Gone with the Wind uit 1939 is een van de langste, duurste en meest succesvolle Hollywood-films ooit gemaakt. Het verhaalt over Scarlett O’Hara, een eigenzinnige zuidelijke schoonheid in het Amerika van de Burgeroorlog, haar strijd om te overleven en haar gecompliceerde liefde voor Rhett Butler. Hieronder vind je de belangrijkste punten van de film op een rijtje.
Het verhaal: opzet en achtergrond
De film is gebaseerd op de gelijknamige roman van Margaret Mitchell uit 1936. Mitchell won voor dit boek de Pulitzerprijs in 1937. Producent David O. Selznick kocht de filmrechten al in 1936, nog vóór publicatie, voor 50.000 dollar, destijds een recordbedrag voor een onuitgegeven werk.
Het verhaal speelt zich af in de staat Georgia, in het zuiden van de Verenigde Staten. Het begint in april 1861, vlak voor het uitbreken van de Amerikaanse Burgeroorlog. Centraal staat Scarlett O’Hara, de oudste dochter van de Ierse immigrant Gerald O’Hara en zijn aristocratische vrouw Ellen. Ze groeien op op de plantage Tara, een uitgestrekt landgoed waarop slaven werken. Dit gegeven is meteen ook een van de meest omstreden aspecten van de film.
Het verhaal volgt Scarlett door ruim twintig jaar turbulente geschiedenis: de glorieuze vooroorlogse tijd in het zuiden, de verwoestende oorlogsjaren, de val van Atlanta en ten slotte de moeilijke Reconstructieperiode na de oorlog. De film beslaat dus meerdere historische fasen, wat hem een episch karakter geeft dat destijds ongekend was in Hollywood.
De runtime is bijna vier uur (220 minuten), inclusief een pauze halverwege. Die pauze was in 1939 gebruikelijk voor langere films, vergelijkbaar met een toneelstuk. Bioscoopbezoekers kregen in de pauze de gelegenheid te drinken en naar het toilet te gaan.
De hoofdpersonages: wie zijn ze en wat doen ze?
De film draait om een handvol goed uitgewerkte personages, elk met een duidelijke rol in het verhaal. Hieronder een overzicht van de voornaamste figuren:
| Personage | Acteur/Actrice | Rol in het verhaal |
|---|---|---|
| Scarlett O’Hara | Vivien Leigh | De eigenzinnige, overlevingsgedreven hoofdpersoon uit Georgia |
| Rhett Butler | Clark Gable | De charmante, cynische avonturier die verliefd wordt op Scarlett |
| Ashley Wilkes | Leslie Howard | De ideale, maar onbereikbare man op wie Scarlett verliefd is |
| Melanie Hamilton | Olivia de Havilland | De lieve, loyale vrouw van Ashley en vriendin van Scarlett |
| Mammy | Hattie McDaniel | De huishoudster van de familie O’Hara, trouwe en eerlijke vertrouwelinge |
| Gerald O’Hara | Thomas Mitchell | Scarletts vader, een Ierse immigrant en trotse plantage-eigenaar |
| Ellen O’Hara | Barbara O’Neil | Scarletts moeder, aristocratisch en moreel kompas van de familie |
Vivien Leigh, de Britse actrice die Scarlett speelde, werd na een uitgebreide en wereldwijd gevolgde castingprocedure geselecteerd. Meer dan 1.400 actrices werden overwogen voor de rol. Leigh won uiteindelijk de Oscar voor Beste Actrice.
Clark Gable was op dat moment al de grootste mannelijke filmster van Hollywood. Zijn vertolking van Rhett Butler wordt tot op de dag van vandaag beschouwd als een van de beste mannelijke prestaties in de filmgeschiedenis, al won hij de Oscar die jaar niet.
De checklist: de belangrijkste punten van Gone with the Wind
Wil je snel weten wat de kern van de film is? De volgende checklist vat de meest wezenlijke elementen samen die je moet kennen om de film te begrijpen en te kunnen bespreken:
- Het thema van verlies en overleven: Scarlett verliest in de loop van de film haar moeder, haar vader, haar vroegere rijkdom en uiteindelijk haar man. Haar wil om te overleven is de rode draad. “As God is my witness, I’ll never be hungry again” is een van de beroemdste monologen uit de filmgeschiedenis.
- De romantische driehoek: Scarlett is jarenlang verliefd op Ashley Wilkes, terwijl Rhett Butler al die tijd naar haar verlangt. Uiteindelijk trouwt ze meerdere keren voor de verkeerde redenen, en realiseert ze pas aan het eind van de film dat ze Rhett echt nodig heeft.
- De val van Atlanta: Halverwege de film brandt de stad Atlanta af terwijl de Zuidelijke Confederatie terugwijkt voor de troepen van generaal Sherman. Scarlett vlucht samen met Melanie, haar pasgeboren kind en Rhett door de brandende stad. Dit is een van de grootste productionele prestaties van de film.
- De plantage Tara als symbool: Tara vertegenwoordigt niet alleen het thuis van Scarlett, maar ook de oude Zuidelijke samenleving. Het behoud van de plantage wordt voor Scarlett een obsessie die haar handelen stuurt.
- De beroemdste afscheidsscene: Aan het eind verlaat Rhett Scarlett met de zin “Frankly, my dear, I don’t give a damn.” Dit is door het American Film Institute (AFI) uitgeroepen tot de beroemdste filmzin aller tijden.
- Scarletts hoop aan het einde: De film eindigt niet met verzoening, maar met hoop. Scarlett besluit terug te gaan naar Tara en bedenkt dat ze er morgen over na zal denken: “After all, tomorrow is another day.” Dit open einde maakt de film minder conventioneel dan veel andere Hollywood-producties uit die tijd.
- De slavernij-kwestie: De film idealiseert de antebellum (vooroorlogse) zuidelijke samenleving, inclusief de slavernij. Dit is tegenwoordig een centraal punt van kritiek. In 2020 haalde HBO Max de film tijdelijk offline om een contextuele inleiding toe te voegen.
- Hattie McDaniel als historische mijlpaal: Hattie McDaniel won de Oscar voor Beste Bijrolactrice voor haar rol als Mammy. Ze was daarmee de eerste Afro-Amerikaan ooit die een Oscar won. Toch moest ze tijdens de uitreiking in een apart, gesegregeerd gedeelte van de zaal zitten.
- De muziek van Max Steiner: Het score is een van de meest herkenbare in de filmgeschiedenis. “Tara’s Theme” is een tijdloos motief dat wereldwijd bekend bleef.
- De productiegeschiedenis: De film had drie regisseurs, namelijk George Cukor, Sam Wood en Victor Fleming, waarbij Fleming als enige de aftiteling kreeg. Cukor werd halverwege de opnames ontslagen, vermoedelijk op aandringen van Clark Gable.
Zie je wie de hoofdrol speelde in The Godfather voor vergelijkbaar baanbrekend Amerikaans filmwerk uit een later tijdperk.
De Burgeroorlog als decor: drie historische fasen
Een van de redenen waarom Gone with the Wind zo bijzonder is, heeft te maken met de historische breedte van het verhaal. De film laat drie duidelijk herkenbare fasen zien in de zuidelijke Amerikaanse samenleving.
Fase 1: de vooroorlogse tijd (1861). Het zuiden wordt gepresenteerd als een wereld van elegantie, plantagefeesten en sociale hiërarchie. Scarlett is de populaire belle die aandacht trekt van alle jonge mannen. Planters zoals haar vader Gerald zijn trots en vol zelfvertrouwen. De donkere kant, namelijk de slavernij die dit systeem onderhield, wordt in de film nauwelijks problematisch behandeld.
Fase 2: de oorlogsjaren (1861-1865). Mannen trekken ten strijde voor de Confederatie. Atlanta wordt een verzamelpunt van gewonden en vluchtelingen. Scarlett werkt als verpleegster in een overvolle veldhospitaal. Na de val van Atlanta vlucht ze terug naar Tara, dat door de vijandelijke troepen is leeggeroofd. Ze vindt haar moeder dood, haar vader geestelijk gebroken en de plantage in puin.
Fase 3: de Reconstructie (1865 en verder). Scarlett moet de plantage redden van de belastingdienst. Ze trouwt een tweede en derde keer voor financieel gewin, niet uit liefde. Ze bouwt een succesvolle zakenonderneming op in Atlanta. Ondertussen verwijdert ze zich steeds verder van Rhett, de man die echt van haar houdt.
Deze driedeling geeft de film een epische structuur die vergelijkbaar is met grote historische romans. Het is dan ook geen verrassing dat Mitchell’s boek in 1937 de Pulitzerprijs won.
Ook films zoals The Godfather-trilogie gebruiken een vergelijkbare epische tijdsspanne om een familiegeschiedenis te vertellen over generaties heen.
De Oscars en records: wat maakte de film zo bijzonder?
Bij de uitreiking van de 12e Academy Awards, op 29 februari 1940, werd Gone with the Wind de grote winnaar van de avond. De film brak meerdere records die decennialang zouden standhouden.
- De film ontving 13 Oscar-nominaties, een record op dat moment.
- Hij won 8 competitieve Oscars, eveneens een record.
- Inclusief twee ereoscars bedroeg het totaal 10 beeldjes.
- Dit record bleef staan totdat Ben-Hur in 1960 11 Oscars won.
- Hattie McDaniel won als eerste Afro-Amerikaan een Oscar (Beste Bijrolactrice).
- De film was tot in de jaren 60 de bestbetaalde film aller tijden, gecorrigeerd voor inflatie.
De acht gewonnen Oscars waren voor: Beste Film, Beste Regisseur (Victor Fleming), Beste Actrice (Vivien Leigh), Beste Bijrolactrice (Hattie McDaniel), Beste Scenario (Sidney Howard), Beste Cinematografie (Kleur), Beste Filmmontage en Beste Productieontwerp.
Wat betreft commercieel succes: gecorrigeerd voor inflatie is Gone with the Wind tot op de dag van vandaag de bestbetaalde film in de Amerikaanse bioscoopgeschiedenis, met een wereldwijd recette die honderden miljoenen dollars bedraagt in de waarde van 2026.
Vergelijk dat met de filmsterrenstatus van latere generaties: net als Cillian Murphy tegenwoordig de lat hooglegt voor zijn vakgenoten, legden Vivien Leigh en Clark Gable de lat voor de generaties na hen.
Controverse en erfenis: waarom de film nog steeds omstreden is
De film heeft een gecompliceerde erfenis. Enerzijds wordt hij beschouwd als een artistiek meesterwerk en een mijlpaal in de filmtechniek. Anderzijds is er al decennialang kritiek op de manier waarop de film omgaat met slavernij en ras.
De kern van de kritiek is dat Gone with the Wind een geïdealiseerd beeld geeft van de antebellum (vooroorlogse) zuidelijke samenleving. Slavernij wordt gepresenteerd als een min of meer harmonieuze instelling. De Afro-Amerikaanse personages zijn grotendeels slechts bijfiguren die de witte hoofdpersonages dienen, zonder eigen verhalen of perspectief. Dit sluit aan bij de zogenaamde “Lost Cause”-mythe: de opvatting dat de Confederatie vocht voor een nobele zaak, niet voor het behoud van de slavernij.
In juni 2020, te midden van de Black Lives Matter-protesten na de dood van George Floyd, haalde HBO Max de film tijdelijk van zijn platform. Hij keerde terug met een contextuele inleiding van filmwetenschapper Jacqueline Stewart, die uitlegde waarom de film historisch en cultureel problematisch is maar tegelijk als historisch document bewaard moet blijven.
Scenarist John Ridley (zelf Oscar-winnaar voor 12 Years a Slave) pleitte in 2020 in The Los Angeles Times openlijk voor de verwijdering van de film zonder context. Zijn argument was dat de film actief pijn veroorzaakt bij Afro-Amerikanen door de verheerlijking van een systeem dat gebaseerd was op hun onderdrukking.
De discussie is vergelijkbaar met bredere debatten over oude films die nu anders worden beoordeeld. Alfred Hitchcock is een ander voorbeeld van een filmmaker wiens werk hernieuwd onder de loep is genomen vanuit een modern perspectief.
De productie: hoe werd de film gemaakt?
Achter de schermen van Gone with the Wind speelden zich bijna net zulke dramatische taferelen af als in de film zelf. De productie was voor die tijd ongekend groot en complex.
Producent David O. Selznick kocht de rechten in 1936 en begon met een uitvoerige voorbereiding. Hij wilde de film zo trouw mogelijk aan het boek maken, wat leidde tot eindeloze herschrijvingen van het scenario. Uiteindelijk werkten meerdere scenaristen mee, maar alleen Sidney Howard ontving een vermelding op de aftiteling (posthumaan, hij overleed in 1939 voor de film uitkwam).
De castingprocedure voor Scarlett O’Hara duurde bijna twee jaar en werd in de pers gevolgd als een nationale zoektocht. Kandidaten als Joan Crawford, Bette Davis, Katharine Hepburn en Tallulah Bankhead werden overwogen of testten voor de rol. Vivien Leigh, de Britse actrice die uiteindelijk werd gekozen, was vrijwel onbekend bij het grote Amerikaanse publiek.
Regisseur George Cukor begon de opnames in december 1938, maar werd na drie weken ontslagen. Clark Gable zou Cukor hebben gevraagd te vertrekken omdat hij diens reputatie als “vrouwenregisseur” niet vertrouwde. Sam Wood nam tijdelijk over, maar het was Victor Fleming, de latere regisseur van The Wizard of Oz (ook uit 1939), die de film grotendeels afmaakte en de Oscar won.
De brandscene van Atlanta gebruikte oude decorstukken van andere producties, waaronder de reusachtige apen uit King Kong. Het vuur was echt. Selznick organiseerde de brand vlak voordat Leigh op de set arriveerde, wat dramatisch was maar ook praktisch: zo konden ze de echte vlammen filmen.
De productiekosten bedroegen uiteindelijk bijna 4 miljoen dollar, destijds een astronomisch bedrag. Ter vergelijking: de meeste films van die tijd kostten tussen de 400.000 en 800.000 dollar.
De techniek van Technicolor-fotografie was in 1939 nog vrij nieuw voor speelfilms van deze omvang. Cinematograaf Ernest Haller en kleurspecialist Ray Rennahan wonnen er samen een Oscar mee.
Veelgestelde vragen
Wat is de beroemdste zin uit Gone with the Wind?
De beroemdste zin is “Frankly, my dear, I don’t give a damn,” uitgesproken door Rhett Butler (Clark Gable) aan het einde van de film wanneer hij Scarlett verlaat. Het American Film Institute heeft dit in 2005 uitgeroepen tot de allerbeste filmzin in de geschiedenis van Hollywood. Interessant is dat de zin bijna niet uitgesproken kon worden: het woord “damn” was in 1939 verboden door de Production Code, de zelfcensuurregels van Hollywood. Selznick betaalde een boete van 5.000 dollar om de zin toch te kunnen gebruiken.
Wie speelde Scarlett O’Hara en hoe werd ze gekozen?
Scarlett O’Hara werd gespeeld door de Britse actrice Vivien Leigh. Ze werd gekozen na een castingprocedure die bijna twee jaar duurde en waarbij meer dan 1.400 actrices werden overwogen of audities deden. Leigh was praktisch onbekend bij het Amerikaanse publiek en werd pas vlak voor de opnames geselecteerd. Ze won de Oscar voor Beste Actrice en speelde de rol later ook nog als toneelstuk in Groot-Brittannië.
Waarom is Gone with the Wind zo omstreden?
De film idealiseert de antebellum zuidelijke samenleving en geeft een rooskleurig beeld van de slavernij. Afro-Amerikaanse personages hebben weinig eigen perspectief en dienen grotendeels als achtergrond voor het verhaal van witte hoofdpersonages. Dit wordt ook wel de “Lost Cause”-mythe genoemd: de opvatting dat de Confederatie voor nobele waarden vocht. In 2020 haalde HBO Max de film tijdelijk offline en voegde een contextuele inleiding toe van filmwetenschapper Jacqueline Stewart.
Hoeveel Oscars heeft de film gewonnen?
Gone with the Wind ontving 13 Oscar-nominaties en won er 8 in de competitieve categorieën, waaronder Beste Film, Beste Regisseur (Victor Fleming) en Beste Actrice (Vivien Leigh). Inclusief twee ereoscars kwam het totaal op 10 beeldjes. Dit was een absoluut record dat pas in 1960 werd gebroken door Ben-Hur, dat 11 Oscars won. Hattie McDaniel won de Oscar voor Beste Bijrolactrice en was daarmee de eerste Afro-Amerikaan ooit die een Academy Award ontving.
Is Gone with the Wind de succesvolste film aller tijden?
Gecorrigeerd voor inflatie is Gone with the Wind nog steeds de meest winstgevende film in de bioscoop ooit. De originele opbrengst van circa 400 miljoen dollar aan ticketinkomsten staat, omgerekend naar de waarde van vandaag, ver boven die van films als Avatar of Avengers: Endgame. Zonder inflatiecorrectie staat hij uiteraard veel lager, maar als historisch fenomeen blijft hij uniek in de geschiedenis van de filmindustrie.
Wat betekent de titel Gone with the Wind?
De titel is ontleend aan een gedicht van Ernest Dowson: “I have forgot much, Cynara! Gone with the wind.” In de context van de film verwijst de titel naar de manier waarop de oude zuidelijke beschaving door de Burgeroorlog werd weggevaagd. Het is een nostalgische verwijzing naar een wereld die voorgoed verloren is gegaan. Margaret Mitchell koos de titel voor haar roman, en Selznick nam hem over voor de verfilming. De titel vat de melancholische ondertoon van het verhaal perfect samen.
Als je geinteresseerd bent in andere iconische filmrollen, lees dan ook wie de rol van Rose speelde in Titanic of ontdek wie Gatsby speelde in The Great Gatsby uit 2013. Voor liefhebbers van klassieke Hollywood-sterren is ook het verhaal achter de rol van Jack Sparrow een fascinerende vergelijking.
