Romulus en Remus zijn de mythologische tweelingzoeders die volgens de Romeinse overlevering de stad Rome stichtten op 21 april 753 v.Chr. Ze waren zonen van de oorlogsgod Mars en de Vestaalse maagd Rhea Silvia, werden als baby’s te sterven gelegd in de rivier de Tiber en grootgebracht door een wolvin. Het verhaal zit vol dramatiek, politieke spanning en goddelijke tussenkomst, maar verschilt op meerdere punten van wat historici en archeologen weten over het echte ontstaan van Rome.
De afkomst van de tweeling: Mars, Rhea Silvia en een koninklijke familiestrijd
Het verhaal van Romulus en Remus begint niet bij hun geboorte, maar bij een machtsstrijd in de stad Alba Longa, een stad ten zuidoosten van de latere plek van Rome. De rechtmatige koning Numitor werd afgezet door zijn broer Amulius, die de troon greep. Om te voorkomen dat er nakomelingen van Numitor zouden opgroeien die hem ooit zouden kunnen onttronen, dwong Amulius Numitors dochter Rhea Silvia om Vestaalse maagd te worden. Vestaalse maagden waren priestessen die een eed van kuisheid aflegden en voor de heilige vlam van de godin Vesta zorgden. Een zwangerschap was voor hen verboden.
Toch werd Rhea Silvia zwanger, van niemand minder dan Mars, de Romeinse god van de oorlog. Of dat een goddelijke tussenkomst was of een sociale constructie om de schande te verdoezelen, liet de overlevering bewust vaag. Amulius liet haar opsluiten en na de geboorte van de tweeling in de Tiber gooien, in een rieten mand. De mand spoelde niet weg maar strandde aan de voet van de Palatijnse heuvel, bij een vijgenboom die later de Ficus Ruminalis heette.
Een wolvin vond de jongens, zoogde hen en beschermde hen. Later ontdekte een herder genaamd Faustulus de tweeling en bracht hen naar zijn vrouw Acca Larentia, die hen opvoedde als gewone herderszonen. De naam Acca Larentia draagt ook een andere mythologische lading: in sommige varianten van het verhaal was zij een prostituee die door soldaten “lupa” (wolvin) werd genoemd, wat wellicht verklaart waarom latere generaties het wolvendetail letterlijk namen.
Dit fundament van het verhaal, goddelijke vaders, vervolgde moeders, te sterven gelegde kinderen die overleven, is een terugkerend patroon in vroege stichtingsmythes wereldwijd. Het legitimeert de latere leiders door hen goddelijke wortels te geven.
De opkomst van de tweeling: herders, rebellen en het herstel van Numitor
Opgegroeid als herders op de heuvels bij de Tiber werden Romulus en Remus aanvoerders van een groep jongemannen. Ze vielen roversbenden aan, beschermden kuddes en trokken ook schapen mee die toebehoorden aan de machtige Amulius. Dat leverde hen vijanden op aan het hof.
Op een dag liep Remus in een hinderlaag. Hij werd gevangengenomen en voor Amulius gebracht. Intussen ging Romulus zijn grootvader Numitor opzoeken, waarbij de herkomst van de tweeling aan het licht kwam. Numitor herkende hen als zijn kleinzonen. Romulus mobiliseerde zijn volgelingen, bestormde het paleis van Amulius, doodde de tiran en zette Numitor terug op de troon van Alba Longa.
Maar de tweeling had zelf ook ambities. Ze wilden een nieuwe stad stichten op de plek waar zij als baby’s waren gevonden: de Palatijnse heuvel aan de Tiber. Hier begon een conflict dat zou uitlopen op de dood van een van de broers.
De stichting van Rome en de dood van Remus: drie versies van hetzelfde drama
Romulus en Remus waren het oneens over de exacte locatie van de nieuwe stad. Romulus koos de Palatijnse heuvel, Remus koos de Aventijnse heuvel. Ze besloten het lot te laten beslissen via vogelauspicien: degene die de meeste gieren zag, had de gunst van de goden. Dat was een gebruikelijke beslissingsmethode in de Romeinse wereld.
Remus zag zes gieren. Romulus zag twaalf. Romulus begon symbolisch een muur te trekken rondom zijn heuvel. Wat daarna volgde, kent meerdere varianten in de antieke bronnen:
- Variant 1 (Livius): Remus sprong spottend over de lage muur die Romulus aan het bouwen was. Romulus doodde hem in woede, met de woorden: “Zo vergaat het ieder die over mijn muren springt.”
- Variant 2 (Dionysius van Halicarnassus): Een van Romulus’ volgelingen, Celer, sloeg Remus neer met een schop toen Remus de muur bespotte. Romulus keurde het af maar begroef zijn broer eerbiedig.
- Variant 3 (Fabius Pictor, vroegste versie): Remus stierf in een gevecht dat uitbrak tijdens de richtingenstrijd, zonder dat Romulus hem persoonlijk doodde.
De drie versies illustreren hoe het verhaal in de loop van eeuwen werd bijgeschaafd. Alle versies benadrukken hetzelfde principe: de nieuwe stad had één heerser nodig, en de grenzen van die stad waren heilig. Wie die grens schond, bracht zichzelf in gevaar. Romulus noemde de stad naar zichzelf: Roma.
De overlevering dateert de stichting op 21 april 753 v.Chr. De Romeinen herdachten die datum jaarlijks tijdens het Parilia-feest, dat later de naam Natalis Urbis Romae (verjaardag van de stad Rome) kreeg. Tot diep in de keizertijd werden er op die datum ceremonies gehouden.
Wat de archeologie werkelijk zegt: mythes ontmoeten opgravingen
Historici en archeologen zijn het erover eens dat Romulus en Remus geen historische personen waren. Rome is niet op één dag gesticht door één man. Opgravingen op de Palatijnse heuvel tonen aan dat de eerste bewoning op die plek dateert uit ongeveer de 10e eeuw v.Chr., dus zo’n tweehonderd jaar voor de mythologische stichtingsdatum van 753 v.Chr.
In 2007 ontdekten Italiaanse archeologen onder het paleis van Augustus op de Palatijnse heuvel een grot die overeenkwam met de beschrijving van de Lupercal: de heilige grot waar de wolvin de tweeling zou hebben gezoogd. De grot was versierd met mosaics en marmer en bleek te zijn gebruikt als rituele ruimte. Dat bewijst niet dat het verhaal waar is, maar toont wel aan dat de Romeinen zelf geloofden in de heiligheid van die plek.
De beroemde Lupa Capitolina, het bronzen beeld van de wolvin met de twee zuigelingen, dat jarenlang gold als het oudste fysieke bewijs van de mythe, bleek bij nader onderzoek uit de middeleeuwen te stammen. Metallurgisch onderzoek gepubliceerd in 2007 wees uit dat de wolvin waarschijnlijk in de 12e eeuw na Chr. werd gegoten. De beeldjes van Romulus en Remus zijn zelfs nog jonger: die werden pas in de 15e eeuw door de beeldhouwer Antonio Pollaiuolo toegevoegd. Het beeld dat generaties lang als antiek Etruskisch werk gold, is dus van een heel andere orde.
Mythes en misverstanden over Romulus en Remus
Het verhaal heeft in de loop van eeuwen een reeks hardnekkige misverstanden opgeleverd. Hieronder de meest voorkomende, naast wat de bronnen werkelijk zeggen:
| Misverstand | Wat de bronnen werkelijk zeggen |
|---|---|
| De wolvin was een dier | Meerdere antieke bronnen noemen de mogelijkheid dat “lupa” (wolvin) een scheldnaam was voor de vrouw Acca Larentia, die de jongens opvoedde. Het woord lupa werd in het Latijn ook gebruikt voor prostituee. |
| Romulus stichtte Rome alleen | Rome groeide uit een fusie van meerdere nederzettingen op naburige heuvels. Archeologen vonden sporen van bewoning op de Palatijn, Esquilijn en andere heuvels die zich pas geleidelijk verenigden. |
| 753 v.Chr. is een bewezen datum | De datum 21 april 753 v.Chr. is berekend door de Romeinse geleerde Marcus Terentius Varro in de 1e eeuw v.Chr., meer dan 700 jaar na de veronderstelde stichting. Het is een retroactieve berekening, geen historisch feit. |
| De Lupa Capitolina is antiek | Metallurgisch onderzoek (2007) dateert de bronzen wolvin in de 12e eeuw na Chr. De beeldjes van Romulus en Remus zijn 15e-eeuws. Het beeld is geen antiek bewijs van de mythe. |
| Romulus en Remus waren zonen van een Trojaanse held | De Trojaanverbinding (via Aeneas en zijn nakomelingen) is een literaire constructie van Vergilius in zijn Aeneis, geschreven in opdracht van keizer Augustus. Ze diende om Rome te koppelen aan Griekse heldentradities. |
| Remus sprong uit pure kwaadwilligheid over de muur | De oudste versie (Fabius Pictor, 3e eeuw v.Chr.) spreekt van een gevecht, niet van een provocatie. Het springen-over-de-muur is een later bijgewerkt element dat een duidelijkere morele les verschaft. |
| De mythe is uitsluitend Romeins | Het structurele motief (koningskind te water gelaten, door dier gevoed, terugkeer naar macht) komt ook voor in de mythe van Mozes, de legende van Sargon van Akkad (ca. 2300 v.Chr.) en andere stichtingsverhalen. |
De politieke functie van het verhaal in de Romeinse tijd
Het verhaal van Romulus en Remus was nooit alleen maar een mythe. Het was politiek gereedschap. Keizers en staatslieden gebruikten de stichtingslegende actief om gezag te legitimeren, feestdagen te organiseren en een nationale identiteit te smeden.
Augustus, de eerste Romeinse keizer (27 v.Chr. tot 14 na Chr.), liet Vergilius de Aeneis schrijven deels om de goddelijke afstamming van het keizerlijke geslacht te onderbouwen. De Julii, de familie van Caesar en Augustus, claimden af te stammen van Iulus, de zoon van Aeneas, die op zijn beurt de mythologische voorvader was van Romulus. Op die manier verbond Augustus zijn eigen heerschappij direct aan de goden.
Romulus zelf werd na zijn dood door de Romeinen vergoddelijkt als Quirinus, een van de drie hoofdgoden van de vroegste Romeinse religie naast Jupiter en Mars. Het ritueel van de Lupercalia, gevierd op 15 februari, herinnerde aan de wolvin en de grotten op de Palatijn. Jongemannen renden halfnaakt door de stad en sloegen voorbijgangers met riemen van geitenleer, wat vruchtbaarheid zou bevorderen.
De mythe gaf ook een verklaring voor de gemengde bevolking van het vroege Rome. Romulus nodigde vluchtelingen, misdadigers en anderen die nergens anders welkom waren uit om zijn stad te bevolken. Toen er te weinig vrouwen waren, organiseerde hij de Sabijnse maagdenroof: een feest waarbij Romulus zijn mannen de vrouwen van het buurvolk de Sabijnen liet ontvoeren. Dit verhaal verklaarde mythologisch de nauwe verwevenheid van Romeinen en Sabijnen, twee volken die later daadwerkelijk samensmolten.
Romulus als eerste koning: wat de traditie hem toeschrijft
Na de stichting van Rome regeerde Romulus als de eerste van de zeven Romeinse koningen. Aan zijn bewind schreef de traditie een reeks politieke en militaire verrichtingen toe:
- Hij stelde de eerste Senaat in, met honderd senatoren (patres) die de adel vertegenwoordigden.
- Hij verdeelde de bevolking in drie tribus: Ramnes (de Latijnen), Tities (de Sabijnen) en Luceres (de Etrusken of een derde groep).
- Hij organiseerde het eerste Romaanse leger in drie legeronderdelen van elk duizend man.
- Na de Sabijnse maagdenroof sloot hij een vredesverdrag met koning Titus Tatius van de Sabijnen, waarna ze samen over Rome regeerden tot Tatius stierf.
- Hij annexeerde de buurstad Caenina en droeg het wapenrusting van de gesneuvelde vijandelijke koning op aan de tempel van Jupiter Feretrius: het eerste triomfaanbieding ooit, de spolia opima.
- Hij voerde oorlog tegen de Veientes (het Etruskische Veii) en andere buurvolken.
- Na een regeringsperiode van 37 jaar verdween Romulus spoorloos tijdens een onweersbui op het Marsveld. Hij werd vergoddelijkt als Quirinus.
Of Romulus ooit echt heeft geleefd, staat los van de politieke werkelijkheid die zijn verhaal schiep. De toewijzing van de senaat, de tribus en de eerste legerstructuur aan hem maakte hem tot de mythologische grondlegger van het Romeinse staatsbestel zelf.
Wie meer wil weten over de Griekse mythologie die de Romeinse sterk beïnvloedde, kan terecht bij de verhalen over Hera en haar symboliek of de mythe van Kronos en zijn val. Ook het verhaal van de Minotaurus is een goed voorbeeld van een stichtingsachtige mythe die politieke functies vervulde.
Vergelijking: Romulus en Remus naast andere stichtingshelden
Het motief van de te sterven gelegde koninklijke tweeling of held is geen uniek Romeins gegeven. Vergelijking met andere culturen toont aan hoe universeel deze verhaalelementen zijn:
| Held / figuur | Cultuur | Overeenkomst met Romulus/Remus |
|---|---|---|
| Sargon van Akkad | Mesopotamisch (ca. 2300 v.Chr.) | Als baby in een rieten mand in de rivier geplaatst, gevonden door een tuinier |
| Mozes | Hebreeuws (bijbel) | Als baby in een mand op de Nijl geplaatst, gevonden door de dochter van de farao |
| Cyrus de Grote | Perzisch (ca. 559 v.Chr.) | Als baby te sterven gelegd op last van zijn grootvader, gevonden en grootgebracht door herders |
| Oedipus | Grieks | Als baby te sterven gelegd wegens een orakel, gevonden door herders en grootgebracht aan een ander hof |
| Paris van Troje | Grieks | Als baby te sterven gelegd na een noodlotsorakel, grootgebracht door herders op de berg Ida |
Mythologiewetenschappers noemen dit het “exposed infant”-motief. Het fungeert steeds als bewijs van uitverkorenheid: een held die ondanks alle pogingen om hem uit te schakelen overleeft, is per definitie iemand die een hogere bestemming heeft. Het motief sanctioneert macht achteraf.
Voor vergelijkbare mythologische verhalen over noodlot en goddelijke bescherming is ook het verhaal van Odysseus en zijn beroemde reis de moeite waard, evenals de mythe over Medusa als verhaal over macht en transformatie.
Veelgestelde vragen
Waren Romulus en Remus echte historische personen?
Nee. Er is geen archeologisch of historisch bewijs dat Romulus en Remus als individuen hebben bestaan. Rome is niet op één dag gesticht door één stichter, maar groeide geleidelijk uit meerdere nederzettingen op de heuvels langs de Tiber, beginnend rond de 10e eeuw v.Chr. Het verhaal is een mythologische constructie die diende om de stichting van Rome een goddelijke legitimatie te geven.
Wie waren de ouders van Romulus en Remus?
Volgens de mythe waren zij zonen van de oorlogsgod Mars en Rhea Silvia, een Vestaalse maagd en dochter van de afgezette koning Numitor van Alba Longa. Rhea Silvia was gedwongen Vestaalse maagd te worden door haar oom Amulius, die de troon had geroofd. Na de geboorte van de tweeling liet Amulius hen in de Tiber werpen, maar zij overleefden.
Heeft Romulus zijn broer Remus echt vermoord?
Dat is de bekendste versie van het verhaal, beschreven door de Romeinse historicus Titus Livius. Remus sprong spottend over de lage muur die Romulus aan het trekken was rondom zijn nieuwe stad, waarop Romulus hem doodde. Andere antieke bronnen, waaronder Dionysius van Halicarnassus en de vroegste auteur Fabius Pictor, geven andere versies. In de vroegste overlevering stierf Remus in een gevecht, niet door Romulus persoonlijk.
Is de Lupa Capitolina echt antiek?
Nee, niet in de zin die lang werd aangenomen. De bronzen wolvin in de Capitolijnse musea in Rome gold decennialang als een Etruskisch kunstwerk uit de 5e eeuw v.Chr. Metallurgisch onderzoek gepubliceerd in 2007 wees echter uit dat de wolvin waarschijnlijk pas in de 12e eeuw na Chr. werd gegoten. De beeldjes van de twee zuigelingen werden zelfs pas in de 15e eeuw toegevoegd door de beeldhouwer Antonio Pollaiuolo.
Waarom werden Romulus en Remus door een wolvin gezoogd?
Er zijn twee verklaringen die naast elkaar bestaan in de antieke bronnen. De eerste is letterlijk: een echte wolvin vond de baby’s en zoogde hen. De tweede, al door Plutarchus en anderen gesuggereerd, is dat “lupa” de bijnaam was van Acca Larentia, de vrouw van de herder Faustulus, die de jongens opvoedde. In het Latijn werd “lupa” ook gebruikt als scheldnaam voor een prostituee, wat de verwarring in latere overleveringen kan verklaren.
Wat is er echt bewaard gebleven van de mythe in Rome?
De Lupercal, de heilige grot op de Palatijnse heuvel waar de wolvin de tweeling zou hebben gezoogd, werd in 2007 herontdekt onder het paleis van Augustus. De grot is versierd met mosaics en marmer en werd duidelijk als heilige ruimte gebruikt. Verder is er de Ficus Ruminalis, de vijgenboom bij de Tiber die in de oudheid werd beschouwd als de boom bij de vindplaats van de tweeling. En elk jaar op 21 april vieren Romeinen nog steeds de verjaardag van de stad, een traditie die teruggaat op het Parilia-feest uit de Oudheid.
