Bij wondroos schrijft de huisarts in de meeste gevallen flucloxacilline voor: 4 keer per dag 500 mg gedurende minimaal 10 dagen. Ben je allergisch voor penicilline, dan is clindamycine het standaard alternatief. Hoe ernstig de infectie is, bepaalt of je thuis tabletten kunt slikken of in het ziekenhuis een infuus nodig hebt.
Wondroos (erysipelas) is een bacteriele huidinfectie die vrijwel altijd wordt veroorzaakt door de bètahemolytische streptokok groep A, ook wel Streptococcus pyogenes genoemd. Soms spelen stafylokokken een rol. De infectie treft de opperhuid en de bovenste laag van de huid (dermis), en verspreidt zich snel: een rode, pijnlijke plek die op een landkaart lijkt en in enkele uren flink kan groeien. Koortspieken van boven de 38,5 graden zijn normaal.
Omdat streptokokken goed reageren op penicillines, is flucloxacilline al decennia lang de standaardkeuze in de Nederlandse richtlijnen. De NHG-standaard Bacteriele huidinfecties en de richtlijndatabase van de NVDV gaan hier allebei van uit. Lees hieronder stap voor stap hoe de behandeling verloopt, welke keuzes je huisarts maakt en wanneer opname nodig is.
Hoe de behandeling stap voor stap verloopt
- Diagnose stellen. De huisarts beoordeelt de plek op kleur, warmte, zwelling en afbakening. Wondroos heeft een scherpe rand, wat het onderscheidt van cellulitis (vagere overgang). Soms wordt de begrenzing van de rode zone met een pen op de huid getekend om verspreiding bij te houden.
- Ernst inschatten. Heb je hoge koorts (boven 39 graden), ben je ouder dan 70, heb je diabetes of een verzwakt immuunsysteem? Dan is de kans op complicaties groter en overweegt de huisarts direct doorverwijzing naar het ziekenhuis.
- Antibioticum kiezen. Geen penicilline-allergie: flucloxacilline 500 mg, 4 keer per dag. Penicilline-allergie (of bekende resistentie): clindamycine 600 mg, 3 keer per dag. Het middel sluit aan op de meest waarschijnlijke verwekker.
- Kuur starten en volhouden. De kuur duurt 10 dagen, ook als je je na een paar dagen al beter voelt. Stop je te vroeg, dan kunnen resterende bacterien terugslaan en een ernstiger infectie veroorzaken.
- Ruststand bewaren. Hou het aangedane lichaamsdeel zo veel mogelijk omhoog (bij een been: voet boven harthoogte). Dit vermindert zwelling en bevordert de genezing. Belast het been niet meer dan nodig.
- Nacontrole na 2 dagen. Je gaat na 2 dagen terug naar de huisarts. Als de rode zone niet kleiner wordt of als je koorts stijgt, kan de diagnose bijgesteld worden of kan er overgestapt worden op een ander middel.
- Nacontrole na 10 dagen. Aan het einde van de kuur beoordeelt de huisarts of de infectie volledig genezen is. Bij restklachten of terugkerende episodes wordt een vervolgplan gemaakt.
- Insturen naar ziekenhuis bij verslechtering. Als je ondanks de kuur na 2-3 dagen achteruitgaat (hoge koorts, grotere rode plek, blaarvorming, heftige pijn), word je doorgestuurd voor intraveneuze antibiotica.
Flucloxacilline: het eerstekeusmiddel bij wondroos
Flucloxacilline is een smalspectrumpenicilline dat speciaal effectief is tegen stafylokokken en streptokokken, de twee meest voorkomende verwekkers van wondroos. Het middel bindt aan de celwand van de bacterie en blokkeert de aanmaak van nieuwe celwanden, waardoor de bacterie afsterft.
De standaarddosis is 4 keer per dag 500 mg, op een lege maag (30 minuten voor of 2 uur na het eten). Op een lege maag is de opname uit de darm veel beter: voedsel vertraagt de absorptie met wel 50 procent. Dit is een veelgemaakte fout die de behandeling minder effectief maakt.
Bijwerkingen die kunnen optreden zijn maag-darmklachten (misselijkheid, diarree), huiduitslag en zelden leverfunctiestoring. Meld je klachten altijd bij de apotheek of de huisarts als ze opvallen. De kans op bijwerkingen is bij een kuur van 10 dagen laag, maar het bestaat.
Flucloxacilline is niet geschikt als je allergisch bent voor penicillines. Een allergie voor amoxicilline of ampicilline in het verleden betekent bijna altijd ook een kruisallergie met flucloxacilline. Informeer de huisarts altijd over eerder doorgemaakte allergische reacties op antibiotica. Lees ook meer over klachten die samenhangen met een verstoorde weerstand, want een slechte ijzerstatus kan herstel vertragen.
Clindamycine: het alternatief bij penicilline-allergie
Als je allergisch bent voor penicilline, schrijft de huisarts clindamycine voor. Dit middel behoort tot de lincosamiden en remt de eiwitsynthese van bacterien. Het werkt bacteriostatisch: het stopt de groei van bacterien, waarna je eigen afweersysteem ze opruimt.
De gebruikelijke dosis bij wondroos thuis is 3 keer per dag 600 mg gedurende 10 dagen. Clindamycine mag je wel met voedsel innemen, wat de maagklachten kan verminderen. Let op: een bekende, zeldzame maar ernstige bijwerking is de zogenaamde pseudomembraneuze colitis, een zware darmonsteking door Clostridioides difficile. Krijg je tijdens of na de kuur heftige, waterdunne of bloederige diarree, neem dan direct contact op met de huisarts.
Een ander alternatief bij penicilline-allergie is claritromycine (een macrolide), maar dit middel heeft een groter risico op resistentieontwikkeling. De Nederlandse richtlijn geeft in dat geval de voorkeur aan clindamycine boven een macrolide. Erythromycine wordt in oudere bronnen nog genoemd, maar wordt in de praktijk steeds minder voorgeschreven vanwege resistentie.
Wanneer is intraveneuze behandeling in het ziekenhuis nodig?
Een deel van de mensen met wondroos kan niet veilig thuis behandeld worden met tabletten. Je wordt naar het ziekenhuis gestuurd als een of meer van de volgende situaties van toepassing zijn:
- Hoge koorts die niet zakt binnen 24-48 uur na start van de antibiotica
- Snelle verspreiding van de rode zone ondanks behandeling
- Blaarvorming (bulleuze erysipelas), zwarte verkleuring (necrose) of heftige pijn
- Verwardheid of tekenen van sepsis (bloedvergiftiging)
- Ernstige bijkomende aandoeningen zoals onstabiele diabetes, nierfalen of hartfalen
- Onmogelijkheid om tabletten in te nemen (bijvoorbeeld door braken)
In het ziekenhuis wordt meestal gestart met benzylpenicilline intraveneus: 1 miljoen eenheden elke 6 uur. Bij penicilline-allergie wordt clindamycine intraveneus gegeven: 600 mg, 3 keer per dag. Zodra je toestand verbetert en de koorts gedaald is, wordt overgestapt op orale tabletten om de totale kuur van 10-14 dagen af te maken.
Een verstoorde nierfunctie kan de dosering beinvloeden. Bij sterk verminderde nierfunctie stapelen sommige antibiotica op, wat de kans op bijwerkingen verhoogt. Meer over de grenzen van nierfunctie lees je in dit artikel over hoe laag de nierfunctie mag zijn. De arts past de dosering dan aan.
Vergelijking van antibiotica bij wondroos
| Middel | Toedieningsvorm | Dosering | Duur | Toepassing | Aandachtspunt |
|---|---|---|---|---|---|
| Flucloxacilline | Oraal (tablet/capsule) | 500 mg, 4 x per dag | 10 dagen | Eerste keus, geen penicilline-allergie | Op nuchtere maag innemen |
| Clindamycine | Oraal (capsule) | 600 mg, 3 x per dag | 10 dagen | Penicilline-allergie | Risico op darmontsteking (C. difficile) |
| Claritromycine | Oraal (tablet) | 500 mg, 2 x per dag | 10 dagen | Alternatief bij penicilline-allergie | Groter resistentierisico dan clindamycine |
| Benzylpenicilline | Intraveneus | 1 mln eenheden, 4 x per dag | 10-14 dagen | Ziekenhuis, ernstige infectie | Alleen bij geen penicilline-allergie |
| Clindamycine | Intraveneus | 600 mg, 3 x per dag | 10-14 dagen | Ziekenhuis, penicilline-allergie | Levermonitoring bij langdurig gebruik |
| Fenoxymethylpenicilline | Oraal | 3 x per dag 500 mg | 10 dagen | Onderhoudsbehandeling ter preventie | Preventief bij meer dan 2 recidieven per jaar |
Preventieve antibiotica bij terugkerende wondroos
Sommige mensen krijgen wondroos meerdere keren per jaar. Dat heet recidiverende erysipelas. De meest voorkomende risicofactoren zijn een bestaand lymfoedeem, zwaarlijvigheid, veneuze insufficientie (slechte aders in de benen) en voetschimmel. Zolang de onderliggende oorzaak niet behandeld wordt, blijft het risico hoog.
Bij meer dan 2 episodes per jaar adviseert de richtlijn te starten met profylactische antibiotica: fenoxymethylpenicilline (ook wel penicilline V) in een lage dosis van 3 keer per dag 500 mg. Dit wordt minstens 6 maanden voortgezet en soms zelfs jaren. Bij penicilline-allergie wordt clindamycine 600 mg, 3 keer per dag ingezet als profylaxe.
Naast antibiotica is behandeling van de onderliggende oorzaak minstens zo belangrijk. Strakke compressietherapie voor lymfoedeem, behandeling van voetschimmel met een antischimmelmiddel (bijvoorbeeld terbinafine), goede huidverzorging en gewichtsreductie verlagen de terugkeerfrequentie aantoonbaar. Eerder werd het zelfbehandelingsplan ook al gebruikt: bij de eerste tekenen van een nieuwe episode start de patient zelf met flucloxacilline, dat de arts op voorschrift heeft klaargezet.
Verhoogde witte bloedcellen zijn een typisch teken van een actieve infectie. Als je meer wilt weten over wat een verhoogd aantal witte bloedcellen betekent, lees dan dit artikel over te veel witte bloedcellen.
Bijzondere groepen: zwangerschap, kinderen en ouderen
De behandeling van wondroos verschilt licht afhankelijk van wie je bent. Drie groepen verdienen extra aandacht.
Zwangere vrouwen mogen flucloxacilline gebruiken: het middel valt in de categorie die als veilig wordt beschouwd tijdens de zwangerschap. Clindamycine mag ook, maar de voorkeur gaat bij een ongecompliceerde infectie uit naar flucloxacilline. Verwittig de huisarts altijd van de zwangerschap zodat de afweging goed gemaakt wordt.
Kinderen krijgen een gewichtsafhankelijke dosering. Flucloxacilline bij kinderen is 12,5-25 mg per kilogram lichaamsgewicht, verdeeld over 4 doses per dag, met een maximum van 500 mg per dosis. De behandelduur is gelijk aan volwassenen: 10 dagen. Bij jongere kinderen wordt vaker gekozen voor vloeibare orale toediening.
Ouderen vormen een risicogroep vanwege verminderde nierfunctie, vaker bijkomende ziekten en een trager afweersysteem. De dosering van flucloxacilline hoeft bij milde nierfunctiestoornissen niet aangepast te worden, maar bij ernstig nierfalen kan de arts de doseringsstrategie herzien. Ouderen boven de 70 met koorts en wondroos worden vaker direct naar het ziekenhuis gestuurd voor zekerheid.
Ook mensen met een verminderd immuunsysteem, zoals na chemotherapie of bij het gebruik van corticosteroiden, hebben een verhoogd risico op een ernstig beloop. Bij twijfel over de bloedwaarden kan de arts extra onderzoek doen. Een artikel over bloedwaarden bij reuma geeft meer achtergrond over hoe het immuunsysteem meetbaar is in het bloed.
Zelfzorg naast de antibioticakuur
Antibiotica zijn de kern van de behandeling, maar je kunt zelf ook veel doen om het herstel te bevorderen en complicaties te voorkomen.
Rust en omhoogleggen is het belangrijkste advies bij wondroos van het been. Lig met je voet hoger dan je hart zo veel mogelijk, want dit vermindert de zwelling en verbetert de doorbloeding. Lopen is toegestaan als het nodig is, maar vermijd lang staan of wandelingen.
Pijnstilling mag je gewoon gebruiken: paracetamol is veilig en effectief. NSAID’s zoals ibuprofen worden niet aangeraden bij actieve huidinfecties, omdat er aanwijzingen zijn dat ze het beloop van bacteriele infecties kunnen vertroebelen.
Huidverzorging speelt een belangrijke rol bij preventie. Droge, gebarsten huid is een ingangspoort voor bacterien. Smeer na het douchen in met een onparfumeerde vochtinbrengende creme. Behandel voetschimmel consequent, want kloofjes tussen de tenen zijn een van de meest voorkomende oorzaken van wondroos aan het been.
Let op het wondgebied: blaarvorming, zwarte plekken (necrose) of extreme pijn die dieper voelt dan de huid zijn alarmsignalen die directe huisartscontact vereisen. Tekenen van sepsis zoals verwardheid, rillingen of een bloeddrukdaling vragen om een bel naar 112. Meer over wat een naald- of injectiebehoefte kan doen bij de huid lees je in dit artikel over welke naald je gebruikt bij subcutaan injecteren.
Veelgestelde vragen
Hoe lang duurt het voordat antibiotica werkt bij wondroos?
De meeste mensen merken binnen 24 tot 48 uur na de eerste dosis al enige verbetering: de koorts daalt en de rode plek wordt minder warm. De rode verkleuring kan echter nog enkele dagen blijven of zelfs tijdelijk groter lijken door de ontstekingsreactie die al op gang was gekomen. Dit is normaal en geen reden om te stoppen. Ga na 2 dagen terug naar de huisarts voor controle, zodat bijgestuurd kan worden als er geen verbetering is.
Mag ik stoppen met flucloxacilline als ik me beter voel?
Nee, je moet de volledige kuur van 10 dagen afmaken, ook al voel je je na 3 of 4 dagen al prima. Als je te vroeg stopt, overleven de meest resistente bacterien en kunnen die een terugkerende infectie veroorzaken die moeilijker te behandelen is. Dit geldt voor alle antibioticakuren, maar zeker bij wondroos omdat recidieven bij onvolledige behandeling vaker voorkomen.
Wat als flucloxacilline niet aanslaat bij wondroos?
Als de infectie na 48-72 uur niet verbetert of verslechtert, gaat de huisarts de diagnose heroverwegen. Soms is er toch een ander type infectie, bijvoorbeeld cellulitis met stafylokokken of een diepe weefselinfectie. De arts kan overstappen op een breder antibioticum of je doorsturen voor intraveneuze behandeling in het ziekenhuis. Een huidswab (uitstrijkje) kan helpen de verwekker te identificeren.
Is wondroos besmettelijk voor anderen?
Wondroos zelf is niet of nauwelijks besmettelijk voor gezonde mensen met een intacte huid. De streptokokken die wondroos veroorzaken, leven op de huid van veel mensen zonder kwaad te doen. Pas als er een ingangspoort is, zoals een wondje, een schram of voetschimmel, kan een infectie ontstaan. Speciale voorzorgsmaatregelen richting huisgenoten zijn niet nodig, al is goede handhygiene altijd verstandig.
Kan wondroos terugkomen na een geslaagde behandeling?
Ja, recidief is een van de meest voorkomende problemen bij wondroos. Ongeveer 20 tot 30 procent van de mensen krijgt binnen 3 jaar opnieuw een episode. Het risico is groter bij lymfoedeem, overgewicht, voetschimmel en diabetes. Een geslaagde behandeling van de infectie lost de onderliggende risicofactoren niet op. Preventieve antibiotica en behandeling van de oorzaak (compressie, antischimmelmiddelen, gewichtsreductie) verlagen het terugkeerrisico aantoonbaar.
Wanneer moet ik naar de spoedeisende hulp met wondroos?
Ga naar de spoedeisende hulp of bel 112 als je een of meer van de volgende tekenen hebt: verwardheid of bewustzijnsdaling, blaren of zwarte plekken op de rode huid, extreme pijn die niet past bij de ernst van de rode plek (kan wijzen op necrotiserende fasciitis), koorts boven 40 graden die niet reageert op paracetamol, of een rood gebied dat zich in enkele uren uitbreidt over een groot oppervlak. Wondroos kan in zeldzame gevallen overgaan in een levensbedreigende infectie.
