De Victoriawatervallen worden gevoed door de Zambezi, de op drie na langste rivier van Afrika. De Zambezi stroomt door zes landen en is op het punt waar hij over de beroemde waterval bruist al meer dan 2.000 kilometer onderweg vanuit zijn bron in noordwest-Zambia. Die precieze ligging, midden in de loop van de rivier, maakt de waterval zo bijzonder: de Zambezi is hier op zijn breedst en sterkst en giet zijn volledige watervolume in een gordiaan van mist en geluid.
Wat de waterval zijn naam gaf, is een andere kwestie. De inheemse Kololo-bevolking noemt hem Mosi-oa-Tunya, wat “de rook die dondert” betekent. Die naam is preciezer dan je zou denken: bij hoge waterstand stijgt de spuitmist meer dan 300 meter de lucht in en is hij op tientallen kilometers afstand al zichtbaar. De Britse naam “Victoria Falls” dateert van 1855, toen ontdekkingsreiziger David Livingstone de val voor het eerst vanuit Europees perspectief in kaart bracht en hem naar koningin Victoria vernoemde.
De Zambezi: zes landen, 2.574 kilometer
De Zambezi is niet zomaar een grensrivier. Hij ontspringt in de Mwinilunga-regio in het noordwesten van Zambia, op een hoogte van ongeveer 1.500 meter. Van daar stroomt hij een boog door Angola, langs de grens van Namibie (de Caprivistrook), door Botswana en Zimbabwe, en mondt uiteindelijk via Mozambique uit in de Indische Oceaan.
De totale lengte bedraagt circa 2.574 kilometer. Hydrologen verdelen de rivier in drie secties:
- Boven-Zambezi: van de bron tot aan de Victoriawatervallen. De rivier is hier relatief rustig, breed en ondiepe stranden afgewisseld met moerassen.
- Midden-Zambezi: van de Victoriawatervallen tot aan het Cahora Bassa-stuwmeer in Mozambique. Dit deel bevat de beroemde kloven en woeste stroomversnellingen van de Batoka-kloof.
- Beneden-Zambezi: van Cahora Bassa tot de delta bij de Indische Oceaan. De rivier verbreidt zich hier tot een moerassige, tropische delta.
De Victoriawatervallen liggen precies halverwege de totale loop van de Zambezi. Dat is geen toeval: de rivier heeft op dat punt een enorm stroomgebied van 1,39 miljoen vierkante kilometer opgebouwd, waardoor de waterval zijn spectaculaire volume krijgt. Ter vergelijking: dat stroomgebied is bijna vier keer zo groot als heel Nederland en Belgie samen.
De zes landen waar de Zambezi doorheen stroomt zijn Zambia, Angola, Namibie, Botswana, Zimbabwe en Mozambique. De rivier is voor al die landen van levensbelang: drinkwater, visserij, irrigatie en elektriciteitsopwekking (via de Kariba Dam en Cahora Bassa Dam) zijn allemaal afhankelijk van dit watermassief.
Mythe 1: Livingstone “ontdekte” de watervallen
Dit is het meest verspreide misverstand over de Victoriawatervallen. David Livingstone arriveert in november 1855 bij de waterval, vaart er in een kano naar toe en beschrijft de ervaring later in zijn dagboek als het mooiste tafereel dat hij ooit heeft gezien. Op basis van die beschrijving is Livingstone in veel boeken en op veel schoolplaten “de ontdekker” geworden.
Maar de Kololo en andere inheemse volkeren leefden al eeuwenlang langs de oevers van de Zambezi. Mosi-oa-Tunya was hun waterval, hun heilige plek, hun referentiepunt voor handel en navigatie. Arabische en Swahili-handelaars, die veel eerder dan Livingstone diep Afrika introkken voor ivoorhandel en later ook slavenhandel, kenden de waterval ook al. En zelfs onder Europeanen was Livingstone waarschijnlijk niet de allereerste: pioniers en jagers doorkruisten het gebied al voor hem.
Wat Livingstone wel uniek deed, was de waterval vastleggen en publiceren voor een westers publiek. Zijn nauwkeurige beschrijvingen, kaarten en brieven zorgden ervoor dat de Victoriawatervallen wereldfaam kregen. De naam “ontdekken” past daar eigenlijk niet bij; “bekend maken aan Europa” is nauwkeuriger.
Mythe 2: de Victoriawatervallen zijn de hoogste of breedste ter wereld
Dit is een hardnekkig misverstand dat je ook in reclamefolders tegenkomt. De werkelijkheid is subtieler. De Victoriawatervallen zijn noch de hoogste, noch de breedste ter wereld, maar ze zijn wel de grootste waterval ter wereld als je breedte en hoogte combineert.
Hier is een vergelijkingsoverzicht van de bekendste watervallen op aarde:
| Waterval | Land(en) | Hoogte | Breedte | Bijzonderheid |
|---|---|---|---|---|
| Angel Falls (Salto Angel) | Venezuela | 979 m | 150 m | Hoogste waterval ter wereld |
| Khone Phapheng | Laos | 21 m | 10.783 m | Breedste waterval ter wereld |
| Iguazu Falls | Brazilie / Argentinie | 82 m | 2.700 m | Breedste spectaculaire waterval |
| Victoriawatervallen | Zambia / Zimbabwe | 108 m | 1.708 m | Grootste gecombineerde vlak stromend water |
| Niagara Falls | VS / Canada | 57 m | 1.200 m | Meest bezochte waterval ter wereld |
| Tugela Falls | Zuid-Afrika | 948 m | 15 m | Op een na hoogste waterval ter wereld |
De Victoriawatervallen scoren dus indrukwekkend op de combinatie van hoogte (108 meter) en breedte (1.708 meter), wat resulteert in het grootste enkelvoudige wateroppervlak dat ononderbroken over een rand valt. UNESCO erkende dit door de waterval in 1989 op de Werelderfgoedlijst te plaatsen, als een van de weinige locaties die in twee landen tegelijk Werelderfgoed is.
Wil je meer weten over indrukwekkende natuur en de wereld om je heen? Lees dan ook hoe een tsunami ontstaat en wat de oorzaken zijn.
Mythe 3: de waterval is het hele jaar even spectaculair
Veel toeristen verwachten de waterval in zijn volle glorie aan te treffen, ongeacht wanneer ze reizen. Dat is een kostbare misrekening. De Victoriawatervallen zijn sterk afhankelijk van het regenseizoen in het stroomgebied van de Zambezi, en het verschil tussen de hoogwater- en laagwaterstand is enorm.
Drie duidelijk onderscheiden seizoenen bepalen het karakter van de waterval:
- Hoogwaterperiode (februari tot mei): De Zambezi bereikt zijn maximale debiet. Op het hoogtepunt stroomt meer dan 500 miljoen liter per minuut over de rand. De mist is zo dik dat je de waterval nauwelijks kunt zien; foto’s zijn haast onmogelijk. De kloof vult zich met een permanente regenbui.
- Overgangsperiode (juni tot augustus): Het water daalt langzaam. Dit is voor veel reizigers de beste tijd: nog indrukwekkende watermassa’s, maar ook zicht op de rotswanden en de kloof. De mist reikt hoog maar laat ook doorkijkjes toe.
- Laagwaterperiode (september tot november): De Zambezi is op zijn laagst. Grote delen van de bovenkant van de waterval liggen droog. Je kunt over de rotsen lopen en zelfs zwemmen in de “Devil’s Pool”, een natuurlijk zwembassin op de rand van de afgrond aan de Zambiaanse kant. Het zicht is maximaal, maar de waterval is lang niet zo indrukwekkend in volume.
De vraag “wanneer ga je?” hangt dus volledig af van wat je wilt: volume en kracht, of zichtbaarheid en avontuur. Beide zijn authentiek, maar spectaculair verschillend.
Mythe 4: de waterval ligt volledig in Zimbabwe
In veel reisgidsen en op veel foto’s domineert de Zimbabwaanse kant, wat de indruk wekt dat de Victoriawatervallen een Zimbabwaans fenomeen zijn. Dat klopt niet. De waterval ligt op de grens tussen Zambia en Zimbabwe, en beide landen hebben er een eigen nationaal park omheen ingericht.
Aan de Zimbabwaanse kant ligt het Victoria Falls National Park, met het bekende stadje Victoria Falls als uitvalsbasis. De meeste panoramafoto’s worden hier gemaakt, omdat de kloof en het zicht op het waterfront hier het beste zijn. Er ligt ook een beroemde brug over de kloof (de Victoria Falls Bridge uit 1905) die de twee landen verbindt en dienst doet als bungeejump-locatie.
Aan de Zambiaanse kant ligt het Mosi-oa-Tunya National Park. Deze kant is iets minder toeristisch ontwikkeld, maar biedt unieke voordelen: de Devil’s Pool (het zwembad op de rand van de afgrond) is alleen via Zambie toegankelijk. Bovendien heb je hier soms betere zichthoeken op de waterval zelf, juist omdat de mist minder dik is.
Beide landen verdienen hun deel van de toeristische inkomsten en investeren in infrastructuur rond de waterval. Het idee dat het “een Zimbabwaans monument” is, doet Zambie tekort.
Net als bij andere wereldberoemde monumenten zijn er vaak populaire misverstanden. Lees ook over de sfinx in Egypte: geschiedenis en mysteries of de Venus van Milo: geschiedenis, mysterie en betekenis.
Mythe 5: de waterval is een stabiel, onveranderlijk natuurmonument
De Victoriawatervallen voelen aan als een eeuwig gegeven, maar zijn dat niet. Klimaatverandering en toenemende wateronttrekking in het stroomgebied van de Zambezi zorgen voor meetbare veranderingen.
In 2019 droogden grote delen van de waterval bijna volledig op door extreme droogte in de regio. Satellietbeelden en persfoto’s toonden een schokkend beeld: rotswanden die normaal continu overspoeld worden, lagen droog in de zon. Het was een extreme manifestatie van de El Nino-cyclus, maar ook een voorbode van wat klimaatmodellen voorspellen voor de komende decennia.
Wetenschappers van internationale milieuorganisaties waarschuwen dat de gemiddelde neerslag in het Zambezi-stroomgebied de komende vijftig jaar met 10 tot 20 procent kan dalen door klimaatverandering. Dat heeft directe gevolgen voor het debiet van de rivier en daarmee voor de waterval.
Tegelijkertijd zorgt de groeiende bevolking langs de Zambezi voor meer irrigatie en wateronttrekking, wat het debiet verder onder druk zet. De waterval is dus geen statisch monument, maar een levend systeem dat reageert op alles wat er stroomopwaarts in het 1,39 miljoen vierkante kilometer grote stroomgebied gebeurt.
Voor liefhebbers van aardrijkskunde en bijzondere wereldfenomenen is ook het artikel over wat hieroglifen zijn en waarom ze belangrijk zijn de moeite waard.
Mythe 6: de lokale naam “Mosi-oa-Tunya” is Swahili
Je leest het overal: “de naam Mosi-oa-Tunya is Swahili voor de rook die dondert”. Dat is onjuist. De naam is afkomstig uit het Sesotho/Kololo, de taal van de Kololo-bevolking die in de 19e eeuw een groot deel van het huidige Zambia domineerde. Swahili is een Oost-Afrikaanse handelstaal die in deze regio nauwelijks gesproken werd.
De vergissing is begrijpelijk: veel Europese bronnen uit de koloniale periode gebruikten “Swahili” als vangnet voor allerlei Afrikaanse talen die ze niet kenden. Livingstone zelf noteerde de naam zorgvuldig en schreef hem toe aan de Makololo-bevolking (een andere benaming voor de Kololo). Later werken verdraaiden dat tot de simplistische aanduiding “Swahili”.
De naam is trouwens zo treffend dat UNESCO hem in de officiële Werelderfgoedvermelding heeft opgenomen naast de naam “Victoria Falls”. Op de Zambiaanse kant van de grens is de inheemse naam officieel de primaire naam van het nationale park: Mosi-oa-Tunya National Park. Zimbabwe gebruikt nog steeds “Victoria Falls National Park”, wat de koloniale erfenis weergeeft die de twee landen op dit punt kozen te behouden respectievelijk aan te passen.
Wie geinteresseerd is in cultuurgeschiedenis en mythologie rondom bekende namen en figuren, kan ook terecht bij het artikel over wie Hermes is en wat zijn belangrijkste eigenschappen zijn.
Veelgestelde vragen
Welke rivier voedt de Victoriawatervallen?
De Victoriawatervallen worden gevoed door de Zambezi, de op drie na langste rivier van Afrika. De Zambezi is circa 2.574 kilometer lang en stroomt door zes landen: Zambia, Angola, Namibie, Botswana, Zimbabwe en Mozambique. De waterval ligt precies halverwege de loop van de rivier, op de grens tussen Zambia en Zimbabwe. Op het hoogtepunt van het regenseizoen stroomt meer dan 500 miljoen liter water per minuut over de rand.
Hoe hoog en breed zijn de Victoriawatervallen precies?
De Victoriawatervallen zijn 108 meter hoog en 1.708 meter breed. Ze zijn daarmee niet de hoogste (Angel Falls in Venezuela is 979 meter hoog) en niet de breedste (de Khone Phapheng in Laos is ruim 10 kilometer breed) waterval ter wereld, maar wel de grootste in termen van gecombineerd oppervlak aan vallend water in een ononderbroken sheet. UNESCO plaatste de waterval in 1989 op de Werelderfgoedlijst vanwege deze unieke combinatie van hoogte en breedte.
Hoe is de Kololo-naam voor de waterval eigenlijk uitgesproken?
De naam Mosi-oa-Tunya wordt uitgesproken als “Mo-si-oa-Toenja”. De naam betekent letterlijk “de rook die dondert” in het Sesotho/Kololo, de taal van de Makololo-bevolking die in de vroege 19e eeuw het gebied domineerde. Het is dus geen Swahili, zoals veel bronnen ten onrechte beweren, maar een taal die nauw verwant is aan het Sotho dat ook in Lesotho en Zuid-Afrika gesproken wordt. De naam verwijst naar de enorme spuitmist die bij hoogwater honderden meters de lucht ingaat.
Wanneer kun je de watervallen het beste bezoeken?
De beste tijd hangt af van je prioriteiten. Voor maximale watermassa en het spectaculaire “rook”-effect ga je tussen februari en mei, direct na het regenseizoen. Voor een combinatie van zichtbaarheid en volume is de periode juni tot augustus ideaal. Voor het zwemmen in de Devil’s Pool op de rand van de afgrond en maximaal zicht op de rotsen ga je in september of oktober. Let op: in droge jaren kan de waterval in oktober vrijwel droogvallen, zoals in 2019 dramatisch zichtbaar was.
Zijn de Victoriawatervallen in twee landen tegelijk toegankelijk?
Ja. De waterval ligt op de grens tussen Zambia en Zimbabwe, en je kunt hem vanuit beide landen bezoeken. Zimbabwe biedt het beste panoramazicht en de klassieke foto-opstellingen. Zambia heeft de beroemde Devil’s Pool, een natuurlijk zwembad op de rand van de waterval dat alleen in het droge seizoen toegankelijk is. Veel reizigers combineren beide kanten via de Victoria Falls Bridge, die de twee landen verbindt. Je hebt wel een visum nodig voor beide landen, hoewel er ook een gecombineerd “Univisa” beschikbaar is.
Welke rol speelt de Zambezi in de regionale economie?
De Zambezi is de levensader van de regio. De rivier voorziet miljoenen mensen van drinkwater en irrigatiewater voor landbouw. Twee van de grootste stuwdammen van Afrika liggen op de Zambezi: de Kariba Dam (op de grens van Zambia en Zimbabwe, gebouwd in 1959) en de Cahora Bassa Dam in Mozambique (1974). Samen wekken ze gigantische hoeveelheden elektriciteit op voor de regio. Daarnaast is de Zambezi de basis voor een bloeiende toerismesector, waarbij de Victoriawatervallen jaarlijks honderdduizenden bezoekers trekken uit de hele wereld.
