Anorexia nervosa is een ernstige psychische eetstoornis waarbij je extreem weinig eet, een sterke angst hebt om aan te komen en een vertekend beeld hebt van je eigen lichaam. Je houdt jezelf bewust op een te laag gewicht, terwijl je jezelf vaak nog steeds te dik vindt. In Nederland hebben naar schatting 5.000 tot 6.000 mensen op enig moment last van deze aandoening, en de levenslange kans om het te krijgen ligt voor vrouwen rond de 1 tot 4 procent en voor mannen rond de 0,3 procent.
Het ontstaat zelden door één duidelijke oorzaak. Vrijwel altijd komen meerdere factoren samen: aanleg, persoonlijkheid, gebeurtenissen in je leven en de omgeving waarin je opgroeit. In deze gids loop je langs de verschillende vormen, de samenspelende oorzaken, de signalen per situatie en de behandelmogelijkheden, zodat je begrijpt hoe deze stoornis zich opbouwt en hoe je er weer uitkomt.
Wat anorexia nervosa precies inhoudt
Anorexia nervosa hoort bij de familie van de eetstoornissen, samen met boulimia nervosa en de eetbuistoornis. Wat anorexia onderscheidt, is de combinatie van een te laag lichaamsgewicht, een hevige angst om dik te worden en een verstoord lichaamsbeeld. Je ziet jezelf groter of zwaarder dan je werkelijk bent, ook als anderen duidelijk zien dat je veel te mager bent. Die vertekening is geen aanstellerij, maar een echt onderdeel van de ziekte.
De stoornis draait zelden alleen om eten. Het strenge eetpatroon werkt vaak als een manier om met moeilijke gevoelens om te gaan: spanning, verdriet, onzekerheid of een gevoel van controleverlies. Door precies te bepalen wat je wel en niet eet, krijg je tijdelijk een gevoel van grip. Daardoor lopen oorzaak en gevolg in elkaar over. Je krijgt een eetstoornis omdat je je slecht voelt, en je voelt je slecht omdat je een eetstoornis hebt. Dat maakt de cirkel zo hardnekkig.
Het lichaam betaalt een hoge prijs. Door langdurig te weinig voedingsstoffen binnen te krijgen, raken vrijwel alle organen ontregeld. De aandoening heeft van alle psychische stoornissen een van de hoogste sterftecijfers, deels door lichamelijke complicaties en deels door het verhoogde risico op suïcide. Vroeg ingrijpen vergroot de kans op herstel aanzienlijk.
De twee hoofdvormen van anorexia
In het diagnosehandboek DSM-5 worden twee subtypen onderscheiden. Welk type iemand heeft, hangt af van het gedrag in de afgelopen drie maanden. Beide vormen zijn even ernstig en kunnen in de loop van de tijd in elkaar overgaan.
Bij het beperkende type (restrictief) bereik je het ondergewicht vooral door heel weinig te eten, te vasten en overmatig te bewegen. Er zijn geen terugkerende eetbuien of zuiverend gedrag zoals braken. Dit beeld zie je vaak bij jongeren die hun calorie-inname tot het uiterste terugschroeven en daarnaast urenlang sporten.
Bij het vreetbui-/purgerende type komen wel regelmatig eetbuien of zuiverend gedrag voor, zoals zelf opgewekt braken of het misbruiken van laxeermiddelen, plasmiddelen of klysma’s. Het gewicht blijft ook hier te laag. Dit type lijkt op het eerste gezicht op boulimia, maar het onderscheidende kenmerk blijft het te lage lichaamsgewicht.
De ernst wordt bij volwassenen ingedeeld op basis van de BMI. Die schaal helpt behandelaren te bepalen hoe acuut ingrijpen nodig is.
| Ernst | BMI (kg/m²) | Wat dit betekent |
|---|---|---|
| Licht | 17 of hoger | Ondergewicht aanwezig, ambulante behandeling vaak mogelijk |
| Matig | 16 tot 16,99 | Duidelijk ondergewicht, nauwere medische controle |
| Ernstig | 15 tot 15,99 | Forse risico’s voor hart en organen |
| Extreem | lager dan 15 | Levensbedreigend, opname kan noodzakelijk zijn |
| Atypisch | normaal of hoger | Alle kenmerken behalve het lage gewicht aanwezig |
| In herstel | stijgend | Gewicht herstelt, gedachten kunnen nog aanwezig zijn |
Hoe anorexia ontstaat: oorzaken die samenkomen
Er bestaat geen enkele knop die de stoornis aanzet. Onderzoekers spreken van een biopsychosociaal model: biologische aanleg, psychologische kenmerken en sociale invloeden werken op elkaar in. Wie meerdere risicofactoren bij elkaar heeft, loopt meer kans, maar het blijft onvoorspelbaar wie het uiteindelijk ontwikkelt.
De biologische factoren spelen een grotere rol dan vroeger werd gedacht. Anorexia komt vaker voor in bepaalde families, wat wijst op een erfelijke gevoeligheid. Verschillen in de hersenstofwisseling en in hoe het lichaam honger en verzadiging regelt, lijken een rol te spelen. Tijdens de puberteit verandert het hormoonstelsel sterk, wat verklaart waarom de eerste verschijnselen vaak tussen het tiende en twintigste levensjaar opduiken.
De psychologische factoren draaien om persoonlijkheid en denkpatronen. Perfectionisme, een sterke behoefte aan controle, een laag zelfbeeld, faalangst en dwangmatige trekken komen veel voor bij mensen met anorexia. Het eetpatroon wordt dan een gebied waarop je wel kunt presteren en grip houdt, terwijl de rest van je leven onzeker voelt.
De sociale factoren vormen vaak de aanleiding. Pesten over je uiterlijk, een ingrijpende gebeurtenis, hoge prestatiedruk, spanningen thuis of een schoonheidsideaal dat slankheid verheerlijkt, kunnen het laatste zetje geven. Sociale media met eindeloze bewerkte beelden versterken die druk. Geen van deze invloeden veroorzaakt de stoornis alleen, maar in combinatie met aanleg en persoonlijkheid kunnen ze de balans laten doorslaan.
Signalen per situatie en levensfase
De verschijnselen tonen zich anders bij verschillende groepen. Door de signalen per situatie te bekijken, herken je ze eerder. Hieronder lopen we langs drie veelvoorkomende deelgevallen.
Bij jongeren tussen 10 en 14 jaar zie je de stoornis steeds vaker. Vroege signalen zijn het overslaan van maaltijden, ineens vegetariër of veganist worden als verkapte manier om minder te eten, obsessief tellen van calorieën, en stoppen met groeien of het uitblijven van de menstruatie. Omdat kinderen nog volop in ontwikkeling zijn, kan ondervoeding hier extra schadelijk zijn.
Bij volwassen vrouwen kan anorexia jaren onopgemerkt blijven. Veel gedrag wordt verborgen achter een druk leven of een gezond ogend imago. Signalen zijn het vermijden van etentjes, extreem sporten, het dragen van wijde kleding om gewicht te verhullen, stemmingswisselingen en lichamelijke klachten zoals koude handen, haaruitval en vermoeidheid.
Bij mannen wordt de stoornis vaak laat herkend, omdat eetstoornissen nog steeds als een vrouwenziekte worden gezien. Mannen richten zich naast afvallen vaker op een gespierd lichaam en compulsief trainen. Daardoor lijkt het gedrag soms op een fanatieke sportroutine, terwijl er een eetstoornis onder zit.
Een aantal lichamelijke gevolgen komt bij vrijwel alle vormen voor. Die signaleren dat het lichaam in een spaarstand staat.
- Uitblijven of stoppen van de menstruatie
- Constant koud hebben en koude handen en voeten
- Dun, donsachtig haar op het lichaam (lanugo)
- Haaruitval, brosse nagels en een droge huid
- Trage hartslag, lage bloeddruk en duizeligheid
- Botontkalking bij langdurig ondergewicht
- Concentratieproblemen en vermoeidheid
Gevolgen voor lichaam en bloedwaarden
Langdurig te weinig eten ontregelt het hele lichaam. Het hart klopt trager om energie te sparen, wat ritmestoornissen kan veroorzaken. De botten worden brozer doordat er te weinig bouwstoffen binnenkomen, met op latere leeftijd een verhoogd risico op botbreuken. Bij het purgerende type komen daar de schade van braken en laxeermiddelen bij, zoals beschadiging van het gebit en de slokdarm.
Ook in het bloed is veel terug te zien. Een verstoorde balans van zouten zoals kalium kan gevaarlijk zijn voor het hart. Bij ondervoeding kunnen ontstekingswaarden en orgaanfuncties veranderen. Wil je meer weten over wat bloedonderzoek over de gezondheid van organen zegt, dan vind je uitleg over leverwaarden bij hoe hoog mag de alat waarde zijn en over de spierafbraakwaarde bij hoe hoog mag de LDH-waarde zijn. Een arts beoordeelt deze waarden altijd in samenhang.
De nieren kunnen onder druk komen door uitdroging en zoutverlies, zeker bij veel braken of laxeren. Achtergrond over de werking van de nieren lees je bij hoe laag mag je nierfunctie zijn. Daarnaast geeft langdurige ondervoeding een verhoogde psychische belasting, met meer kans op somberheid en suïcidale gedachten. Maak je je zorgen over iemand, dan vind je hulplijnen en signalen bij zelfdoding in Nederland: cijfers, signalen en hulp. Vroege medische controle voorkomt veel van deze schade.
Behandeling en weg naar herstel
Anorexia is goed behandelbaar, maar het herstel kost vaak tijd en geduld. De behandeling richt zich op twee sporen tegelijk: het lichamelijk aansterken en het aanpakken van de onderliggende gedachten en gevoelens. Alleen aankomen in gewicht is niet genoeg, want de angst en het verstoorde lichaamsbeeld blijven dan bestaan.
De aanpak hangt af van de ernst en de leeftijd. Hieronder zie je de gangbare stappen op een rij, van eerste signaal tot nazorg.
- Vroeg signaleren: bij twijfel naar de huisarts, die doorverwijst naar gespecialiseerde zorg.
- Lichamelijk onderzoek: gewicht, hartslag, bloeddruk en bloedwaarden in kaart brengen.
- Inschatting van de ernst en het type, eventueel met een diëtist erbij.
- Bij gezinstherapie voor jongeren krijgen ouders een centrale rol bij het herstel van het eten.
- Psychotherapie zoals verbeterde cognitieve gedragstherapie (CGT-E) om denkpatronen om te buigen.
- Voedingsbegeleiding om stap voor stap een gezond eetpatroon op te bouwen.
- Bij ernstig ondergewicht een opname in een kliniek of ziekenhuis om veilig aan te sterken.
- Nazorg en terugvalpreventie, omdat de eerste periode na behandeling kwetsbaar blijft.
Voor jongeren is gezinsgerichte behandeling het best onderbouwd, waarbij het hele gezin betrokken raakt. Voor volwassenen wordt vaak cognitieve gedragstherapie ingezet. Medicatie speelt een ondersteunende rol, bijvoorbeeld bij ernstige somberheid of dwang, maar geneest de eetstoornis niet op zichzelf. Hoe eerder de behandeling start, hoe groter de kans op volledig herstel. Steun van familie en vrienden, zonder dwang of strijd rond eten, maakt daarbij een groot verschil.
Veelgestelde vragen
Is anorexia hetzelfde als gewoon weinig eten of lijnen?
Nee. Lijnen is een tijdelijke keuze om wat af te vallen, terwijl anorexia een psychische stoornis is met dwingend, niet te stoppen gedrag. Bij anorexia is er een hevige angst om aan te komen, een vertekend lichaamsbeeld en een te laag gewicht dat je in stand houdt, ook als dat je gezondheid ernstig schaadt.
Op welke leeftijd ontstaat anorexia meestal?
De stoornis begint meestal tussen het tiende en twintigste levensjaar, met een piek in de puberteit. Opvallend is dat anorexia de laatste jaren steeds vaker voorkomt bij meisjes tussen 10 en 14 jaar. Toch kan het op elke leeftijd ontstaan, ook bij volwassenen en bij mannen, al wordt het bij hen vaak later herkend.
Kun je volledig genezen van anorexia?
Ja, volledig herstel is mogelijk, zeker wanneer de behandeling vroeg start. Een deel van de mensen herstelt helemaal, een ander deel houdt langer klachten en sommigen krijgen later opnieuw een terugval. Hoe eerder je hulp zoekt en hoe beter de begeleiding, hoe groter de kans dat je er blijvend uitkomt.
Komt anorexia ook bij jongens en mannen voor?
Zeker. De levenslange kans bij mannen ligt rond de 0,3 procent. Bij mannen richt het gedrag zich vaker op een gespierd, vetarm lichaam en op overmatig trainen. Doordat eetstoornissen nog vaak als vrouwenziekte worden gezien, blijft het bij mannen langer onopgemerkt en wordt hulp soms te laat ingezet.
Wat is het verschil tussen anorexia en boulimia?
Bij anorexia houd je het lichaamsgewicht bewust te laag door heel weinig te eten. Bij boulimia heb je terugkerende eetbuien gevolgd door compenserend gedrag zoals braken, terwijl het gewicht vaak normaal blijft. Het purgerende type anorexia lijkt op boulimia, maar onderscheidt zich door het aanhoudende ondergewicht.
Wanneer moet je hulp zoeken bij vermoeden van anorexia?
Zoek hulp zodra je merkt dat eten, gewicht of het lichaam je leven gaat beheersen, dat maaltijden worden vermeden of dat het gewicht snel daalt. Bij jongeren zijn een stilstaande groei of uitblijvende menstruatie alarmsignalen. Begin bij de huisarts, die kan doorverwijzen naar gespecialiseerde eetstoorniszorg. Hoe eerder, hoe beter.
