Hermes is een van de meest veelzijdige goden uit de Griekse mythologie. Hij is de boodschapper van de Olympische goden, de beschermer van reizigers, handelaren en dieven, en de gids die overledenen naar de onderwereld begeleidt. Zijn verhaal begint op de dag van zijn geboorte, met een reeks diefstal, slimheid en muziek die zijn karakter voor altijd zouden bepalen.
Afkomst en geboorte van Hermes
Hermes werd geboren als zoon van Zeus, de oppergod, en Maia, een bergnim die woonde in een grot op de berg Kyllene in Arcadië. Maia was zelf de dochter van de Titaan Atlas, die het uitspansel op zijn schouders draagt. De grot op Kyllene lag verborgen, want Maia verborg haar zwangerschap voor Hera, de jaloerse echtgenote van Zeus.
Van alle Olympische goden heeft Hermes misschien wel de markantste geboortedag. Nog op de dag van zijn geboorte kroop hij de grot uit, vond een schildpad bij de ingang en doodde het dier. Van het schild van de schildpad en zeven snaren van schapendarm maakte hij de eerste lier ter wereld. Met dat instrument speelde hij al muziek vóór hij zijn eerste avond had overleefd.
Hermes staat als lid van de twaalf Olympische goden op gelijke voet met titels als Apollo, Athena en Hera. Zijn positie als boodschapper van de goden maakte hem de enige Olympiër die vrijelijk tussen de drie werelden kon bewegen: de Olympus, de aarde en de onderwereld.
De eerste daad van diefstal: de koeien van Apollo
Na het bouwen van zijn lier sloop de pasgeboren Hermes nog diezelfde nacht naar Pieria, in het noorden van Griekenland, en stal hij vijftig heilige koeien van zijn halfbroer Apollo. Om niet herkend te worden bond hij twijgen aan zijn eigen voeten zodat zijn voetstappen onduidelijk werden, en dreef hij de koeien achteruit de kudde weg, zodat de sporen de verkeerde richting wezen.
Hermes verborg de koeien in een grot bij Pylos, offerde twee van de dieren aan de twaalf goden (inclusief hijzelf), en sloop terug naar zijn geboorteplaats. Zijn moeder Maia vond hem gewoon in zijn wieg, in doeken gewikkeld alsof er niets was gebeurd.
Apollo, de god van muziek en de zon, merkte de diefstal snel op. Met zijn gave van profetie spoorde hij de dief op en greep de kleine Hermes vast. Zeus moest bemiddelen. De rechtszaak op de Olympus eindigde in een opmerkelijke ruil: Hermes speelde op zijn lier voor Apollo, die meteen zo van de muziek was dat hij de lier accepteerde in ruil voor de koeien en zijn vergiffenis. Zo werd Hermes in een klap de uitvinder van de lier en de god die zijn halfbroer kon bespelen met muziek. Wie meer wil weten over Apollo en zijn verantwoordelijkheden, kan daarvoor een apart artikel raadplegen.
Later zou Apollo Hermes ook nog de syrinx (panfluit) schenken, een instrument van riet dat nauw verbonden is met de natuur. De twee halfbroers hielden vanaf die dag een nauwe band, en Hermes werd de musicus onder de boodschappers.
De attributen van Hermes en hun betekenis
Hermes is in de Griekse kunst altijd herkenbaar aan een vaste set attributen. Elk van die symbolen vertelt iets over zijn functies.
| Attribuut | Grieks/Latijn | Betekenis en functie |
|---|---|---|
| Gevleugelde sandalen | Talaria | Geven Hermes de snelheid om tussen hemel, aarde en onderwereld te vliegen |
| Gevleugelde helm | Petasos | Symbool van zijn rol als snelle boodschapper van Zeus |
| Staf met twee slangen | Caduceus (Kerykeion) | Symbool van vrede, handel en de bemiddelende rol van de boodschapper |
| Ransel of tas | Kibisis | Draagt boodschappen en soms geschenken van de goden |
| Lier | Lyra | Symbool van zijn uitvinding en zijn ruil met Apollo |
| Haan | Alektryoon | Heilig dier van Hermes, symbool van de dageraad en waakzaamheid |
| Schildpad | Khelys | Verwijzing naar de uitvinding van de lier uit een schildpadschild |
De caduceus verdient extra aandacht. Apollo gaf Hermes deze staf nadat de twee vrede hadden gesloten. Twee slangen kronkelen om een centrale staf heen, soms bekroond door een paar vleugels. De staf heeft de kracht om mensen in slaap te brengen of te wekken. In de moderne tijd wordt de caduceus soms verward met de staf van Asclepius (één slang), die symbool staat voor geneeskunde. Dat leidt tot hardnekkige misverstanden in medische logo’s.
Hermes als boodschapper van de goden
Van alle functies die Hermes vervulde, is zijn rol als boodschapper de meest bekende. Zeus stuurde hem als koerier naar andere goden, naar mensen en naar de onderwereld. Hij kondigde de wil van de goden aan bij stervelingen, begeleidde helden op hun missies en droeg zaken over die te delicaat waren voor andere godheden.
Een van de bekendste boodschappersmissies speelt een rol in het epos van Odysseus. Hermes werd door Zeus gestuurd naar het eiland Ogygia, waar de nimf Calypso de held Odysseus zeven jaar lang gevangen hield. Hermes bracht haar de boodschap dat Zeus verlangde dat zij Odysseus liet gaan. Calypso gehoorzaamde, hoe onwillig ook, en hielp Odysseus een vlot te bouwen om te vertrekken.
Ook bij de mythe van Perseus speelt Hermes een actieve rol. Hij gaf Perseus de gevleugelde sandalen, de kibisis en soms ook de helm van Hades die onzichtbaar maakt. De onthoofding van Medusa was mede mogelijk door de hulpmiddelen die Hermes en Athena aandroegen.
Als enige god kon Hermes vrijuit de grens tussen de levenden en de doden oversteken. Dat maakt hem tot een unieke figuur in het Griekse pantheon: hij is letterlijk de verbinding tussen alle werelden.
Hermes en Argus: de bevrijding van Io
Een van de meest uitgewerkte verhalen over Hermes gaat over zijn opdracht om de nimf Io te bevrijden. Zeus had Io, een priesteres van Hera, in een witte koei veranderd om haar te verbergen voor zijn jaloerse vrouw. Hera doorzag het plan en liet de honderdogige reus Argus Panoptes de koei bewaken. Argus had honderd ogen verdeeld over zijn hele lichaam en sliep nooit met alle ogen tegelijk dicht.
Zeus stuurde Hermes om Io te bevrijden. Hermes verkleedde zich als herder, sloot vriendschap met Argus en begon hem verhalen en muziek te vertellen. De mythe beschrijft hoe Hermes de caduceus gebruikte om Argus langzaam in slaap te dopen, telkens als een van de ogen dichtviel. Uiteindelijk sliepen alle honderd ogen van Argus tegelijk, en Hermes doodde hem met een steen of zijn zwaard.
Hera plaatste ter herdenking de honderd ogen van Argus in de staart van de pauw, haar heilige dier. Hermes werd voor deze daad ook wel Argeiphontes genoemd, wat “doder van Argus” betekent. De naam benadrukt zijn rol als uitvoerder van de wil van Zeus, zelfs als dat bloedvergieten vereiste.
Het verhaal van Io heeft een verband met andere mythes over de jaloerse wraak van Hera. Wie dieper in het karakter van die godin wil duiken, vindt meer informatie bij het artikel over Hera en haar symboliek.
Hermes Psychopompos: gids van de zielen
Naast zijn rol als boodschapper had Hermes een tweede cruciale taak: het begeleiden van de zielen van overledenen naar de onderwereld. In die hoedanigheid droeg hij de titel Psychopompos, wat zielengids of zielengeleider betekent.
Na de dood van een sterveling verscheen Hermes aan de ziel en leidde die naar de oever van de rivier de Styx. Daar wachtte Charon, de veerman, die de zielen in zijn boot naar de overkant voer. Hermes overhandigde de zielen aan Charon en keerde terug naar de Olympus of de aardse wereld. De onderwereld van Hades was niet voor iedereen even makkelijk bereikbaar, maar Hermes kende de weg zoals geen ander.
De rol van Psychopompos werd ook gespeeld bij specifieke gebeurtenissen. Zo begeleidde Hermes de ziel van de gesneuvelde helden na de slag bij Troje. En in de mythe van Persephone haalde hij haar elk jaar opnieuw op uit de onderwereld wanneer de lente begon, en bracht hij haar terug naar Persephones verblijf bij haar man Hades na de zomer.
De combinatie van boodschapper, grensganger en gids maakte Hermes tot een god van transities en overgangen in de breedste zin: tussen goden en mensen, tussen levenden en doden, tussen vrede en conflict.
Hermes in andere mythen: drie opvallende verhalen
Naast de grote verhalen duikt Hermes op in tientallen kleinere mythen. Drie daarvan verdienen bijzondere aandacht vanwege hun rijke symboliek.
Hermes en de geboorte van Pan
Aan Hermes wordt ook het vaderschap van Pan toegeschreven, de geit-god van de natuur en de wildernis. Pan is herkenbaar aan zijn bokkenpoten, hoorns en zijn riet-panfluit. De moeder verschilt per versie van de mythe, maar zijn vader is vrijwel altijd Hermes. Pan erfde van zijn vader de liefde voor muziek en de verbondenheid met wegen en langsreizenden.
Hermes en de mythe van het Trojaanse paard
In de cyclus rond de val van Troje speelt Hermes meerdere rollen. Hij begeleidde Paris bij de fatale keuze tussen drie godinnen, en later hielp hij bij diplomatieke missies tussen de partijen. Het grote conflict dat volgde, eindigde met het beroemde Trojaanse paard, een list waarbij de Greeks zich lieten inspireren door dezelfde slimheid en misleiding die Hermes als godheid belichaamt.
Hermes en de staf van vrede
Volgens sommige versies van de mythe legde Hermes ooit zijn staf neer tussen twee vechtende slangen. De dieren wikkelden zich om de staf en maakten vrede. Van dat moment af werd de caduceus het symbool van wapenstilstand en diplomatie. Hermes fungeerde daarmee ook als god van onderhandeling en bemiddeling, een functie die logisch aansloot bij zijn rol als boodschapper.
Veelgestelde vragen
Wie zijn de ouders van Hermes?
Hermes is de zoon van Zeus, de oppergod van de Olympus, en Maia, een bergnim en dochter van de Titaan Atlas. Zijn moeder leefde teruggetrokken in een grot op de berg Kyllene in Arcadië. De verhouding tussen Zeus en Maia hield Hera jarenlang verborgen, omdat Maia de buik verborg voor de jaloezie van de echtgenote van Zeus.
Wat zijn de symbolen van Hermes en wat betekenen ze?
De bekendste symbolen zijn de caduceus (staf met twee gevleugelde slangen, teken van vrede en boodschappersgezag), de talaria (gevleugelde sandalen die snelheid geven), de petasos (gevleugelde helm) en de lier die hij zelf uitvond. Elk attribuut weerspiegelt een van zijn functies: snelheid, bemiddeling, muziek of reizigers beschermen.
Wat is het verschil tussen de caduceus en de staf van Asclepius?
De caduceus van Hermes heeft twee slangen die om de staf kronkelen, en soms vleugels aan de top. De staf van Asclepius heeft maar één slang en geen vleugels. Asclepius is de god van de geneeskunde. In de moderne wereld worden beide symbolen door elkaar gebruikt voor medische organisaties, wat leidt tot verwarring, maar ze hebben een heel andere mythologische oorsprong.
Waarom is Hermes ook de god van dieven?
Dat vloeit direct voort uit het verhaal van zijn geboorte. Op zijn eerste dag stal hij de heilige koeien van Apollo, verborg zijn sporen slim en speelde onschuldig in zijn wiegje. Die vroege list maakte hem de beschermheilige van allen die snel, slim en onopvallend te werk gaan: handelaren, reizigers, boodschappers, maar ook zakkenrollers en oplichters. Slim handelen en de wet van de vindingrijkheid staan centraal in zijn karakter.
Hoe verschilt Hermes van de Romeinse god Mercurius?
Mercurius is de Romeinse tegenhanger van Hermes en heeft vrijwel identieke functies: boodschapper van de goden, beschermer van handel en reizigers, gids van de doden. De naam Mercurius hangt samen met het Latijnse woord voor handel (merx). Het grootste verschil is de culturele context: in Rome lag de nadruk iets sterker op zijn rol in de handel, terwijl de Griekse Hermes meer bekendstaat om zijn trickster-kwaliteiten en zijn band met grenzen en overgangen.
Welke mythen verbinden Hermes met andere bekende goden of helden?
Hermes heeft directe rollen in vele grote mythen. Hij hielp Perseus bij het doden van Medusa, begeleidde Odysseus op zijn tocht, bevrijdde Io van de reus Argus, bracht de ziel van Eurydice naar de onderwereld (wat het begin was van het verhaal van Orpheus), en begeleidde de zielen van helden na de Trojaanse oorlog. Zijn band met Apollo, zijn halfbroer, is bijzonder sterk en begint al op zijn geboortedag met de ruil van koeien voor een lier.
