Bij kriebelhoest kies je het beste voor een hoestdempend middel zoals noscapine, of voor een verzachtend middel zoals altheasiroop, tijmsiroop of honing. Welk middel past, hangt af van de oorzaak, je leeftijd en hoe lang de hoest al duurt.
Kriebelhoest is een droge, prikkelende hoest zonder slijm. De hoestprikkel zit hoog in de keel of in de luchtpijp en geeft een onprettig kriebelig gevoel dat je aanzet tot hoesten, ook als dat medisch gezien weinig nuttig is. Dat onderscheidt het van productieve hoest, waarbij je slijm ophoest. Voor die twee soorten hoest gebruik je andere middelen, dus het is belangrijk om eerst te weten wat voor soort hoest je hebt.
Wat is kriebelhoest precies?
Kriebelhoest wordt ook wel prikkelhoest of droge hoest genoemd. Er komt geen slijm bij vrij. De hoest is een reactie op prikkeling van de slijmvliezen in de keel of luchtwegen, zonder dat er een ontsteking of ophoping van slijm is die je moet ophoesten. Die prikkeling kan heel mild zijn, maar ook zo hevig dat je bijna niet meer kunt praten of slapen.
Kriebelhoest komt veel voor in combinatie met een verkoudheid, maar ook buiten verkoudheden om. Bij sommige mensen duurt het weken nadat de verkoudheid voorbij is. Artsen noemen dat een post-infectieuze hoest. De slijmvliezen zijn dan nog prikkelbaar, ook al is het virus al weg.
Het onderscheid met productieve hoest is belangrijk voor de keuze van je hoestmiddel. Hoestdempende middelen zijn bedoeld voor droge, prikkelende hoest. Je gebruikt ze juist niet als je slijm moet ophoesten, want dan is de hoest functioneel: die helpt je luchtwegen te reinigen. Gebruik je dan een hoestdemper, dan kan slijm zich ophopen.
De meestgebruikte hoestdranken bij kriebelhoest
In de Nederlandse apotheek en drogisterij vind je verschillende soorten middelen voor kriebelhoest. Ze werken op uiteenlopende manieren. Hieronder vind je de belangrijkste opties op een rij.
| Middel | Werking | Beschikbaarheid | Geschikt voor | Niet geschikt voor |
|---|---|---|---|---|
| Noscapine siroop | Dempt hoestreflex in hersenen | Apotheek, drogist | Volwassenen, kinderen (aparte dosering) | Productieve hoest |
| Altheasiroop | Verzacht slijmvlies keel | Apotheek, reformwinkel | Milde kriebelhoest, kinderen | Ernstige hoest |
| Tijmsiroop | Krampstillend, licht antiseptisch | Apotheek, drogist | Kriebelhoest, bronchitis | Zwangerschap (hoge doses) |
| Honing (rauwe) | Verzacht keel, remt hoestprikkel | Supermarkt, reformwinkel | Mild kriebelhoest, ook kinderen boven 1 jaar | Kinderen onder 1 jaar |
| Zuigtabletten / pastilles | Stimuleren speeksel, verzachten keel | Apotheek, supermarkt, drogist | Milde kriebel hoog in keel | Ernstige luchtwegklachten |
| Menthol-inhalatie | Vermindert gevoel van verstopping | Apotheek, drogist | Kriebel door droogte of verstopping | Kleine kinderen (beklemmend) |
| Zoutwater gorgelen | Reinigt en verzacht keel | Thuis te bereiden | Iedereen, geen bijwerkingen | Geen uitzondering |
De meest gebruikte keuze bij echte kriebelhoest is noscapine siroop, omdat het direct ingrijpt op de hoestreflex. Voor mildere klachten, of als je liever geen medicijnen gebruikt, bieden verzachtende middelen zoals altheasiroop of honing ook goede ondersteuning.
Noscapine: het meest voorgeschreven hoestmiddel
Noscapine is de actieve stof in veel hoestdranken bij droge hoest. Het werkt anders dan veel mensen denken: het gaat niet rechtstreeks naar de keel, maar onderdrukt de hoestprikkel via het centrale zenuwstelsel. De hoestreflex wordt als het ware tijdelijk op een lager pitje gezet. Dat effect treedt in gemiddeld 30 tot 60 minuten op en houdt ongeveer 4 uur aan.
Noscapine is verkrijgbaar als siroop, maar ook als tabletten. Bekende merknamen zijn Noscapect (van Roter), Natterman Noscasan en diverse huismerken van apotheken en drogisten. Je koopt het zonder recept, maar voor de juiste dosering is het verstandig advies te vragen aan de apotheker.
“Noscapine is bij droge, prikkelende hoest de meest effectieve keus die je zonder recept kunt krijgen. Maar gebruik het niet als je ook slijm ophoest. Dan doe je jezelf een slechte dienst, want de hoest heeft dan een functie. Bij twijfel: overleg altijd even met de apotheker voor je iets inneemt.”
Noscapine mag je ook innemen tijdens zwangerschap of borstvoeding, wat het middel onderscheidt van sommige andere hoestmiddelen. Kinderen krijgen een aparte dosering, afhankelijk van hun leeftijd en gewicht. De bijsluiter vermeldt de juiste hoeveelheden per leeftijdsgroep. Gebruik noscapine niet langer dan een week aaneengesloten zonder een arts te raadplegen. Een gewone kriebelhoest verdwijnt normaal gesproken binnen 3 weken; duurt hij langer, dan is een bezoek aan de huisarts verstandig.
Verzachtende middelen: altheasiroop, tijm en honing
Niet voor iedereen is een hoestdemper als noscapine de juiste keuze. Bij milde kriebelhoest, bij kleine kinderen of als je liever plantaardige middelen gebruikt, zijn verzachtende hoestdranken een goed alternatief.
Altheasiroop is gemaakt van de wortel van de althea (kaasjeskruid). De werkzame stof is een slijmstof (mucilage) die een beschermende laag op het slijmvlies van de keel legt. Daardoor neemt de prikkel af. Altheasiroop heeft geen bijwerkingen en is ook geschikt voor kinderen vanaf 2 jaar. Je koopt het bij de apotheek of in de reformwinkel.
Tijmsiroop bevat extracten van tijm (Thymus vulgaris). Tijm heeft een licht krampstillend en antiseptisch effect op de luchtwegen. De Europese geneesmiddelenwaakhond EMA erkent tijm als traditioneel plantaardig geneesmiddel bij hoestklachten. Tijmsiroop is verkrijgbaar bij apotheek en drogist, onder merknamen zoals Bronchipret of als huismerk.
Honing is het eenvoudigste verzachtende middel dat er bestaat. Een eetlepel pure, rauwe honing in warm water of thee werkt voor veel mensen goed bij kriebelhoest. Wetenschappelijk onderzoek, waaronder een studie gepubliceerd in BMJ Evidence-Based Medicine, bevestigde dat honing de hoestfrequentie en -hevigheid merkbaar kan verminderen, zeker bij kinderen. Één voorbehoud: geef nooit honing aan kinderen jonger dan 1 jaar, vanwege het risico op botulisme.
Kriebelhoest door specifieke oorzaken: andere aanpak nodig
Niet elke kriebelhoest heeft dezelfde oorzaak. De oorzaak bepaalt welke aanpak het meest effectief is. Een hoestdrank verlicht de klachten, maar lost de onderliggende oorzaak niet op.
Kriebelhoest na een verkoudheid is de meest voorkomende variant. De slijmvliezen zijn dan nog prikkelbaar nadat het virus al is verdwenen. Dit heet post-infectieuze hoest. Verzachtende middelen en tijm helpen goed. Noscapine kun je inzetten als de hoest echt storend is, bijvoorbeeld ’s nachts.
Kriebelhoest door allergie of hooikoorts vraagt om een andere aanpak. Gewone hoestdranken helpen hier beperkt. Het antwoord zit in het aanpakken van de allergie zelf, via antihistaminica of neussprays met corticosteroïden. Overleg met je huisarts of apotheker als je vermoedt dat allergie de oorzaak is.
Kriebelhoest door ACE-remmers is een bekende bijwerking van bloeddrukverlagende medicijnen zoals enalapril, lisinopril en ramipril. Tot 15% van de mensen die dit soort medicijnen gebruiken ontwikkelt een aanhoudende kriebelhoest. Geen enkele hoestdrank lost dit op. De oplossing is overleggen met de arts over een alternatief medicijn.
Kriebelhoest door reflux (GERD) ontstaat doordat maagzuur terugstroomt naar de slokdarm en de keel prikkelt. Je voelt de zuurbranding misschien niet eens sterk, maar de hoest is er wel. In dit geval helpen middelen zoals pantoprazol of andere maagzuurremmers. Meer over maagbescherming lees je bij het artikel over Pantomed en zijn toepassingen.
Praktische tips om kriebelhoest sneller te verlichten
Naast hoestdranken zijn er aanvullende maatregelen die de klachten verminderen. Ze kosten niets extra en hebben geen bijwerkingen.
- Drink voldoende water. Droogte van de slijmvliezen verergert kriebelhoest sterk. Minstens 1,5 liter per dag, bij voorkeur warm water of kruidenthee.
- Bevochtiger of stoom. Droge binnenlucht, zeker in de winter met de verwarming aan, maakt de keel prikkelbaarder. Een luchtbevochtiger of een kom warm water bij het bed helpt.
- Vermijd rook en irriterende stoffen. Sigarettenrook, sterke geuren, verflucht en fijn stof zijn bekende triggers. Probeer die zoveel mogelijk te vermijden.
- Slaap met een iets hoger hoofdkussen. Dit vermindert de kans op reflux ’s nachts en helpt bij hoest die ’s nachts erger wordt.
- Gorgel met zout water. Meng een halve theelepel zout in een glas lauwwarm water en gorgel 30 seconden. Dit reinigt de keel en vermindert de prikkel.
- Eet langzamer en in kleinere porties. Grote maaltijden verhogen de druk op de maag en kunnen reflux-gerelateerde hoest uitlokken.
- Stop met roken of verminder. Rokershoest is een chronische irritatie. Stoppen met roken is de enige structurele oplossing. De hoest kan in de eerste weken na het stoppen tijdelijk erger worden, omdat de slijmvliezen beginnen te herstellen, maar daarna verbetert hij sterk.
- Gebruik hoestdrank op het juiste moment. Neem noscapine met name voor het slapen gaan als de hoest ’s nachts storend is. Overdag kun je volstaan met verzachtende middelen.
Wanneer ga je naar de huisarts?
Kriebelhoest is in de meeste gevallen onschuldig en gaat vanzelf over. Toch zijn er situaties waarin je beter een huisarts raadpleegt.
Ga naar de huisarts als de hoest langer dan 3 weken aanhoudt zonder dat er verbetering optreedt. Een aanhoudende hoest kan wijzen op een onderliggende oorzaak die niet met vrij verkrijgbare hoestdranken te behandelen is, zoals astma, COPD, reflux of in zeldzame gevallen een infectie zoals kinkhoest.
Raadpleeg ook een arts als je naast de hoest koorts hebt boven 38,5 graden Celsius, als je bloed ophoest, als je kortademig bent of als je pijn op de borst ervaart. Dat zijn signalen die meer zijn dan een gewone kriebelhoest. Bij kinderen jonger dan 3 maanden is elke hoest een reden om snel medisch advies in te winnen.
Bijzondere aandacht verdient ook kinkhoest (pertussis), een bacteriële infectie die in Nederland de afgelopen jaren vaker wordt gemeld. Kinkhoest kenmerkt zich door hevige hoestbuien die eindigen met een typisch piepend geluid bij het inademen. Zuigelingen lopen het meeste risico. Er bestaat een vaccin: dat zit in het Rijksvaccinatieprogramma voor baby’s, maar volwassenen bouwen de immuniteit na verloop van jaren af. Bij verdenking op kinkhoest is een doktersbezoek noodzakelijk. Antibiotica kunnen het verloop verzachten als ze vroeg worden gegeven.
Mensen met chronische nierklachten die ook last hebben van hoest en meerdere medicijnen gebruiken, doen er goed aan de apotheker te vragen of er wisselwerkingen zijn. Bij verminderde nierfunctie kunnen sommige stoffen anders worden uitgescheiden. Meer over nierfunctie lees je bij het artikel over nierfunctie en eGFR-stadia.
Hoestdrank voor kinderen: aparte regels
Kinderen en volwassenen zijn geen gelijke gevallen als het om hoestdranken gaat. De dosering verschilt, maar ook de keuze van het middel.
Voor kinderen onder 2 jaar is voorzichtigheid geboden. De meeste hoestdranken zijn voor deze leeftijdsgroep niet geregistreerd. De eerste keuze is dan extra drinken geven, een iets verhoogd hoofdeinde en eventueel zoutwater-neusdruppels als er ook een verstopte neus is. Consulteer bij twijfel altijd de huisarts of apotheker.
Voor kinderen van 2 tot 6 jaar zijn verzachtende middelen zoals altheasiroop of tijmsiroop de eerste keuze. Ze hebben geen bijwerkingen en zijn bewezen veilig in de juiste dosering. Noscapine is voor kinderen beschikbaar in een kinderdosering, maar raadpleeg altijd de bijsluiter of vraag advies aan de apotheker.
Voor kinderen van 6 jaar en ouder gelden in principe vergelijkbare richtlijnen als voor volwassenen, maar in lagere doseringen op basis van gewicht. Honing (een theelepel in warm water of thee) is voor kinderen boven 1 jaar een veilige en effectieve aanvulling, ook ’s avonds voor het slapen gaan.
Mensen die regelmatig injecteren voor een chronische aandoening en daarbij ook hoestklachten ervaren, moeten bedacht zijn op medicijninteracties. Bij subcutaan injecteren gelden andere absorptiepatronen dan bij tabletten. Zie ook het artikel over het kiezen van de juiste naald bij subcutaan injecteren.
Kinderen met symptomen die niet overeen komen met een gewone kriebelhoest, zoals blauwe lippen, moeite met ademen of een hoge koorts, horen snel bij een arts te komen. Wacht dan niet af.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen kriebelhoest en gewone hoest?
Bij kriebelhoest hoest je droog, zonder slijm. De prikkel zit hoog in de keel of luchtpijp en heeft geen functie: er is niets om op te hoesten. Gewone productieve hoest gaat gepaard met slijm dat je luchtwegen probeert op te ruimen. Je gebruikt voor die twee soorten andere middelen. Hoestdempende middelen zoals noscapine zijn alleen geschikt voor de droge variant.
Hoe snel werkt noscapine siroop?
Noscapine begint na ongeveer 30 tot 60 minuten te werken en het effect houdt 3 tot 4 uur aan. Je mag het meerdere keren per dag innemen, afhankelijk van de aanbevolen dosering op de verpakking. Gebruik het middel niet langer dan 7 aaneengesloten dagen zonder een arts of apotheker te raadplegen. Voor de nacht is het een goede keuze, omdat het de slaap niet stoort.
Mag ik noscapine gebruiken als ik zwanger ben?
Noscapine wordt door apotheek.nl aangemerkt als veilig tijdens zwangerschap en borstvoeding, in tegenstelling tot sommige andere hoestmiddelen. Toch is het verstandig bij twijfel altijd even je verloskundige of huisarts te raadplegen. Honing en verzachtende middelen zoals altheasiroop zijn ook goede alternatieven die eveneens veilig zijn tijdens de zwangerschap.
Helpt honing echt bij kriebelhoest?
Ja, er is wetenschappelijk bewijs dat honing de frequentie en hevigheid van droge hoest kan verminderen. Onderzoek gepubliceerd in BMJ Evidence-Based Medicine wees uit dat honing zeker bij kinderen effectief is. Een eetlepel pure honing in warm water of thee, eventueel met citroen, werkt het beste. Geef nooit honing aan kinderen jonger dan 1 jaar vanwege het risico op botulisme.
Mijn kriebelhoest duurt al 4 weken. Wat moet ik doen?
Een hoest die langer dan 3 weken aanhoudt zonder verbetering is reden om naar de huisarts te gaan. Aanhoudende kriebelhoest kan meerdere oorzaken hebben: post-infectieuze prikkeling, astma, reflux, een bijwerking van medicijnen (zoals ACE-remmers) of in zeldzame gevallen iets ernstiger. De huisarts kan de oorzaak opsporen en een passende behandeling voorstellen. Hoestdranken lossen de onderliggende oorzaak niet op.
Kan ik kriebelhoest en slijmhoest tegelijk hebben?
Ja, dat komt voor, zeker bij een verkoudheid of bronchitis. Je hebt dan afwisselend droge hoestbuien en momenten waarop je slijm ophoest. In dat geval is het lastig te kiezen voor een hoestdemper, want die remt ook de productieve hoest. Bespreek dit met de apotheker. Een verzachtend middel zoals altheasiroop of tijmsiroop is dan vaak veiliger dan noscapine, omdat het de prikkel verzacht zonder de hoestreflex volledig te onderdrukken.
