De eerste moderne auto werd in 1886 gebouwd door de Duitse ingenieur Karl Benz. Op 29 januari van dat jaar diende hij het patent in voor zijn Benz Patent-Motorwagen, een driewielig voertuig aangedreven door een benzinemotor met verbrandingstechnologie. Dit patent, met nummer 37435, geldt tot op de dag van vandaag als het officiële geboortebewijs van de auto.
Karl Benz was niet de enige die in die periode aan een rijdend motorvoertuig werkte. Maar zijn uitvinding was de eerste die alle kenmerken van een moderne auto combineerde: een verbrandingsmotor, een stuurmechanisme, remmen en een aandrijflijn die speciaal voor het voertuig was ontworpen. Daarmee onderscheidde hij zich van eerdere stoom- en paardloze rijtuigen.
Fase 1: de voorlopers van de auto (voor 1886)
Om te begrijpen waarom 1886 zo bijzonder is, helpt het om te weten wat ervoor kwam. Al in de achttiende eeuw droomden ingenieurs van een zelfrijdend voertuig. De Fransman Nicolas-Joseph Cugnot bouwde in 1769 een stoomomnibus die op eigen kracht reed, maar dit gevaarte was lomp, langzaam en nauwelijks te besturen. Het reed met niet meer dan vier kilometer per uur en reed bij zijn eerste demonstratie meteen tegen een muur.
In de eerste helft van de negentiende eeuw reden in Engeland stoombussen op openbare wegen. Ze waren lawaaiig, gevaarlijk en kostten bakken geld om te onderhouden. Bovendien zaten de paardenfokkers en koetsiers niet te wachten op deze concurrentie, waardoor de Britse overheid in 1865 de zogenaamde Red Flag Act invoerde. Die wet verplichte iedere zelfrijdende machine om een man met een rode vlag voor zich uit te laten lopen als waarschuwing. Dat maakte stoomauto’s op openbare wegen praktisch onmogelijk.
Intussen werkte in Duitsland een nieuwe generatie uitvinders aan een ander concept: de verbrandingsmotor op vloeibare brandstof. Nikolaus Otto ontwikkelde in 1876 de eerste praktische viertaktmotor. Deze motor was efficiënter en compacter dan een stoommachine. Karl Benz zag in deze technologie de basis voor een volledig nieuw type voertuig, en ging aan de slag.
Fase 2: Karl Benz ontwerpt de Patent-Motorwagen (1883-1886)
Karl Benz werd geboren op 25 november 1844 in Karlsruhe. Hij studeerde werktuigbouwkunde en richtte in 1883 zijn eigen bedrijf op in Mannheim: Benz & Cie. Rheinische Gasmotoren-Fabrik. Hier begon hij te werken aan zijn droom: een voertuig dat volledig als auto was ontworpen, niet als omgebouwde koets of rijtuig.
Zijn benadering was radicaal anders dan die van zijn tijdgenoten. Gottlieb Daimler en Wilhelm Maybach werkten parallel aan een soortgelijk idee in Stuttgart, maar zij plaatsten een motor op een bestaand rijtuig. Benz deed iets anders: hij ontwierp een geheel nieuw voertuig waarbij het ontwerp en de motor van meet af aan op elkaar waren afgestemd. Dat maakt zijn Patent-Motorwagen tot de echte grondlegger van de auto als zelfstandig vervoermiddel.
De Patent-Motorwagen had drie wielen, een stuurbaar voorwiel en twee aangedreven achterwielen. De motor was een eencilinder viertaktmotor met een cilinderinhoud van 954 kubieke centimeter. Hij leverde 500 watt vermogen, wat neerkomt op ongeveer tweederde paardenkracht. De topsnelheid bedroeg circa 16 kilometer per uur. Dat klinkt bescheiden, maar voor 1886 was een betrouwbaar rijdend motorvoertuig op eigen kracht al een prestatie van formaat.
De aanvraag voor patent nummer 37435 bij het Keizerlijk Duits Patentbureau dateerde van 29 januari 1886. Het patent werd in november van dat jaar verleend. Op 3 juli 1886 demonstreerde Benz zijn uitvinding voor het eerst publiekelijk op de Ringstrasse in Mannheim. De toeschouwers stonden verbaasd, maar ook scepstisch. Een rijtuig zonder paard? Dat was voor velen onvoorstelbaar.
Fase 3: technische kenmerken die de Patent-Motorwagen modern maakten
Wat maakt de Benz Patent-Motorwagen nu precies tot de eerste “moderne” auto? Dat heeft alles te maken met de combinatie van technische oplossingen die Benz voor het eerst samen in een voertuig toepaste. Eerdere ontwerpen hadden wel een of twee van deze kenmerken, maar nooit alle tegelijk.
| Technisch kenmerk | Oplossing van Benz | Belang voor de auto |
|---|---|---|
| Aandrijving | Eencilinder viertaktmotor op benzine | Compact, betrouwbaar en op vloeibare brandstof |
| Ontsteking | Elektrische vonkontsteking (trembler coil) | Betrouwbaarder dan eerdere gloeipijpontsteking |
| Koeling | Waterkoeling met verdamper | Voorkomt oververhitting bij langere ritten |
| Brandstoftoevoer | Carburateur met vlotterventiel | Regelt het brandstof-luchtmengsel automatisch |
| Transmissie | Riem- en kettingaandrijving | Brengt motorvermogen naar de wielen over |
| Remmen | Mechanische remblokken | Eerste geintegreerde remsysteem in een auto |
| Stuurmechanisme | Stuurbaar enkel voorwiel | Bood directe besturing zonder stangen of touwen |
Naast deze mechanische innovaties patenteerde Benz ook de carburateur apart. Dit onderdeel, dat brandstof en lucht in de juiste verhouding mengt, was essentieel voor een stabiele motorwerking. Zonder een goede carburateur sloeg de motor willekeurig af of liep hij onregelmatig. Het vlotterventiel dat Benz ontwierp, zorgde voor een constante brandstoftoevoer en werd de basis voor alle carburateurs die daarna kwamen.
Als je geinteresseerd bent in hoe verbrandingsmotoren werken en hoe ze zich verhouden tot andere motortypen, biedt dit overzicht over 2-takt versus 4-takt motoren een goede vergelijking van de twee basisprincipes.
Fase 4: Bertha Benz en de eerste lange autorit (1888)
Karl Benz had zijn uitvinding weliswaar gepatenteerd en openbaar gedemonstreerd, maar toch bleven klanten uit. De wereld geloofde er nog niet in. Het was zijn vrouw, Bertha Benz, die dat veranderde. Op de ochtend van 5 augustus 1888 stapte ze, samen met haar zoons Eugen (15) en Richard (13), in de Patent-Motorwagen en reed van Mannheim naar Pforzheim, haar geboortestad. De afstand bedroeg ruim 104 kilometer.
Ze reed zonder toestemming van de autoriteiten en zonder medeweten van haar man. Dit was niet alleen de eerste lange autorit in de geschiedenis, maar ook een daad van lef en overtuiging. Bertha wilde bewijzen dat de auto niet alleen een laboratoriumcuriusiteit was, maar een bruikbaar vervoermiddel voor gewone mensen.
Onderweg kwamen veel technische problemen voor. Ze moest meerdere keren stoppen om brandstof te tanken bij apothekers, die ligroïne verkochten als oplosmiddel. Ze reinigte verstopte brandstofbuizen met haar haarspeld en repareerde een kapotte ketting met haar jarretelklip. Toen de remblokken versleten raakten, liet ze bij een schoenmaker leer op de remblokken nagelen. Daarmee vond ze de eerste remvoering ter wereld uit.
De terugrit naar Mannheim maakte ze twee dagen later. De tocht leidde tot grote publiciteit en zorgde er direct voor dat Benz & Cie. zijn eerste serieuze bestellingen ontving. Zonder Bertha’s initiatief was de auto misschien jarenlang een curiositeit gebleven. De Bertha Benz Memorial Route, die het traject van haar historische rit volgt, werd in 2008 erkend als route van industrieel erfgoed door de Europese Route van Industrieel Erfgoed.
Fase 5: de ontwikkeling van de Patent-Motorwagen tot seriemodel (1886-1893)
De eerste Patent-Motorwagen, later Model 1 genoemd, was een prototype. In de jaren erna ontwikkelde Benz het voertuig stap voor stap verder. Tussen 1886 en 1893 bouwde Benz & Cie. in totaal ongeveer 25 exemplaren van de Patent-Motorwagen in drie opeenvolgende versies. Elk model was een verbetering op het vorige.
- Model 1 (1885-1886): het originele prototype met een motor van 0,75 pk. Driewielig, maximaal 16 km/u.
- Model 2 (1886-1887): verbeterde motor van 1,5 pk, grotere wielen en een betrouwbaarder remsysteem.
- Model 3 (1888-1889): het model waarmee Bertha haar historische rit maakte. Motor van 2 pk, hogere topsnelheid en meer rijcomfort.
- Vis-a-vis (1893): eerste vierwieler van Benz, de Benz Victoria, met passagiers tegenover elkaar. Dit model zorgde voor een doorbraak in de verkoop.
Het bedrijf groeide snel. In 1893 bouwde Benz & Cie. de Benz Velo, een compacte en betaalbare auto die in grote aantallen werd verkocht. In 1900 was Benz de grootste autofabrikant ter wereld. In 1926 fuseerde het bedrijf met Daimler-Motoren-Gesellschaft tot het concern dat we vandaag kennen als Mercedes-Benz.
De auto als voertuig groeide in dezelfde periode ook buiten Duitsland. In Frankrijk werkten constructeurs als Panhard et Levassor en Peugeot aan eigen ontwerpen. In 1895 organiseerde Parijs de eerste wedstrijd voor automobielen, van Parijs naar Bordeaux en terug: 1.178 kilometer. De winnaar, een Panhard, reed gemiddeld 24 km/u. De auto was plotseling serieus nieuws.
Als je de geschiedenis van een ander iconisch automerk wilt vergelijken, is het verhaal van Ferrari in Italie een fascinerend contrast: ook daar draait het om de passie van een enkeling die een merk opbouwde vanuit technische gedrevenheid.
Fase 6: drie varianten van de “eerste auto” in historisch perspectief
Historici zijn het niet altijd volledig eens over wie precies de eerste auto bouwde. Dat heeft te maken met de definitie van “auto” en met het feit dat meerdere uitvinders tegelijk aan vergelijkbare ideeën werkten. De drie meest genoemde kandidaten zijn:
Variant 1: Karl Benz (1886, Duitsland) wordt wereldwijd het meest erkend als uitvinder van de eerste echte auto. Zijn Patent-Motorwagen was het eerste voertuig dat als geheel speciaal voor de verbrandingsmotor was ontworpen, inclusief een origineel stuurmechanisme, remsysteem en carburateur. Het patent van 29 januari 1886 geldt als de officiële geboortedatum van de auto. De Daimler Group, Mercedes-Benz en talloze historische instituten erkennen dit.
Variant 2: Gottlieb Daimler en Wilhelm Maybach (1885, Duitsland) bouwden in 1885 de Reitwagen, een houten tweewieler met een benzinemotor. Technisch gezien was dit eerder dan de Patent-Motorwagen van Benz. Maar de Reitwagen was in wezen een gemotoriseerde fiets en niet bedoeld als auto. Een jaar later, in 1886, plaatsten Daimler en Maybach een motor in een koets van vier wielen, de Motorkutsche. Die was echter een omgebouwd rijtuig, geen nieuw ontwerp. Daardoor geldt de Reitwagen wel als vroeg motorvoertuig, maar niet als eerste auto.
Variant 3: Edouard Delamare-Deboutteville (1884, Frankrijk) bouwde al in 1884 een motorvoertuig. Er zijn documenten die dit staven, maar het voertuig werd nooit openbaar gedemonstreerd of gepatenteerd op een manier die vergelijkbaar is met Benz. In de internationale historische gemeenschap wordt Benz dan ook consequent als de grondlegger beschouwd.
Het originele patent van Karl Benz is in 2011 opgenomen in het UNESCO Memory of the World Register, als erkenning van zijn historisch belang voor de mensheid. Dat maakt de Patent-Motorwagen niet alleen technisch maar ook cultureel tot de meest erkende eerste auto ter wereld.
Moderner gereedschap en de distributieriem zijn overigens pas later in auto’s terechtgekomen. Wil je weten wanneer je die het beste kunt vervangen? Dit artikel over de km-stand voor distributieriem-vervanging geeft concrete richtlijnen per type auto.
Fase 7: het erfgoed van 1886 in de auto-industrie van vandaag
De invloed van de Patent-Motorwagen reikt ver verder dan de negentiende eeuw. Vrijwel alle basisprincipes die Karl Benz in 1886 toepaste, kwamen in latere auto’s terug: de viertaktmotor, de carburateur (later vervangen door directe brandstofinjectie), de elektrische ontsteking, waterkoeling en mechanische remmen. Het waren de bouwstenen van alle verbrandingsmotoren die daarna kwamen.
Een kopie van de Patent-Motorwagen is te zien in het Mercedes-Benz Museum in Stuttgart, dat in 2006 zijn deuren opende. Het museum trekt jaarlijks meer dan 700.000 bezoekers en heeft een collectie van meer dan 160 voertuigen die de volledige ontwikkeling van de auto laten zien: van de Patent-Motorwagen tot de nieuwste elektrische modellen van Mercedes.
In 2019 vierden Duitsland en de auto-industrie wereldwijd de 130e sterfdag van Carl Benz (hij overleed op 4 april 1929) en werd opnieuw aandacht besteed aan zijn rol als grondlegger. Mercedes-Benz legt nog altijd bloemen bij het graf van de Benz-familie in Ladenburg, een traditie die al decennialang bestaat.
Interessant is ook dat de eerste auto al een aanwijzing gaf voor latere technische problemen. Remblokken, ontsteking en koeling waren de drie meest kwetsbare onderdelen in de Patent-Motorwagen. Dat patroon herhaalt zich tot op heden: moderne auto’s kennen andere techniek, maar remmen en koeling blijven aandachtspunten. Bij de veelvoorkomende problemen van de Volkswagen Golf zie je dat ook vandaag remmen en koelsystemen tot de meest besproken onderdelen horen.
Wie een overzicht wil van hoe de auto zich door de tijd heeft ontwikkeld, kan dat mooi vergelijken aan de hand van specifieke merkgeschiedenissen. De Audi A3 is een goed voorbeeld van een auto die de techniek van Ingolstadt, ooit een directe concurrent van Benz, tot in de hedendaagse compacte klasse heeft doorontwikkeld.
Veelgestelde vragen
Wanneer werd het patent van de eerste auto precies ingediend?
Karl Benz diende zijn patent in op 29 januari 1886 bij het Keizerlijk Duits Patentbureau in Berlijn. Het patent kreeg nummer 37435 en werd in november 1886 officieel verleend. Deze datum van 29 januari 1886 wordt wereldwijd erkend als de officiële geboortedatum van de auto. Het originele patent is in 2011 opgenomen in het UNESCO Memory of the World Register als onderdeel van het cultureel erfgoed van de mensheid.
Hoe snel reed de eerste auto van Karl Benz?
De Benz Patent-Motorwagen Model 1 reed maximaal circa 16 kilometer per uur. Dat klinkt traag, maar in 1886 was dit een prestatie voor een benzineaangedreven voertuig. Later modellen waren sneller: de Model 3 uit 1888 haalde al iets hogere snelheden dankzij een sterkere motor van 2 pk. De Patent-Motorwagen Model 2 had een motor van 1,5 pk, een verbetering ten opzichte van de 0,75 pk van het origineel.
Wat was het verschil tussen Karl Benz en Gottlieb Daimler?
Beiden werkten in dezelfde periode aan een motorvoertuig, maar met een andere benadering. Benz ontwierp de auto als compleet nieuw voertuig, waarbij alles van de grond af op de motor was afgestemd. Daimler en Maybach plaatsten een motor op een bestaande koets. Daardoor geldt Benz als uitvinder van de auto als zelfstandig concept. Daimler en Benz kenden elkaar overigens niet persoonlijk en werkten onafhankelijk van elkaar.
Wie was Bertha Benz en waarom is ze belangrijk?
Bertha Benz was de vrouw van Karl Benz en ook zijn zakelijk partner. Op 5 augustus 1888 maakte ze zonder toestemming van de autoriteiten de eerste lange autorit in de geschiedenis: 104 kilometer van Mannheim naar Pforzheim met haar twee zoons. Ze loste onderweg technische problemen op, vond de eerste remvoering ter wereld uit en zorgde voor de eerste positieve publiciteit voor de auto. Zonder haar initiatief was de commerciele doorbraak van de auto jaren uitgebleven.
Hoeveel exemplaren van de Patent-Motorwagen werden gebouwd?
Tussen 1886 en 1893 bouwde Benz & Cie. in totaal ongeveer 25 exemplaren van de Patent-Motorwagen in drie modellen. Model 1 was het prototype, Model 2 een verbeterde versie en Model 3 het eerste seriemodel dat ook commercieel werd verkocht. De echte commerciele doorbraak kwam pas in 1893 met de Benz Velo, een eenvoudiger en goedkoper model waarvan in totaal meer dan 1.200 exemplaren werden gebouwd. Daarmee was Benz & Cie. rond 1900 de grootste autofabrikant ter wereld.
Heeft de Patent-Motorwagen iets gemeen met de auto van vandaag?
Verrassend veel. De viertaktmotor die Benz gebruikte, is nog altijd het meest gebruikte motortype in benzineauto’s wereldwijd. De elektrische ontsteking, de waterkoeling en het principe van de carburateur (nu vervangen door directe injectie) zijn directe doorontwikkelingen van wat Benz in 1886 toepaste. Zelfs het concept van mechanische remmen, die Bertha Benz tijdens haar rit verbeterde met lederen voering, leeft voort in de schijfremmen van moderne voertuigen. De fundamentele bouwstenen bleven dus ruim een eeuw lang herkenbaar.
