanus nam een genuanceerd standpunt in. In zijn correspondentie met gouverneur Plinius de Jongere schreef hij dat christenen niet actief opgespoord moesten worden. Als ze echter voor de rechtbank gebracht werden en weigerden de Romeinse goden te erkennen, moesten ze wel gestraft worden. Christenen die hun geloof afzworen, moesten vrijgelaten worden. Dit was milder dan het beleid van sommige voorgangers, maar zeker geen bescherming.
Wat was het alimenta-programma van Trajanus?
Het alimenta was een sociaal ondersteuningsprogramma waarbij Trajanus staatsleningen verstrekte aan Italiaanse boeren. De rente op die leningen ging naar een fonds dat weeskinderen en arme kinderen voorzag van voedsel en basisonderwijs. Het programma combineerde sociale zorg met economische stimulering van de Italiaanse landbouw, die onder druk stond van goedkopere provinciale producten. Latere keizers zoals Hadrianus en Antoninus Pius breidden het systeem verder uit.
Hoe stierf Trajanus en wat gebeurde er met zijn overblijfselen?
Trajanus stierf op 8 augustus 117 n.Chr. in Selinus in Klein-Azië (het huidige Turkije) tijdens zijn terugreis vanuit het oosten. Hij was 63 jaar oud en leed aan vermoedelijke beroertesymptomen. Zijn as werd teruggebracht naar Rome en bijgezet in de sokkel van de Zuil van Trajanus. Dat was een uitzonderlijke eer: de Romeinse wet verbood begraving binnen de stadsgrenzen, maar voor Trajanus werd een uitzondering gemaakt. Dit is de enige keer in de Romeinse geschiedenis dat dit gebeurde.
