Patrick Süskind schreef Het parfum. De volledige titel in het Duits luidt Das Parfum: Die Geschichte eines Mörders, en het boek verscheen in 1985. Süskind is een Beierse schrijver die internationaal doorbrak met dit ene roman en daarna bewust uit de publiciteit verdween.
Het parfum groeide uit tot een van de bestverkochte Duitstalige romans ooit. Meer dan 20 miljoen exemplaren gingen de deur uit, en het boek werd vertaald in 49 talen. Toch kent bijna niemand zijn auteur van gezicht. Dat contrast, een beroemde schrijver die zichzelf verbergt, hoort bij het verhaal van Patrick Süskind.
Patrick Süskind: wie is de man achter Het parfum?
Patrick Süskind werd op 26 maart 1949 geboren in Holzhausen, een klein dorp in Beieren ten zuiden van München. Zijn vader Wilhelm Emmanuel Süskind was journalist bij de Süddeutsche Zeitung en schreef ook essays. Literatuur was dus geen vreemd terrein in het gezin.
Süskind studeerde geschiedenis in München en later in Aix-en-Provence, van 1968 tot 1974. Na zijn studie werkte hij aanvankelijk als scenarioschrijver voor televisie. Daarin bleef hij bescheiden: kleine producties, geen grote namen. Zijn schrijversleven speelde zich jarenlang af op de achtergrond.
Voor hij Het parfum publiceerde, schreef Süskind een toneelmonoloog: Der Kontrabaß (1981). Dat stuk, een satirisch portrait van een orkestmusicus die klaagt over zijn leven en zijn instrument, werd een verrassing op het toneel. Het liep jarenlang in theaters door heel Europa. Toch bleef Süskind onbekend bij het grote publiek. Dat veranderde radicaal in 1985.
Na het succes van Het parfum trok Süskind zich steeds verder terug. Hij weigerde literaire prijzen, gaf vrijwel geen interviews en verhuisde naar het landelijke gebied van de Languedoc in Zuid-Frankrijk, waar hij nu als kluizenaar leeft. Hij geeft geen lezingen, verschijnt niet op boekenmarkten en laat zich zelden fotograferen. Dat maakt hem een zeldzame verschijning in de literaire wereld: een schrijver die beroemder is dan hij zichzelf toestaat te zijn.
Het scenario: hoe Jean-Baptiste Grenouille zijn verhaal begon
Het parfum speelt zich af in het achttiende-eeuwse Frankrijk, grotendeels in Parijs en de stad Grasse, het centrum van de Europese parfumindustrie. Het centrale personage is Jean-Baptiste Grenouille, een wees die in 1738 wordt geboren op de Parijse vismarkt. Zijn moeder, een visverkoopster, gooit hem na de geboorte weg als afval. Grenouille overleeft, maar groeit op zonder liefde, zonder naam en zonder sociale positie.
Wat Grenouille onderscheidt van alle andere mensen is zijn reukzin. Hij ruikt dingen die anderen niet kunnen waarnemen: de geur van steen, van metaal, van mensenhuid op grote afstand. Hij heeft echter zelf geen geur. Dat gebrek vormt de kern van zijn obsessie.
Grenouille leert het vak van parfumeur bij Giuseppe Baldini in Parijs. Later trekt hij naar Grasse om geavanceerde extractietechnieken te leren, waaronder enfleurage: het vastleggen van vluchtige geuren in vet. Zijn doel is het samenstellen van het volmaakte parfum, een geur die mensen beheerst en die hemzelf een identiteit geeft. Voor dat parfum vermoordt hij 25 jonge vrouwen om hun lichaamsgeur te stelen.
Het boek eindigt in Grasse, waar Grenouille tijdens zijn terechtstelling zijn meesterwerk opdraagt aan de menigte. Het publiek raakt in extase en vergeet de misdaden. Grenouilles triomf is compleet, maar leeg. Hij keert terug naar Parijs en laat zichzelf vernietigen door bedelaars die hem uit hebzucht opvreten, letterlijk aangetrokken door zijn geur.
Drie opvallende aspecten van het boek nader bekeken
Het parfum laat zich op meerdere manieren lezen. Dat verklaart deels waarom het boek zo breed aanslaat. Hieronder drie concrete invalshoeken die de roman bijzonder maken.
1. De geur als narratief middel
Süskind beschrijft geuren op een manier die visueel en tastbaar aanvoelt. Hij geeft elke plek, elk personage en elke situatie een eigen olfactorisch profiel. Lezers begrijpen Grenouilles wereld via de neus, niet via de ogen. Dat is in de wereldliteratuur buitengewoon zeldzaam. Regisseur Tom Tykwer heeft in interviews erkend dat hij bij de verfilming in 2006 de grootste uitdaging zag in het vertalen van geuren naar beelden.
2. De morele leegheid van het genie
Grenouille is een genie zonder geweten. Hij vermoordt zonder schuldgevoel, niet uit sadisme maar uit artistieke noodzaak, zo beschrijft Süskind het. Het boek stelt de vraag: wat doe je met een talent dat buiten elke moraal valt? Die vraag maakt de roman ongemakkelijk en fascinerend tegelijk. Süskind biedt geen antwoord. Hij beschrijft, hij veroordeelt niet.
3. De historische setting als decor
Achttiende-eeuws Parijs is een stad van stank in het boek. Menselijke uitwerpselen, rottend afval, dierenkadavers. Süskind bouwt die wereld gedetailleerd op, deels gebaseerd op historische bronnen over hygiëne in de pre-industriële stad. Die achtergrond maakt Grenouilles obsessie met geur begrijpelijker: in een wereld van stench is een subliem parfum een bijna bovennatuurlijke kracht.
De weg naar publicatie: waarom duurde het zo lang?
Süskind schreef Het parfum in de vroege jaren tachtig. Het manuscript werd aanvankelijk door verschillende uitgevers afgewezen. Sommigen vonden het te donker, anderen twijfelden aan de commerciële kansen van een roman over een seriemoordenaar in historisch kostuum. Diogenes Verlag in Zürich nam het boek uiteindelijk aan en publiceerde het in 1985.
De doorbraak verliep explosief. Binnen enkele maanden stond het boek bovenaan de bestsellerlijsten in Duitsland. Het bleef er jarenlang op staan. Spiegel, het gezaghebbende Duitse weekblad, registreerde Het parfum gedurende meer dan negen jaar in de top van de bestsellerlijst, een record dat tot op heden niet is gebroken in Duitsland.
In Nederland verscheen de vertaling onder de titel Het parfum: de geschiedenis van een moordenaar. De roman sloeg ook hier sterk aan, mede door de levendigheid van de vertaling en de aansluiting bij de internationale golf van belangstelling.
Süskind publiceerde na Het parfum nog een paar kortere werken: de novelle Die Taube (1987), de verhalenbundel Drei Geschichten und eine Betrachtung (1995) en het essay Über Liebe und Tod (2006). Geen van die werken bereikte de impact van Het parfum. Süskind schreef er verder geen tweede grote roman bij. Hij hield het daarbij.
De verfilming in 2006: succes en controverses
Lange tijd gold Het parfum als “onverfilmbaar”. De roman draait immers om geuren, en bioscopen bieden geen olfactorische ervaring. Toch maakte regisseur Tom Tykwer in 2006 een speelfilm, geproduceerd door Bernd Eichinger. De cast was indrukwekkend: Ben Whishaw speelde Grenouille, met Alan Rickman, Rachel Hurd-Wood en Dustin Hoffman in ondersteunende rollen.
De film werd een commercieel succes. Wereldwijd haalde hij meer dan 135 miljoen dollar op, met een budget van 60 miljoen dollar. In Duitsland alleen al trok hij 5,6 miljoen bioscoopbezoekers, waarmee het een van de vijftien succesvolste films in de Duitse filmgeschiedenis werd.
De kritiek was gemengd. Sommige recensenten prezen Tykwers visuele inventiviteit bij het weergeven van geuren. Anderen vonden dat de film de duisternis en de filosofische laagjes van het boek miste. Süskind zelf gaf geen openbaar commentaar op de verfilming. Hij had jarenlang geweigerd de rechten te verkopen, maar stemde uiteindelijk toch in, op voorwaarden die nooit publiek zijn gemaakt.
In 2018 maakte de ZDF een televisieserie op basis van het boek, al week die serie aanzienlijk af van Süskinds originele verhaal. Ook die productie trok internationale aandacht.
Overzicht: feiten over Patrick Süskind en Het parfum
| Gegeven | Detail |
|---|---|
| Volledige naam | Patrick Süskind |
| Geboortedatum | 26 maart 1949 |
| Geboorteplaats | Holzhausen, Beieren, Duitsland |
| Opleiding | Geschiedenis, München en Aix-en-Provence (1968-1974) |
| Publicatiejaar Het parfum | 1985 |
| Uitgever origineel | Diogenes Verlag, Zürich |
| Talen vertaald | 49 talen |
| Verkochte exemplaren | Meer dan 20 miljoen wereldwijd |
| Verfilming | 2006, regie Tom Tykwer |
| Woonplaats heden | Languedoc, Zuid-Frankrijk (teruggetrokken) |
Andere werken van Süskind naast Het parfum
Wie meer van Süskind wil lezen, vindt een beperkt maar interessant oeuvre. Zijn toneelmonoloog Der Kontrabaß uit 1981 is een goed startpunt. Het stuk portretteert een orkestmusicus die zijn frustraties over zijn leven en zijn instrument uitstort voor het publiek. De tekst is grappig en bitter tegelijk, en laat zien dat Süskind niet alleen een romanschrijver maar ook een theaterauteur is.
De novelle Die Taube (De duif, 1987) is een klein meesterwerk. Een Parijse bewaker ziet zijn leven ontsporen wanneer een duif zijn portiek bezet. Die klinkt triviaal, maar Süskind maakt er een intense psychologische studie van angst en kwetsbaarheid van. De stijl is strakker dan in Het parfum, maar de sfeer is even beklemmend.
Drei Geschichten und eine Betrachtung uit 1995 bevat drie korte verhalen en een essay. De verhalen zijn absurdistisch van toon. Ze tonen een schrijver die experimenteert met genre en lengte, maar ook dat hij de ambitie van een grote roman bewust vermijdt.
Het essay Über Liebe und Tod (Over liefde en dood, 2006) is zijn meest recente publicatie. Daarin bespreekt Süskind historische en literaire opvattingen over liefde, met een ondertoon van scepticisme. Het essay is compact en prikkelend, maar vergroot zijn oeuvre niet wezenlijk.
Süskind heeft verder niets gepubliceerd. In vergelijking met schrijvers als Umberto Eco of Mario Vargas Llosa, die decennialang productief bleven, is zijn bibliografie opvallend smal. Dat hoort bij zijn imago: een schrijver die zijn best bekende boek ook zijn meest omvangrijke werk liet zijn.
Als je geinteresseerd bent in andere literaire klassiekers en hun auteurs, lees dan ook wie de auteur is van Also sprach Zarathustra, een andere beroemde Duitstalige tekst. Of bekijk wie De naam van de roos schreef, een roman die net als Het parfum in een historische setting speelt en ook over misdaad en obsessie gaat.
Het parfum in de bredere literaire context
Het parfum past in een traditie van romans die een antiheld centraal stellen zonder hem te veroordelen. Dat is literair gezien een riskante keuze: de lezer wordt gedwongen mee te leven met een moordenaar. Süskind lost dat op door Grenouille volledig als geval te behandelen, bijna klinisch. Er is geen innerlijk moreel kompas bij de verteller. De lezer bepaalt zelf wat hij vindt.
Critici plaatsen Het parfum in de stroming van het postmodernisme. Het boek speelt met genres: het is tegelijk een bildungsroman, een misdaadroman, een historische roman en een filosofische allegorie. Het heeft de vlotte leesbaarheid van een thriller maar de densiteit van een literaire roman.
Vergelijken met andere grote bestsellers leert ook iets. Lolita van Nabokov brengt een vergelijkbare uitdaging: de lezer in het perspectief van een misdadiger plaatsen. Madame Bovary van Flaubert deelt de precieze stijl en de historische setting. En Anna Karenina toont hoe een Europese roman een universeel verhaal kan vertellen dat decennia later nog gelezen wordt.
Het parfum deed in Duitsland iets wat weinig romans lukt: het doorbrak de kloof tussen populaire en literaire fictie. Het wordt zowel als schoolboek bestudeerd als enthousiast meegenomen in vakantiekoffers. Die breedte is zeldzaam en verklaart deels het blijvende succes.
Voor wie meer wil weten over de auteurs van andere beroemde romans: wie schreef Dracula behandelt een soortgelijke vraag over een gothic klassieker, en wie de schrijver van Het parfum is biedt aanvullende achtergrondinformatie over dezelfde roman vanuit een andere insteek.
Veelgestelde vragen
Welke nationaliteit heeft Patrick Süskind?
Patrick Süskind is Duits. Hij werd geboren in Holzhausen, een dorp in Beieren, en groeide op in de omgeving van München. Hij studeerde in München en Aix-en-Provence. Hoewel hij tegenwoordig grotendeels in de Franse Languedoc woont, heeft hij de Duitse nationaliteit en schrijft hij in het Duits.
Wanneer is Het parfum precies gepubliceerd?
Het parfum verscheen in 1985 bij Diogenes Verlag in Zürich. Dat is een Zwitserse uitgever, maar de roman is Duitstalig. Diogenes was al eerder bekend door werk van auteurs als Friedrich Durrenmatt. Het boek stond al in het jaar van verschijning bovenaan de bestsellerlijsten in Duitsland en bleef daar jarenlang staan.
Hoeveel boeken heeft Süskind geschreven?
Süskinds oeuvre is opvallend klein. Hij publiceerde een toneelmonoloog (Der Kontrabaß, 1981), een roman (Das Parfum, 1985), een novelle (Die Taube, 1987), een verhalenbundel (Drei Geschichten und eine Betrachtung, 1995) en een essay (Über Liebe und Tod, 2006). Na dat essay is er niets meer van hem verschenen. Hij heeft bewust gekozen voor een teruggetrokken bestaan.
Is Het parfum verfilmd en door wie?
Ja. In 2006 maakte de Duitse regisseur Tom Tykwer een speelfilm op basis van het boek. De productie kostte 60 miljoen dollar en bracht wereldwijd meer dan 135 miljoen dollar op. Ben Whishaw speelde de hoofdrol als Grenouille, met Alan Rickman en Dustin Hoffman in ondersteunende rollen. De film trok in Duitsland 5,6 miljoen bezoekers en werd een van de succesvolste Duitstalige films ooit.
Waarom geeft Süskind geen interviews?
Süskind geeft zelden tot nooit interviews en heeft dat al vroeg in zijn carriere als bewuste keuze gemaakt. In een van de weinige gesprekken die er over hem bestaan, liet hij weten zijn privéleven niet te willen bespreken. Hij weigerde ook meerdere literaire prijzen. Zijn teruggetrokkenheid past bij een schrijver die zijn werk voor zich wil laten spreken zonder zelf een publieke figuur te zijn. Hij woont als kluizenaar in Zuid-Frankrijk.
In hoeveel talen is Het parfum vertaald?
Het parfum is vertaald in 49 talen. Wereldwijd werden meer dan 20 miljoen exemplaren verkocht. Dat maakt het een van de bestverkochte Duitstalige romans aller tijden, samen met werken als Die unendliche Geschichte van Michael Ende en Steppenwolf van Hermann Hesse. In Nederland verscheen de roman onder de titel Het parfum: de geschiedenis van een moordenaar.
