Bij keelpijn door een keelontsteking werkt paracetamol voor de meeste mensen goed genoeg. Als dat onvoldoende helpt, is ibuprofen (een NSAID) een effectievere tweede stap. Voor lokale verlichting zijn zuigtabletten met flurbiprofen of lidocaine beschikbaar, al zijn die zelden nodig. Hieronder lees je welke optie bij welke situatie past, hoe je de juiste dosering kiest en wanneer je toch een arts moet bellen.
Waarom doet je keel zo’n pijn bij een keelontsteking?
Een keelontsteking (faryngitis) is een ontsteking van het slijmvlies in de keelholte. In de meeste gevallen (ongeveer 80-90%) is een virus de boosdoener. Verkoudheidsvirussen, het influenzavirus en het epstein-barrvirus (de verwekker van klierkoorts) zijn veelvoorkomende veroorzakers. In de overige gevallen is een bacterie de oorzaak, meestal de groep-A-streptokok (Streptococcus pyogenes).
De pijn ontstaat doordat het immuunsysteem vasoactieve stoffen, zoals prostaglandinen, vrijmaakt om de infectie te bestrijden. Die stoffen veroorzaken de typische verschijnselen: roodheid, zwelling, warmte en pijn. Datzelfde ontstekingsproces maakt slikken zo onaangenaam. De keel voelt rauw, de lymfklieren in de hals kunnen opzwellen en soms treedt koorts op.
Viraal of bacterieel maakt voor de pijnklacht zelf niet zoveel verschil: in beide gevallen is de ontsteking de oorzaak van het ongemak. Wél maakt het verschil voor de behandeling. Een virale keelontsteking geneest vanzelf, doorgaans binnen 5 tot 10 dagen. Antibiotica helpen daartegen niet. Bij een bacteriële keelontsteking kan de huisarts antibiotica voorschrijven, maar ook dan is goede pijnstilling de basis van de behandeling.
Paracetamol: de eerste keuze bij keelpijn
Thuisarts.nl en Apotheek.nl zijn eensgezind: bij keelpijn is paracetamol de eerste keuze. De reden is simpel. Paracetamol is effectief, veilig en heeft nauwelijks bijwerkingen bij gebruik volgens de aanbevelingen. Het verlaagt koorts en dempt de pijn door de pijndrempel in het centrale zenuwstelsel te verhogen.
Voor volwassenen en jongeren van 12 jaar en ouder geldt de standaarddosering van 500 tot 1000 mg, maximaal vier keer per dag. Dat is een dagdosis van maximaal 4000 mg. Gebruik je paracetamol regelmatig op vaste tijden, dan is de werking beter dan wanneer je het alleen bij piekpijn inneemt. Je bouwt dan een constante spiegel op in het bloed en de pijn blijft meer op de achtergrond.
Paracetamol is ook geschikt voor zwangere vrouwen, mensen met maagklachten en mensen boven de 65 jaar. Het heeft geen invloed op de maagwand en gaat niet in wisselwerking met bloedverdunners zoals acenocoumarol, in tegenstelling tot de NSAIDs. Let wel op combinatiepreparaten: verkoudheidsdrankjes en sommige hoestmedicijnen bevatten ook paracetamol. Combineer nooit twee producten met paracetamol tegelijk.
Ibuprofen en andere NSAIDs: wanneer is dit een betere keuze?
Als paracetamol de keelpijn niet voldoende verlicht, is een ontstekingsremmer (NSAID) de volgende stap. Ibuprofen is de bekendste en is vrij verkrijgbaar bij de drogist en apotheek. Naproxen is een alternatief met een langere werkingsduur. Diclofenac is ook een NSAID maar wordt minder snel bij keelpijn aanbevolen.
NSAIDs hebben een drievoudig werkingsmechanisme: ze dempen pijn, verlagen koorts en bestrijden actief de ontsteking. Dat laatste is een voordeel bij een forse keelontsteking waarbij de zwelling en roodheid sterk aanwezig zijn. Ze remmen het enzym COX dat verantwoordelijk is voor de aanmaak van prostaglandinen, de stoffen die de ontsteking aandrijven.
De aanbevolen dosering van ibuprofen voor volwassenen is 400 mg, drie tot vier keer per dag, maximaal 1200 mg per dag zonder recept. Neem ibuprofen altijd in bij een maaltijd of glas melk om maagirritatie te verminderen. Gebruik het niet langer dan 3 dagen zonder overleg met een arts of apotheker.
NSAIDs zijn echter niet voor iedereen geschikt. Mensen met maag- of darmklachten, verminderde nierfunctie, hart- of vaatziekten of een allergie voor aspirine moeten voorzichtig zijn of deze middelen vermijden. Bij een al verlaagde nierfunctie kunnen NSAIDs de nierfunctie verder verslechteren en dienen ze alleen op aanraden van een arts te worden gebruikt.
Overzicht: pijnstillers bij keelontsteking vergeleken
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de meest gebruikte pijnstillers bij keelontsteking, hun werking en voor wie ze geschikt zijn.
| Middel | Type | Dosering (volwassenen) | Ontstekingsremmend | Geschikt voor | Niet aanbevolen bij |
|---|---|---|---|---|---|
| Paracetamol | Analgeticum | 500-1000 mg, max 4x/dag | Nee | Iedereen, ook zwangeren | Leveraandoening, overmatig alcoholgebruik |
| Ibuprofen | NSAID | 400 mg, max 3-4x/dag | Ja | Gezonde volwassenen | Maagklachten, nierprobleem, zwangerschap |
| Naproxen | NSAID | 250-500 mg, max 2x/dag | Ja | Volwassenen, langere werkingsduur | Maagklachten, nierproblemen |
| Flurbiprofen (Strepfen) | NSAID lokaal | 1 zuigtablet, max 5x/dag | Ja, lokaal | Aanvullend bij ernstige keelpijn | NSAID-gevoeligheid, maagproblemen |
| Lidocaine-spray | Lokaal verdovend | Volgens bijsluiter | Nee | Korte tijdelijke verlichting | Kinderen, allergie voor lokale anesthetica |
| Strepsils (antiseptisch) | Antiseptisch zuigtablet | 1 tablet elke 2-3 uur | Nee | Milde keelpijn | Kinderen onder 6 jaar |
| Aspirine (acetylsalicylzuur) | NSAID | 500-1000 mg, max 3x/dag | Ja | Volwassenen | Kinderen onder 16, maagklachten, bloedverdunners |
Lokale middelen: zuigtabletten, spray en gorgeldrank
Naast tabletten die je inslikt, zijn er ook middelen die je lokaal in de keel toepast. Ze vervangen paracetamol of ibuprofen niet, maar kunnen de pijn aanvullen verlichten, met name het prikkende gevoel bij het slikken.
Flurbiprofen (Strepfen) is een NSAID in zuigtabletvorm. Je lost hem langzaam op in de mond zodat het werkzame bestanddeel in contact komt met het ontstoken slijmvlies. De pijnverlichting begint na ongeveer 2 uur en houdt 3 tot 4 uur aan. Je mag maximaal 5 tabletten per 24 uur gebruiken en niet langer dan 3 dagen achtereen. Huisartsen en apothekers zijn terughoudend met dit middel: het werkt niet duidelijk beter dan gewone ibuprofen per os, maar de kans op bijwerkingen is door de hogere lokale concentratie niet kleiner.
Strepsils bevat een combinatie van antiseptica (amylmetacresol en dichlorbenzylalcohol). Het heeft geen pijnstillende werking in de klassieke zin, maar het antiseptische effect kan bij lichte bacteriële keelpijn enige verlichting bieden. Wetenschappelijk bewijs dat Strepsils de keelontsteking verkort is beperkt, maar het is veilig en de verkoelende werking geeft veel mensen comfort.
Gorgeldrank met zout water is geen medicijn, maar effectief. Los een halve theelepel zout op in een glas lauwwarm water en gorgel 30 seconden, meerdere keren per dag. Dit vermindert de zwelling van het slijmvlies en spoelt irriterende stoffen weg. Onderzoek bevestigt dat gorgelen de klachten objectief verlicht. Het kost niets en heeft geen bijwerkingen.
Honing en warme drank verminderen ook de keelirrritatie. Honing heeft bewezen slijmoplossende en milde antiseptische eigenschappen. Een warme thee met honing is bij kinderen boven 1 jaar een veilig en effectief alternatief voor vrij verkrijgbare keelmiddelen.
Drie specifieke situaties: welke pijnstiller past wanneer?
De keuze voor een pijnstiller is afhankelijk van je situatie. Hier zijn drie concrete scenario’s die elk een andere aanpak vragen.
Situatie 1: Milde keelontsteking bij een verder gezonde volwassene
Begin met paracetamol 1000 mg, vier keer per dag op vaste tijden. Drink veel (warm) water, gorgel met zoutwater en rust voldoende. De meeste virale keelontstekingen verdwijnen zo binnen 5 tot 7 dagen. Voeg eventueel Strepsils zuigtabletten toe voor extra lokale verlichting overdag. Ga naar de huisarts als de klachten na 10 dagen nog aanwezig zijn of eerder verergeren.
Situatie 2: Forse keelontsteking met hoge koorts en moeite met slikken
Dit kan duiden op een bacteriële keelontsteking of tonsillitis (amandelontsteking). Gebruik ibuprofen 400 mg naast paracetamol 500 mg: de combinatie geeft betere pijnstilling dan elk middel apart en is veilig als je geen contra-indicaties hebt. Dit heet een multimodale aanpak. Raadpleeg de huisarts als je koorts boven 39 graden hebt, erg moeilijk kunt slikken of de symptomen na 3 dagen niet verbeteren. De huisarts kan een keelkweek afnemen of op basis van de Centor-criteria besluiten antibiotica voor te schrijven.
Situatie 3: Keelpijn bij zwangere vrouwen, ouderen of mensen met chronische aandoeningen
Zwangere vrouwen mogen paracetamol gebruiken, maar geen ibuprofen (zeker niet na de 20e week). Ouderen en mensen met nierproblemen moeten ook NSAIDs vermijden of alleen op doktersadvies gebruiken. Mensen met onderliggende gezondheidsproblemen doen er goed aan hun apotheker om advies te vragen voor ze een middel kiezen: de apotheker kan de bijsluiter en hun medicatieprofiel vergelijken en snel een veilige optie noemen. Paracetamol is in alle drie de situaties de veiligste basisoptie.
Wat je beter niet kunt doen bij keelontsteking
Er zijn ook aanpakken die mensen regelmatig proberen maar die weinig tot niets opleveren, of zelfs schade kunnen veroorzaken.
- Antibiotica eisen bij een virale keelontsteking. Antibiotica werken uitsluitend tegen bacteriën. 80 tot 90 procent van de keelontstekingen is viraal: antibiotica hebben dan geen enkel effect op het herstel en dragen bij aan resistentie.
- Ibuprofen op een lege maag innemen. Dit verhoogt het risico op maagirritatie en maagzweer sterk. Neem ibuprofen altijd met voedsel of melk in.
- Aspirine geven aan kinderen onder 16 jaar. Aspirine kan bij kinderen het zeldzame maar ernstige Reye-syndroom veroorzaken. Gebruik altijd paracetamol of ibuprofen (vanaf 3 maanden) voor kinderen.
- Lokale anesthesie-sprays overmatig gebruiken. Lidocaine-houdende keelsprays zijn bedoeld voor kortdurend gebruik. Overmatig gebruik kan het gag-reflex onderdrukken, wat bij jonge kinderen gevaarlijk is.
- Pijnstillers stapelen zonder te controleren op overlap. Veel combinatiepreparaten voor verkoudheid bevatten al paracetamol. Combineer je die met extra paracetamol tabletten, dan overschrijd je snel de maximale dagdosis van 4000 mg.
- Wachten met drinken omdat slikken pijn doet. Uitdroging verergert de klachten juist. Voldoende vocht is essentieel voor herstel. Probeer regelmatig kleine slokjes warme dranken.
- Roken of passief meeroken tijdens een keelontsteking. Tabaksrook irriteert het toch al aangetaste slijmvlies en vertraagt herstel aanzienlijk.
Wanneer moet je naar de huisarts?
De meeste keelontstekingen genezen vanzelf en vereisen geen bezoek aan de huisarts. Maar er zijn situaties waarbij professioneel advies echt nodig is.
Ga naar de huisarts als de klachten langer dan 10 dagen aanhouden zonder verbetering. Hetzelfde geldt als je een hoge koorts hebt (boven 39 graden Celsius) die langer dan 3 dagen aanhoudt. Ernstige slikklachten waarbij je niet meer kunt drinken, speeksel niet meer kunt inslikken of je mond niet meer open kunt doen (kaakklem), zijn een signaal dat er mogelijk meer aan de hand is, zoals een keelabces (peritonsillair abces). Dat is een medische spoedsituatie.
Ook terugkerende keelontstekingen (meer dan 4 tot 5 keer per jaar) zijn een reden om de huisarts te raadplegen. In dat geval kan de kno-arts beoordelen of een amandeloperatie zinvol is. Kinderen die door terugkerende amandelontstekingen veel school missen zijn een klassieke kandidatengroep voor deze ingreep.
Mensen met een verzwakt immuunsysteem, bijvoorbeeld door chemotherapie, langdurig gebruik van prednison of een hiv-infectie, moeten bij keelontsteking eerder contact opnemen: voor hen kan een infectie sneller ernstig verlopen. Meer informatie over bloedwaardes die relevant zijn bij immuunproblemen, vind je ook op pagina’s over te veel witte bloedcellen en bloedwaarden bij reuma.
Pijnstillers en kinderen: speciale overwegingen
Bij kinderen gelden andere doseringen en keuzes. De vuistregel is: paracetamol op basis van lichaamsgewicht (10-15 mg per kilogram, maximaal 4 keer per dag) of ibuprofen voor kinderen vanaf 3 maanden en minimaal 5 kg (5-10 mg per kilogram, maximaal 3 keer per dag). Aspirine is verboden voor kinderen onder 16 jaar.
Keelsprays met lokale anesthesie zijn voor kinderen over het algemeen niet aanbevolen vanwege het risico op verstikking bij onderdrukking van het slikrefleks. Strepsils is geschikt voor kinderen van 6 jaar en ouder, maar heeft slechts een beperkt antiseptisch en geen pijnstillend effect.
Honing (1 theelepel in warme thee) is voor kinderen boven 1 jaar wetenschappelijk onderbouwd als hulpmiddel bij keel- en hoestklachten. Onder 1 jaar is honing verboden vanwege het risico op botulisme.
Als kinderen door de keelpijn weigeren te drinken, is dat een alarmsignaal. Uitdroging treedt bij jonge kinderen snel op. Bel in dat geval de huisarts of de huisartsenlijn.
Veelgestelde vragen
Is ibuprofen beter dan paracetamol bij keelontsteking?
Ibuprofen is bij een forse keelontsteking effectiever omdat het ook de ontsteking zelf remt, niet alleen de pijn. Studies laten zien dat ibuprofen bij tonsillitis en faryngitis sneller pijnverlichting geeft dan paracetamol. Toch is paracetamol de aanbevolen eerste keuze omdat het minder bijwerkingen heeft en voor meer mensen veilig is. Heb je maagklachten, nierproblemen of ben je zwanger? Dan is paracetamol altijd de betere optie. Mensen met een verhoogde leverwaarde overleggen het beste met een arts welke pijnstiller geschikt is.
Mag ik paracetamol en ibuprofen tegelijk gebruiken?
Ja, paracetamol en ibuprofen mogen gelijktijdig worden ingenomen, mits je de maximale dagdosering van elk middel respecteert. Ze werken via verschillende mechanismen en versterken elkaars effect. Deze combinatie, ook wel multimodale pijnstilling genoemd, is veilig en geeft doorgaans betere pijnverlichting dan een van de twee middelen alleen. Sommige artsen adviseren ze af te wisselen zodat er altijd een pijnstiller actief is.
Hoe lang duurt een keelontsteking en wanneer verdwijnt de pijn?
Een virale keelontsteking duurt doorgaans 5 tot 10 dagen. De pijn is het heftigst in de eerste 2 tot 3 dagen en neemt daarna geleidelijk af. Bij een bacteriële keelontsteking kan de pijn langer aanhouden zonder antibiotica. Met antibiotica (amoxicilline of fenoxymethylpenicilline) voelen de meeste mensen zich na 24 tot 48 uur al beter. Als de pijn na 10 dagen nog niet verbeterd is, is een huisartsbezoek nodig.
Zijn Strepsils of keelsprays een goed alternatief voor paracetamol?
Strepsils en keelsprays zijn een aanvulling, geen vervanging. Antiseptische zuigtabletten zoals Strepsils hebben een beperkt effect op bacteriën maar zijn niet pijnstillend. Ze kunnen wel verlichting geven door het koelende of verdovende effect. Keelsprays met lidocaine werken snel en kort. Voor echte pijnstilling bij keelontsteking is paracetamol of ibuprofen effectiever. Gebruik Strepfen (flurbiprofen zuigtabletten) alleen als aanvulling en niet langer dan 3 dagen.
Kan ik bij keelontsteking ook aspirine nemen?
Aspirine (acetylsalicylzuur) is ook een NSAID en werkt bij keelpijn, maar wordt minder aanbevolen dan ibuprofen of paracetamol. Aspirine geeft een hoger risico op maagklachten en darmbloedingen. Bovendien is aspirine gevaarlijk voor kinderen en jongeren onder 16 jaar door het risico op het Reye-syndroom, een zeldzame maar ernstige leveraandoening. Volwassenen die aspirine gebruiken als bloedverdunner (voor hart- en vaatziekten) moeten geen extra aspirine bij pijn innemen zonder overleg met de huisarts of apotheker. Raadpleeg ook je apotheker als je maagbescherming gebruikt.
Wanneer schrijft de huisarts antibiotica voor bij keelontsteking?
Huisartsen gebruiken de Centor-criteria om te beoordelen of antibiotica zinvol zijn: koorts boven 38 graden, geen hoest, opgezwollen halsklieren en witte vlekjes op de amandelen. Bij een score van 3 of 4 punten is de kans op een streptokokkeninfectie groot genoeg om antibiotica te overwegen. Een keelkweek kan zekerheid geven. Penicilline (fenoxymethylpenicilline) of amoxicilline is de eerste keus. Pijnstilling blijft ook tijdens een antibioticakuur noodzakelijk omdat antibiotica niet direct de pijn verlichten.
