De Andes is de bergketen die door zeven Zuid-Amerikaanse landen loopt: Venezuela, Colombia, Ecuador, Peru, Bolivia, Chili en Argentinië. Met een lengte van ongeveer 7.000 kilometer is het de langste aaneengesloten bergketen op aarde. De Andes vormt letterlijk de ruggengraat van een heel continent.
De keten loopt vrijwel parallel aan de Stille Oceaan, van de smalle zuidpunt van Patagonië tot ver in het noorden richting de Caraïbische kust. Hoe het er precies uitziet, welke pieken de hoogste zijn en wat de Andes zo bijzonder maakt voor de mensen die er leven: dat lees je hieronder allemaal.
Hoe lang en hoe hoog is de Andes precies?
De Andes strekt zich uit over 7.000 tot 7.240 kilometer, afhankelijk van de meetmethode. De breedte varieert sterk: op sommige plekken is de keten nauwelijks 120 kilometer breed, elders loopt dat op tot meer dan 400 kilometer. De gemiddelde hoogte over de hele lengte ligt rond de 4.000 meter boven zeeniveau. Dat is aanzienlijk hoger dan de gemiddelde hoogte van de Alpen (ongeveer 2.500 meter).
De hoogste top is de Aconcagua in Argentinië, vlak bij de grens met Chili. De Aconcagua meet 6.961 meter en is daarmee niet alleen de hoogste berg van de Andes, maar ook van het gehele westelijk halfrond. De op een na hoogste top is de Ojos del Salado (6.893 meter) op de grens van Argentinië en Chili, die tevens de hoogste actieve vulkaan ter wereld is.
In Peru staat de Huascarán (6.768 meter), de hoogste berg van dat land en een van de meest bezochte klimdoelen in heel Zuid-Amerika. Bolivia kent de Sajama (6.542 meter) als hoogste punt, en in Ecuador reikt de Chimborazo op 6.263 meter zo hoog dat zijn top, gemeten vanaf het aardmiddelpunt, zelfs verder van dat middelpunt af staat dan de top van de Mount Everest. Dat heeft te maken met de afgeplatte vorm van de aarde bij de evenaar.
Door welke zeven landen loopt de Andes?
De keten doorkruist het continent van noord naar zuid en raakt zeven landen op de volgende manier:
| Land | Segment van de Andes | Hoogste top in dat land | Bijzonderheid |
|---|---|---|---|
| Venezuela | Uiterste noorden (Sierra Nevada de Mérida) | Pico Bolívar (4.978 m) | Meest noordelijke tak van de Andes |
| Colombia | Drie parallelle ketens (Cordillera Occidental, Central, Oriental) | Nevado del Huila (5.365 m) | Grootste biodiversiteit van de Andes |
| Ecuador | Dubbele keten met hoog interandesplatau | Chimborazo (6.263 m) | Hoogste punt van aardoppervlak t.o.v. aardmiddelpunt |
| Peru | Centrale en brede Andes, Altiplano begint hier | Huascarán (6.768 m) | Machu Picchu, thuisbasis van de Inca’s |
| Bolivia | Brede Altiplano (hoogvlakte op 3.600-4.000 m) | Sajama (6.542 m) | Hoogst gelegen hoofdstad ter wereld: La Paz (3.650 m) |
| Chili | Loopt langs de gehele oostgrens | Ojos del Salado (6.893 m, gedeeld) | Droogste deel van de Andes, grenst aan de Atacama-woestijn |
| Argentinië | De westelijke grens van het land | Aconcagua (6.961 m) | Hoogste punt van het westelijk halfrond |
Elk land beleeft de Andes anders. In Venezuela is het gebergte relatief laag en groen, bijna tropisch. In Bolivia domineert de ijle Altiplano het dagelijks leven van miljoenen mensen die er op grote hoogte wonen en werken. In Chili vormt de Andes een harde grens met Argentinië, met nauwelijks bewoonbare hoge zones maar wel spectaculaire landschappen.
Hoe is de Andes ontstaan?
De Andes heeft zijn bestaan te danken aan een proces dat subductie heet. Daarbij schuift de Nazcaplaat, een deel van de oceaanbodem van de Stille Oceaan, langzaam maar zeker onder de Zuid-Amerikaanse plaat. Die botsing begon zo’n 25 miljoen jaar geleden en is nog steeds in volle gang. De druk die daarbij vrijkomt, perst de aardkorst omhoog en zorgt voor het indrukwekkende gebergte dat we vandaag kennen.
Subductie heeft ook een keerzijde. Het veroorzaakt aardbevingen en vulkaanuitbarstingen. De zogenoemde “Ring of Fire” loopt langs de westkust van Zuid-Amerika, en de Andes valt grotendeels binnen dit seismisch actieve gebied. Met name Peru, Ecuador en Chili kennen regelmatig aardbevingen. Ecuador heeft tientallen actieve vulkanen, waaronder de Cotopaxi (5.897 meter), een van de actiefste vulkanen ter wereld.
De Andes is geologisch gezien jong vergeleken met gebergten als de Appalachen in Noord-Amerika (meer dan 300 miljoen jaar oud) of de Scandinavische fjorden. Dat relatieve jeugd verklaart de scherpe, ruige toppen: erosie heeft nog niet genoeg tijd gehad om de bergen af te slijpen.
“De Andes is geen statisch gebergte. De platen bewegen nog steeds, de vulkanen zijn actief en de gletschers smelten sneller dan ooit. Dit systeem bevindt zich in permanente verandering, op een tijdschaal die mensen zich nauwelijks kunnen voorstellen.”
De combinatie van vulkanische activiteit en hoogte heeft ook voordelen opgeleverd. Vulkanisch gesteente verweert tot vruchtbare grond. In de valleien en op de hellingen van de Andes liggen dan ook enkele van de meest productieve landbouwgebieden van Zuid-Amerika, van de koffiegebieden in Colombia tot de quinoavelden in Bolivia en Peru.
Klimaat en ecosystemen: van jungle tot ijs
Nergens op aarde zie je zulke extreme klimaatverschillen op zo’n korte horizontale afstand als in de Andes. De oorzaak is de hoogte. Wie van zeeniveau klimt naar 5.000 meter, ervaart een temperatuurverschil dat vergelijkbaar is met een reis van de evenaar naar de poolcirkel.
Grofweg onderscheiden biologen en geografen de volgende zones van laag naar hoog:
- Yungas (1.000-3.500 m): vochtige bergwouden, ongelooflijk soortenrijk, weinig bewoning
- Quechua-zone (2.300-3.500 m): traditioneel landbouwgebied, maïs en groenten, veel Quechua-gemeenschappen
- Puna of Altiplano (3.500-4.500 m): koud, droog hoogplateau, graslanden, llama’s en alpaca’s
- Suni-zone (3.500-4.000 m): aardappelteelt, minder bomen, kouder dan de Quechua-zone
- Janca of cordillera (4.500 m en hoger): permanente sneeuw en ijs, nauwelijks begroeiing, vrijwel onbewoond
In het noorden, met name in Colombia en Ecuador, is het klimaat vochtig en warm op lagere hoogten. Naarmate je zuidwaarts gaat richting de Atacama-woestijn in Chili, wordt het droger en extremer. De Boliviaanse Altiplano heeft een droog, koud klimaat met grote dag-nachtverschillen: overdag kan het 15 graden zijn, ’s nachts vriest het regelmatig. In de zuidelijke Andes, in Patagonië, zijn de neerslag en windkrachten spectaculair hoog, tot 7.000 millimeter per jaar op sommige plaatsen.
De rijkdom aan dieren en planten
De Andes is een van de meest soortenrijke regio’s op aarde. Wetenschappers schatten dat er meer dan 30.000 plantensoorten voorkomen, van tropische orchideeën op de lagere hellingen tot droogteresistente grassen op de Altiplano. Ongeveer 15.000 daarvan zijn endemisch, dus nergens anders op aarde te vinden.
Wat de fauna betreft, springen een paar soorten in het oog. De Andescondor is de vogel met de grootste vleugelspanwijdte ter wereld: tot 3,2 meter. Dit majestueuze dier zweeft boven de bergtoppen en is inmiddels een symbool geworden voor meerdere Andesvolkeren. De spookbeer (Tremarctos ornatus) is de enige beersoort van Zuid-Amerika en leeft in de bergwouden van de Andes. De vicuña, een wilde neef van de lama, leeft uitsluitend op hoogtes boven 3.500 meter. De wol van de vicuña was in de tijd van de Inca’s voorbehouden aan de keizerlijke familie.
Colombia geldt als het meest biodiverse land van de Andes. Meer dan een derde van alle vogelsoorten ter wereld komt er voor. Ecuador heeft per vierkante kilometer meer plantensoorten dan bijna elk ander land. Dit maakt de Andes tot een prioriteitsgebied voor internationale natuurbescherming. Kijk je naar andere grote gebergten zoals de Karakoram in Azië, dan valt op dat de Andes qua biodiversiteit vrijwel ongeëvenaard is.
De Inca’s en hun nalatenschap in de Andes
Geen bespreking van de Andes is compleet zonder de Inca’s. Tussen de 13e en de 16e eeuw bouwden zij het grootste rijk dat het pre-Colombiaanse Amerika ooit heeft gekend: het Tahuantinsuyu, het “Rijk van de Vier Windstreken”. Het hart van dit rijk lag in Cusco, Peru, op een hoogte van 3.400 meter.
De Inca’s pasten zich op briljante wijze aan aan het harde Andesleven. Ze ontwikkelden terrasbouw om steile hellingen te kunnen bebouwen, legden meer dan 40.000 kilometer aan wegen aan door de bergen (het zogenoemde Qhapaq Ñan, nu UNESCO-werelderfgoed) en domesticeerden de lama en alpaca als transportdieren en woldieren. Hun landbouwkennis was zo geavanceerd dat ze meer dan 3.000 soorten aardappel kweekten, veel ervan op hoogten van meer dan 3.500 meter.
Machu Picchu, gebouwd in de 15e eeuw door Inca-heerser Pachacuti en herontdekt voor de westerse wereld in 1911 door Hiram Bingham, is misschien wel het bekendste monument van de Inca’s. De stad ligt op 2.430 meter hoogte in een spectaculaire bergomgeving in Peru. Elk jaar trekken honderdduizenden bezoekers erheen. Net als de Borobudur-tempel in Indonesië staat Machu Picchu symbool voor een hoogontwikkelde beschaving die door veel mensen onderschat wordt.
De taal van de Inca’s, het Quechua, heeft overleefd. Vandaag spreken nog altijd zo’n 8 tot 10 miljoen mensen een variant van het Quechua in Peru, Bolivia, Ecuador en Colombia. Het Aymara, de taal van de Aymara-volkeren op de Altiplano, telt nog eens 2 tot 3 miljoen sprekers.
Economie, bergpassen en moderne infrastructuur
De Andes is voor de zeven Andeslanden niet alleen een geografisch gegeven, maar ook een economische realiteit. De bergketen bevat enorme mineraalvoorraden. Peru is een van de grootste producenten ter wereld van zilver, koper en zink. Chili heeft de grootste bekende koperreserves op aarde, grotendeels in de Atacamazone aan de voet van de Andes. Bolivia heeft de grootste lithiumvoorraden ter wereld, waarvan veel in het zoutvlaktenmeer Salar de Uyuni dat op de Altiplano ligt.
Het doorkruisen van de Andes is van oudsher een uitdaging. De passen liggen op grote hoogte en zijn ’s winters lang onbegaanbaar vanwege sneeuw en ijs. De bekendste en meest gebruikte bergpas is de Paso Los Libertadores (3.832 meter) op de grens van Argentinië en Chili, vlak bij de Aconcagua. Hier loopt ook de drukste weg tussen beide landen.
Een vergelijkbare uitdaging qua infrastructuur bestaat bij de Karakoram Highway in Azië, maar de Andes kent zijn eigen oplossingen. De Trans-Andestunnel (ook wel Cristo Redentor-tunnel) onder de Paso Los Libertadores is 3,1 kilometer lang en maakt het mogelijk ook in de winter vrachtwagens door te laten. Peru heeft de hoogstgelegen spoorlijn ter wereld: de Ferrocarril Central Andino gaat op zijn hoogste punt boven de 4.800 meter uit. Bolivia’s steden liggen zo hoog dat buitenlandse bezoekers bij aankomst regelmatig last krijgen van hoogteziekte.
Gletschers, water en klimaatverandering
De Andes is de watertoren van Zuid-Amerika. De gletsjers en sneeuwkappen leveren het smeltwater dat de rivieren voedt, van de Amazone in het oosten tot de korte, droge rivieren aan de Chileense westkust. De Amazone, de grootste rivier ter wereld qua watervolume, ontspringt op de Andeshellingen in Peru, op slechts 160 kilometer van de Stille Oceaan.
De tropische gletsjers van de Andes zijn de afgelopen decennia dramatisch gekrompen. Peru heeft meer dan 40 procent van zijn glaciaal ijs verloren in de afgelopen vijftig jaar. De Chacaltaya-gletsjer in Bolivia, ooit het hoogst gelegen skigebied ter wereld, is inmiddels volledig verdwenen, in 2009. Dit heeft directe gevolgen voor de drinkwatervoorziening van steden als Lima, Quito en La Paz, die voor hun wateraanvoer sterk afhankelijk zijn van smeltwater uit de bergen.
Het contrast met andere iconische gebouwen en gebergten wereldwijd is groot. Wie een monument zoals de Taj Mahal bekijkt, ziet een menselijk bouwwerk dat de eeuwen heeft doorstaan. De Andes laat zien dat ook de natuur kwetsbaar is voor verandering, en dat grote ijsmassa’s die eeuwenlang stabiel waren nu binnen enkele decennia kunnen verdwijnen.
De verandering heeft ook gevolgen voor de landbouw. De timing van smeltwater is verschoven, met droogtes in perioden dat boerengemeen schappen vroeger water konden verwachten. Tegelijkertijd openen hogere temperaturen nieuwe landbouwzones op grotere hoogte, met wisselend succes voor lokale producenten.
Veelgestelde vragen
Welke bergketen loopt door zeven Zuid-Amerikaanse landen?
De Andes is de bergketen die door zeven Zuid-Amerikaanse landen loopt: Venezuela, Colombia, Ecuador, Peru, Bolivia, Chili en Argentinië. De keten is met ongeveer 7.000 kilometer de langste aaneengesloten bergketen op aarde en strekt zich uit langs vrijwel de gehele westkust van het continent, van Patagonië in het zuiden tot de Caraïbische kustlijn in het noorden.
Wat is de hoogste berg van de Andes?
De hoogste top van de Andes is de Aconcagua in Argentinië, met een hoogte van 6.961 meter. Die berg staat vlak bij de grens met Chili en is tevens de hoogste berg van het gehele westelijk en zuidelijk halfrond. De Aconcagua is een populaire klimbestemming, al vereist een succesvolle bestijging goede acclimatisatie en technische ervaring.
Hoe is de Andes gevormd?
De Andes is gevormd door het proces van subductie, waarbij de Nazcaplaat (een deel van de oceaanbodem) langzaam onder de Zuid-Amerikaanse plaat schuift. Die botsing begon zo’n 25 miljoen jaar geleden en is nog steeds actief. De druk pakt de aardkorst op en perst die omhoog, wat ook de oorzaak is van de vele aardbevingen en actieve vulkanen in het gebied.
Welke dieren leven er in de Andes?
De Andes herbergt een uitzonderlijk grote biodiversiteit. Bekende dieren zijn de Andescondor (vleugelspanwijdte tot 3,2 meter), de vicuña (wilde neef van de lama, leeft boven 3.500 meter), de spookbeer en de Andescondor. Colombia, het meest noordelijke Andesland, heeft meer vogelsoorten dan welk ander land ter wereld dan ook. Veel soorten zijn endemisch, dus uitsluitend in de Andes te vinden.
Wat is de Altiplano en in welke landen ligt die?
De Altiplano is een brede, vlakke hoogvlakte in de centrale Andes, gelegen op een hoogte van gemiddeld 3.600 tot 4.000 meter. Hij strekt zich uit over delen van Peru, Bolivia en het grensgebied van Chili en Argentinië. De Altiplano is de grootste hoogvlakte buiten Tibet en is de thuisbasis van miljoenen mensen, waaronder veel Aymara- en Quechua-gemeenschappen. Steden als La Paz en Puno liggen er middenin.
Wat is het effect van de Andes op het klimaat van Zuid-Amerika?
De Andes heeft een enorme invloed op het klimaat van het hele continent. De bergketen fungeert als een barrière die vochtige luchtstromen uit het Amazonewoud tegenhoudt. Aan de oostkant valt daardoor veel neerslag en is het regenwoud extreem weelderig. Aan de westkant, in de regenschaduw, ligt de Atacama-woestijn in Chili, een van de droogste plekken op aarde. De Andes bepaalt ook de loop van grote rivieren en de smeltwatertoelevering aan tientallen miljoenen mensen.
Meer lezen over bijzondere geografische fenomenen? Bekijk ook de Chinese Muur en zijn fascinerende locatie of lees hoe Mexico-Stad is uitgegroeid tot een van de grootste steden ter wereld, mede dankzij zijn ligging in een bergachtig bekken op grote hoogte.
