Bij een blaasontsteking is antibiotica bijna altijd de aangewezen behandeling. De drie middelen die Nederlandse huisartsen het vaakst voorschrijven zijn nitrofurantoine, fosfomycine trometamol en trimethoprim. Welk middel de beste keuze is, hangt af van je situatie: ben je zwanger, heb je een verminderde nierfunctie, of gaat het om een terugkerende infectie? Hieronder vind je een volledig overzicht.
Welke antibiotica kiest de huisarts als eerste keuze?
De Nederlandse huisarts volgt de NHG-Standaard Urineweginfecties. Die beschrijft een duidelijke voorkeursvolgorde voor ongecompliceerde blaasontstekingen bij niet-zwangere volwassen vrouwen.
Eerste keus is nitrofurantoine, in de vertraagd-afgevende capsule (mga) van 100 mg. Je neemt die twee keer per dag gedurende vijf dagen. Dit middel werkt goed tegen de meeste bacterien die een blaasontsteking veroorzaken, en de resistentie in Nederland is relatief laag. Een alternatief is de 50 mg tablet vier keer per dag gedurende vijf dagen, maar die dosering wordt minder goed verdragen.
Tweede keus is fosfomycine trometamol in een eenmalige dosis van 3 gram. Dat is een zakje poeder dat je oplost in water en het liefst vlak voor het slapengaan inneemt. Het gemak van een enkele dosis maakt dit middel populair, al is het iets duurder dan nitrofurantoine. Let op: fosfomycine is niet geschikt als je een nierbekkenontsteking hebt of als de infectie hoog in de urinewegen zit.
Derde keus is trimethoprim, 200 mg tweemaal daags gedurende zeven dagen. Dit middel is goedkoop, maar in sommige regio’s van Nederland is de resistentie gestegen naar 15-20 procent, wat de betrouwbaarheid verlaagt. De huisarts zal dit vaker kiezen als de urinekweek aantoont dat de bacterie gevoelig is voor trimethoprim.
| Middel | Dosering | Kuurduur | Bijzonderheden |
|---|---|---|---|
| Nitrofurantoine 100 mg mga | 2 dd 100 mg | 5 dagen | Eerste keus; niet bij nierfunctie eGFR <30 |
| Nitrofurantoine 50 mg | 4 dd 50 mg | 5 dagen | Alternatief; meer kans op misselijkheid |
| Fosfomycine trometamol | Eenmalig 3 gram | 1 dosis | Innemen voor het slapengaan; niet bij nierbekkenontsteking |
| Trimethoprim | 2 dd 200 mg | 7 dagen | Derde keus; hogere resistentie in sommige regio’s |
| Amoxicilline/clavulaanzuur | 3 dd 500/125 mg | 5-7 dagen | Bij zwangeren en kinderen; brede werking |
| Ciprofloxacine | 2 dd 250 mg | 3-5 dagen | Reserve; alleen bij gecompliceerde infectie of resistentie |
| Nitrofurantoine 50 mg profylaxe | 1 dd 50 mg (nacht) | Langdurig | Bij recidiverende blaasontsteking; nieuw advies 2025 |
Wat doe je als antibiotica niet helpt of niet mag?
Soms slaat de eerste kuur niet aan, of mag je bepaalde antibiotica niet gebruiken. Dan zijn er andere wegen.
Als de klachten na twee dagen niet verbeteren, neemt de huisarts een urinekweek af. Daarmee wordt precies bepaald welke bacterie de infectie veroorzaakt en welk antibioticum er werkt. De uitslag duurt meestal 48-72 uur. Intussen kun je pijnstillers nemen om de klachten te verlichten. Paracetamol is eerste keus; ibuprofen helpt ook goed tegen de branderige pijn, maar gebruik het niet langer dan nodig.
Heb je een verminderde nierfunctie met een eGFR onder de 30 ml/min/1,73m2? Dan mag nitrofurantoine niet. De concentratie in de urine wordt dan te laag om effectief te zijn, en het middel hoopt zich op in het bloed. In dat geval is fosfomycine of trimethoprim een betere optie, mits de bacterie gevoelig is.
Wanneer de infectie overgaat in een nierbekkenontsteking, zijn andere antibiotica nodig. Dat zijn middelen die ook in het nierweefsel komen, zoals ciprofloxacine of co-amoxiclav. Dit vraagt altijd om medische begeleiding.
Welke medicatie kies je bij zwangerschap?
Een blaasontsteking tijdens de zwangerschap vraagt om extra aandacht. De infectie kan sneller opstijgen naar de nieren, wat risico’s geeft voor moeder en kind. Behandeling met antibiotica is dan vrijwel altijd nodig, ook als de klachten meevallen.
Nitrofurantoine mag in het eerste en tweede trimester, maar is niet toegestaan in de laatste weken voor de bevalling (vanaf week 36 ongeveer). Het middel kan dan bij de pasgeborene een tekort aan een bepaald enzym (G6PD) uitlokken dat problemen geeft met de rode bloedcellen. Fosfomycine is tijdens de gehele zwangerschap veilig en wordt bij zwangere vrouwen regelmatig als eerste keus gebruikt.
Trimethoprim wordt in het eerste trimester afgeraden, omdat het de foliumzuurstofwisseling beinvloedt. Amoxicilline/clavulaanzuur (ook wel augmentin genoemd) is een gangbaar alternatief bij zwangerschap: het dekt een breed spectrum aan bacterien en is ruim onderzocht op veiligheid.
Na de behandeling neemt de verloskundige of gynaecoloog altijd een controlekweek af om te bevestigen dat de infectie volledig is verdwenen. Een herhaalde infectie zonder nieuwe kweek kan gevaarlijk zijn.
Wanneer is er geen antibiotica nodig?
De NHG-Standaard beschrijft ook een “afwachtend beleid” voor gezonde, niet-zwangere vrouwen jonger dan 65 jaar met milde klachten. Studies laten zien dat 25-40 procent van de ongecompliceerde blaasontstekingen spontaan geneest binnen zeven dagen zonder medicatie. De huisarts kan dan kiezen voor goede uitleg en zelfzorgadvies, gecombineerd met een uitgesteld recept: een antibioticakuur die je alleen inneemt als de klachten niet verbeteren.
Toch kiezen de meeste vrouwen voor directe behandeling, en dat is begrijpelijk. Een kuur met nitrofurantoine versnelt het herstel aanzienlijk: de meeste vrouwen zijn na twee tot drie dagen klachtenvrij in plaats van zeven of meer. Bovendien verlaagt snelle behandeling het risico op een opstijgende infectie.
Zelfzorgmiddelen zoals urinezuurverzwakkers (natriumbicarbonaatpoeders die de urine minder zuur maken) en cranberrypreparaten hebben geen bewezen antibacteriele werking. Ze kunnen de branderige pijn iets verzachten, maar genezen de infectie niet. Gebruik ze als aanvulling, niet als vervanging.
Hoe werkt profylaxe bij terugkerende blaasontsteking?
Sommige vrouwen krijgen meer dan twee blaasontstekingen per jaar. Dat heet een recidiverende urineweginfectie. In dat geval bespreekt de huisarts profylaxe: een lage dosis antibiotica die de kans op een nieuwe infectie sterk verlaagt.
De aanbeveling die in 2025 is aangescherpt in de richtlijnen is nitrofurantoine 50 mg eenmaal daags, bij voorkeur voor het slapengaan. Eerder werd ook 100 mg geadviseerd, maar onderzoek toont aan dat 50 mg even effectief is en minder bijwerkingen geeft, zoals hoesten, benauwdheid en misselijkheid.
Een tweede vorm van profylaxe is postcoitale profylaxe: een eenmalige dosis nitrofurantoine 50 mg direct na het vrijen. Dit is geschikt voor vrouwen bij wie de infecties duidelijk samenhangen met seksueel contact. Je hoeft dan niet dagelijks een tablet te nemen.
- Dagelijkse profylaxe: geschikt bij frequente infecties zonder duidelijke trigger
- Postcoitale profylaxe: geschikt als infecties steeds na geslachtsgemeenschap optreden
- Zelfingestelde kuurbehandeling: de arts geeft een antibioticakuur mee die je bij de eerste klachten zelf start
- Lokale oestrogenentherapie: bij vrouwen na de menopauze kan vaginale oestrogeencrème de slijmvliezen versterken en infecties verminderen
- Regelmatige nacontrole: na drie tot zes maanden profylaxe wordt opnieuw beoordeeld of het middel nog nodig is
Bij langdurig antibioticagebruik is het belangrijk je bloedwaarden te laten controleren als de huisarts daartoe adviseert, omdat sommige middelen op langere termijn de lever of nieren kunnen beinvloeden.
Welke bijwerkingen kunnen optreden bij blaasontsteking-medicatie?
Elke antibioticakuur brengt mogelijke bijwerkingen mee. Bij een korte kuur van vijf tot zeven dagen zijn die over het algemeen mild, maar je doet er goed aan ze te kennen.
Nitrofurantoine kleurt de urine geel-bruin. Dat ziet er onaangenaam uit, maar is volkomen onschadelijk. Misselijkheid is de meest gemelde bijwerking, vooral bij de 50 mg tablet vier keer per dag. De mga-capsule van 100 mg geeft minder maagklachten. Bij langdurig gebruik (langer dan zes maanden) bestaat een klein risico op longproblemen: droge hoest, kortademigheid. Meld dit direct aan je huisarts.
Fosfomycine is doorgaans goed verdragen. Diarree of lichte dunnere ontlasting is de meest voorkomende bijwerking. Omdat het een eenmalige dosis is, verdwijnen eventuele klachten snel.
Trimethoprim kan misselijkheid en huiduitslag geven. Bij mensen met een nierfunctiestoornis of die bepaalde bloeddrukverlagende middelen (kaliumsparende diuretica) gebruiken, kan het kaliumgehalte in het bloed stijgen. Zie ook de uitleg bij nierproblemen en eiwitten in de urine, omdat trimethoprim de nieren extra kan belasten.
Ciprofloxacine is een fluorochinolone en mag vanwege de Europese richtlijnen alleen worden ingezet als een reservemiddel. Het kan peesontstekingen veroorzaken, met name de achillespees, en bij ouderen bestaat een verhoogd risico op peesruptuur. Gebruik het niet bij jonge kinderen.
Wat kun je zelf doen naast de medicatie?
Antibiotica doen het werk, maar je kunt de genezing ondersteunen en toekomstige infecties voorkomen met een paar gerichte maatregelen.
Drink voldoende: minimaal 1,5 tot 2 liter water per dag. Meer plassen helpt bacterien uit de blaas te spoelen. Wacht niet te lang met naar de wc gaan als je aandrang voelt. Een volle blaas biedt bacterien de kans om zich te vermenigvuldigen.
Veeg na het toiletbezoek altijd van voor naar achter. Bacterien vanuit de darm, vooral Escherichia coli (E. coli is verantwoordelijk voor 80-85 procent van alle blaasontstekingen), zijn de meest voorkomende veroorzaker. Van achter naar voor vegen vergroot de kans dat die bacterien in de plasbuis terechtkomen.
- Drink meteen na het vrijen een glas water en plassen daarna zo snel mogelijk.
- Vermijd strakke synthetische ondergoed: katoen ademt beter en is minder gunstig voor bacteriegroei.
- Gebruik geen zeep of intiemspray in of vlak bij de plasbuis: dit verstoort de natuurlijke flora.
- Wissel tampons of maandverband regelmatig, ook als het gebruik gering is.
- Neem cranberrysap of -capsules als aanvulling, maar reken er niet op als behandeling.
- Laat na het zwemmen je badpak niet lang aanblijven: een natte omgeving bevordert bacteriegroei.
- Leg een warmtekruik op je onderbuik tegen de pijn, dat geeft verlichting zonder risico.
- Neem paracetamol of ibuprofen bij ernstige pijn, maar gebruik ze niet langer dan drie dagen zonder contact met de huisarts.
Vrouwen na de menopauze hebben een verhoogd risico op blaasontsteking omdat de slijmvliezen droger en dunner worden. Vaginale oestrogeencremes of -zetpillen (lokaal, zonder systemische werking) kunnen dat risico sterk verminderen. Bespreek dit met je huisarts of gynaecoloog.
Heb je klachten van vermoeidheid en algemeen niet lekker voelen naast de blaasklachten? Dan kan een bloedonderzoek zinvol zijn, want een infectie put je uit. Neem ook contact op als je koorts boven de 38,5 graden krijgt, pijn in de zij of rug hebt, of als de klachten na drie dagen behandeling niet verbeteren. Dat zijn tekenen dat de infectie mogelijk is opgeklommen naar de nieren.
Veelgestelde vragen
Hoe snel werkt antibiotica bij blaasontsteking?
De meeste vrouwen merken verbetering binnen 24-48 uur na de eerste tablet. Volledige verdwijning van de klachten duurt gewoonlijk twee tot drie dagen. Maak de kuur altijd af, ook als je je beter voelt. Stoppen te vroeg vergroot het risico op resistentie en terugkerende infectie. Bij fosfomycine (eenmalige dosis) zet de werking iets langzamer in, maar na 48-72 uur is de verbetering gewoonlijk duidelijk merkbaar.
Mag je alcohol drinken tijdens een antibioticakuur voor blaasontsteking?
Bij nitrofurantoine en trimethoprim is matig alcoholgebruik niet strikt verboden, maar het is af te raden. Alcohol belast de lever extra en kan de bijwerkingen zoals misselijkheid versterken. Bovendien werkt alcohol licht als vochtafdrijver, wat het tegenovergestelde is van wat je wil: je moet juist veel drinken. Bij fosfomycine geldt hetzelfde advies. Drink tijdens de kuur bij voorkeur geen alcohol.
Kun je een blaasontsteking zonder antibiotica genezen?
Bij gezonde niet-zwangere vrouwen jonger dan 65 jaar geneest een deel van de infecties spontaan binnen zeven tot tien dagen. De kans hierop is echter niet groot genoeg om altijd op te wachten: 60-75 procent van de gevallen heeft behandeling nodig. Zelfzorgmiddelen zoals cranberry of natriumbicarbonaatpoeders genezen de infectie niet, maar verlichten soms de pijn. Overleg altijd met je huisarts als de klachten langer dan twee dagen aanhouden zonder verbetering.
Wat is het verschil tussen een blaasontsteking en een nierbekkenontsteking?
Een blaasontsteking (cystitis) beperkt zich tot de blaas: je hebt last van branderig plassen, frequente aandrang en soms troebele urine. Een nierbekkenontsteking (pyelonefritis) treedt op als de bacterien omhoog zijn gekropen naar de nieren. Kenmerken zijn hoge koorts (boven 38,5 graden), koude rillingen, pijn in de zij of rug en algemene malaise. Een nierbekkenontsteking vraagt om andere antibiotica (ciprofloxacine of co-amoxiclav) en soms om ziekenhuisopname. Zie ook de uitleg over nierfunctie en de eGFR-waarde voor achtergrondinformatie over de nieren.
Welke medicatie mag je bij blaasontsteking niet innemen?
Nitrofurantoine is niet geschikt bij een nierfunctie onder eGFR 30 ml/min/1,73m2. Trimethoprim wordt afgeraden in het eerste trimester van de zwangerschap en in combinatie met kaliumsparende medicijnen. Fluorochinolonen zoals ciprofloxacine zijn bedoeld als reservemiddel en mogen door Europese regelgeving niet zomaar worden voorgeschreven voor ongecompliceerde blaasontstekingen. Fosfomycine is in principe erg breed geschikt, maar werkt niet bij nierbekkenontsteking of hoge koorts.
Wanneer moet je direct naar de huisarts of spoedeisende hulp?
Ga dezelfde dag nog naar de huisarts als je naast de blaasklachten koorts boven 38,5 graden hebt, pijn in de zij of rug ervaart, of als je zwanger bent. Bel ook bij mannelijke patienten met blaasklachten altijd de huisarts: bij mannen is een blaasontsteking vrijwel nooit ongecompliceerd en kan er een onderliggende oorzaak zijn zoals een prostaatprobleem. Kinderen met koorts en plasklachten mogen niet in een afwachtend beleid zonder arts. Bij eiwitten in de urine gecombineerd met blaasklachten is altijd een arts raadplegen verstandig.
