Wie was Hermes en welk symbool hoort bij hem?

Hermes was de boodschapper van de Olympische goden, de god van handel, reizigers, dieven en welsprekendheid. Zijn bekendste symbool is de kerykeion: een staf met twee kronkelende slangen en een paar vleugels bovenaan. Toch heerst er rondom Hermes een hoop verwarring, ook anno 2026 nog. Wie was hij echt, wat stellen zijn symbolen voor, en welke mythes over hem kloppen gewoon niet?

Wie was Hermes precies in de Griekse mythologie?

Hermes was een van de twaalf Olympische goden. Hij was een zoon van Zeus en Maia, een van de zeven Pleiaden (dochters van de Titan Atlas). Hij werd geboren in een grot op de berg Kyllene in Arcadië, in de Peloponnesos. Zijn geboorteverhaal is meteen al veelzeggend: op de dag zelf kroop hij al uit zijn wiegje, doodde een schildpad en bouwde er de eerste lier van. Daarna trok hij er direct op uit om een kudde runderen van Apollo te stelen. Niet slecht voor een pasgeborene.

Die schalkse, slimme kant bleef hem zijn hele leven bij. Hermes was de enige god die vrijelijk kon reizen tussen de wereld van de levenden, de Olympus en de onderwereld. Dat maakte hem tot psychopompos: de geleider van zielen naar het dodenrijk. Hij was ook de boodschapper die opdrachten van Zeus overbracht aan andere goden en aan stervelingen.

Zijn rol reikte veel verder dan alleen boodschapper. Hij was beschermheer van herders, reizigers, kooplieden, atleten, dichters en redenaars. En tegelijkertijd ook van dieven, leugenaars en gokkers. Die combinatie is niet tegenstrijdig in de Griekse mythologie: listigheid en vaardigheid werden hoog gewaardeerd, ook als die ten koste gingen van anderen. Zijn Romeinse tegenhanger heette Mercurius, en tot op de dag van vandaag draagt de planeet Mercurius zijn naam.

In kunst en cultuur wordt Hermes altijd herkenbaar afgebeeld: een slanke, jonge man in beweging, met vleugels aan zijn voeten of helm, en een staf in zijn hand. Hij straalt snelheid en beweeglijkheid uit. Dat is geen toeval: voor de Grieken symboliseerde hij alles wat razendsnel van plek naar plek kan bewegen, van woorden en gedachten tot zielen en nieuwsberichten.

De symbolen van Hermes: wat stellen ze voor?

Elk attribuut van Hermes heeft een specifieke betekenis. Onderstaand overzicht laat zien welke symbolen bij hem horen en wat ze precies uitbeelden.

Symbool	Griekse naam	Betekenis
Gevleugelde sandalen	Talaria	Goddelijke snelheid, vrijheid van beweging
Gevleugelde helm of hoed	Petasos of Kranos	Reiziger, boodschapper, mobiliteit
Heroldsstaf met twee slangen	Kerykeion (Latijn: Caduceus)	Autoriteit als boodschapper, veilig passage, vrede
Lier	Lyra	Muziek, list en uitvinding (hij maakte de eerste lier)
Reistas of beurs	Marsupium / kibisis	Handel en rijkdom
Schildpad	Khelone	Verwijzing naar de uitvinding van de lier
Haan	Alektruon	Waakzaamheid, het begin van de dag

De talaria, de gevleugelde sandalen, zijn wellicht het meest iconische attribuut. Ze gaven Hermes de mogelijkheid om sneller dan het oog te reizen. In sommige verhalen wordt ook zijn helm beschreven als gevleugeld, in andere draagt hij een brede reishoed (petasos) met vleugels aan de rand. Beide verwijzen naar hetzelfde: hij is altijd onderweg, nooit gebonden aan één plek.

De lier verdient speciale aandacht. Hermes bouwde hem op zijn eerste levensdag en gaf het instrument later aan Apollo als compensatie voor de gestolen runderen. Het is een van de mooiste voorbeelden van zijn vindingrijkheid en zijn vermogen om problemen met sluwheid op te lossen in plaats van met kracht.

De kerykeion: wat betekent de staf met twee slangen echt?

De kerykeion (of caduceus in het Latijn) is het symbool dat het vaakst met Hermes wordt geassocieerd. Het is een staf met onderaan een greep, daarboven twee ineen gewonden slangen, en helemaal bovenaan een paar vleugels. Elk element heeft een betekenis.

De staf zelf was het attribuut van een heraut, een officiële boodschapper. In de oudheid gold een heraut als onaantastbaar: je mocht hem niet aanvallen of tegenhouden. De staf was zijn paspoort. Hermes droeg de kerykeion als boodschapper van Zeus, wat hem diplomatieke onschendbaarheid gaf, ook in de onderwereld.

De twee slangen worden verschillend uitgelegd. De meest voorkomende verklaring gaat terug op een mythe: Hermes zag twee slangen die vochten en stak de staf tussen hen in. Ze kronkelden omhoog langs de staf en sloegen in balans samen bovenaan. De staf werd zo een symbool van vrede en verzoening tussen tegengestelden. Slangen stonden in de Griekse cultuur ook voor transformatie en wijsheid, niet alleen voor gevaar.

De vleugels bovenaan benadrukken snelheid. Als boodschapper moest Hermes altijd snel zijn, en de vleugels aan de staf weerspiegelen diezelfde eigenschap als zijn talaria.

Het is belangrijk te begrijpen dat de kerykeion een diplomatiek en commercieel symbool was, geen medisch symbool. De verwarring met de geneeskunde is een moderne vergissing, die verderop uitgebreid aan bod komt.

Mythe 1: de caduceus is het symbool van de geneeskunde

Dit is de meest hardnekkige mythe rondom Hermes. In veel ziekenhuizen, op ambulances en op medische emblemen zie je een staf met twee slangen en vleugels bovenaan: de caduceus. Het lijkt logisch dat dit het symbool van de geneeskunde zou zijn. Maar dat klopt niet.

Het echte medische symbool is de Asklepiusstaf: een enkelvoudige staf met één slang eromheen gewikkeld, zonder vleugels. Asklepios (ook Aesculapius) was de Griekse god van de geneeskunde, zoon van Apollo. Zijn staf werd al in de oudheid gebruikt als symbool voor healing en medische praktijk. Artsen en apothekersgildes gebruikten dit symbool eeuwenlang consistent.

Hoe is de verwarring dan ontstaan? In 1902 nam het Amerikaanse leger de caduceus aan als embleem van de militaire medische dienst. Dat was een beslissing van één officier, waarschijnlijk gebaseerd op een vergissing of persoonlijke voorkeur. De caduceus was visueel indrukwekkend en makkelijk te herkennen, maar historisch gezien de verkeerde keuze. Eenmaal ingevoerd in het grootste leger ter wereld, verspreidde het symbool zich via commerciële en institutionele kanalen over de hele wereld.

Een onderzoek uit 1992 liet zien dat in een steekproef van Amerikaanse medische organisaties en ziekenhuizen 59% de caduceus gebruikte en slechts 41% de correcte Asklepiusstaf. Buiten de VS is de verhouding gunstiger voor de Asklepiusstaf: de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en de meeste Europese medische organisaties gebruiken de enkelvoudige staf.

Hermes was dan ook helemaal geen medische god. Hij was god van handel, reizen en dieven, en als psychopompos begeleidde hij de doden naar de onderwereld. Zijn staf gaf hem vrijgeleide, niet de macht om te genezen. De link met geneeskunde is volledig gebaseerd op een historische vergissing uit de vroege twintigste eeuw.

Mythe 2: Hermes was alleen een boodschapper

Veel mensen kennen Hermes uitsluitend als de boodschapper van de goden, de vliegende figuur met vleugels aan zijn hielen die brieven en bevelen rondrengt. Dat beeld klopt, maar vertelt lang niet het hele verhaal.

Hermes was een van de meest veelzijdige goden van het Griekse pantheon. Hij had minstens twaalf afzonderlijke rollen, waarvan boodschapper er slechts één was.

• Psychopompos: begeleider van zielen naar de onderwereld. Hij was de enige levende wezen die vrijelijk het dodenrijk kon betreden en verlaten.
• God van de handel: kooplieden brachten offers aan hem voor een goede marktdag. Zijn naam is mogelijk verwant aan het Griekse woord voor handelsstenen of wegpaaltjes (hermen).
• Beschermheer van reizigers: langs Griekse wegen stonden herma, steenpalen ter ere van Hermes, om reizigers te beschermen.
• God van dieven en list: zijn geboortemythe geeft al aan dat diefstal en sluwheid bij hem hoorden. Hij stal op zijn eerste dag het vee van Apollo.
• Uitvinder: hij ontwierp de lier, de fluit en (in sommige versies) het alfabet en de getallen.
• God van sport en atleten: gymnasiums werden aan hem gewijd.
• Beschermheer van herders: als god van de vruchtbaarheid en het vee waakte hij over kuddes.

Die combinatie van tegengestelden (handel en diefstal, boodschapper en bedrieger, leven en dood) maakte hem tot een van de meest complexe figuren uit de Griekse mythologie. Hij was niet goed of slecht, maar behendig en veranderlijk. Dat was precies zijn kracht.

Wie meer wil weten over een andere trickster-figuur uit de Griekse mythologie, kan ook het verhaal van Odysseus, de sluwe reiziger, lezen, een held die in menig opzicht op Hermes lijkt.

Mythe 3: Hermes was een mindere god zonder grote verhalen

Omdat Hermes geen oorlogsgod was zoals Ares of een oppergod zoals Zeus, wordt hij soms gezien als een randfiguur. Dat is onterecht. Hij speelde een sleutelrol in tientallen grote mythen en was onmisbaar voor het functioneren van de godenvergadering.

Neem zijn rol in de mythe van Perseus. Hermes gaf de held zijn gevleugelde sandalen en een zwaard om Medusa te onthoofden. Zonder Hermes geen Perseus, en zonder Perseus geen redding van Andromeda. Zijn tussenkomst was beslissend. Meer over de mythe van Medusa lees je elders op deze site.

Ook in de mythe van Odysseus speelde hij een rol. Toen de tovenares Circe de mannen van Odysseus in varkens had veranderd, verscheen Hermes en gaf Odysseus het kruid moly om haar magie te weerstaan.

Zijn meest bijzondere rol was echter die van psychopompos. Na de Trojaanse Oorlog begeleidde hij de zielen van de gevallen soldaten naar het dodenrijk. Hij was ook de enige die in staat was Persephone terug te halen uit de onderwereld (in sommige versies van dat verhaal). Wie meer wil weten over het dodenrijk, kan het verhaal van Hades en de onderwereld lezen.

Hermes was ook de vader van Pan, de geitenpotige god van de natuur en de wilde dieren. Pan werd soms gezien als zijn directe erfgenaam in het beschermen van herders en landelijk leven. De mythe van Pan biedt een interessante parallel met zijn vader.

Hermes versus Mercurius: dezelfde god, andere context

De Romeinen namen de Griekse goden grotendeels over en gaven ze nieuwe namen. Hermes werd Mercurius. Maar de twee zijn niet identiek: elk volk legde andere nadrukken.

Bij de Grieken lag de nadruk op Hermes als psychopompos en god van sluwheid. Bij de Romeinen werd Mercurius sterker verbonden met handel en rijkdom. De Romeinse naam Mercurius hangt vermoedelijk samen met het Latijnse woord mercatura (handel) of merx (goederen). Die commerciële nadruk was zo sterk dat de planeet Mercurius naar hem vernoemd werd: snel, behendig, nooit lang op dezelfde plek.

In de astrologie geldt Mercurius als de planeet van communicatie, denken, reizen en handel, allemaal domeinen die ook bij Hermes horen. De planeet Mercurius is de snelste planeet in ons zonnestelsel: hij legt zijn baan om de zon af in slechts 88 dagen. Passend voor een god die nooit stilstond.

In de Hermeslegenden staan ook zijn relaties met andere goden centraal. Hij was een goede vriend van Apollo, ondanks de gestolen runderen. De twee sloten vrede: Hermes gaf Apollo de lier en kreeg daarvoor de toestemming om de runderen te houden. Apollo was voortaan ook de god van de muziek, mede dankzij Hermes.

Zijn relatie met Hera, de koningin van de goden, was complexer. Hera was een fel tegenstander van buitenechtelijke kinderen van Zeus, waaronder Hermes. Toch werkte Hermes regelmatig samen met haar of handelde hij in haar opdracht. Meer over Hera en haar rol in de mythologie vind je hier.

De geboortemythe van Hermes: al op dag één een dief

Zijn geboortemythe is een van de levendigste verhalen uit de Griekse mythologie en legt meteen zijn karakter vast. Hermes werd geboren in een grot op de berg Kyllene in Arcadië. Zijn moeder Maia probeerde hem verborgen te houden voor Hera, die jaloers was op Zeus’ buitenechtelijke kinderen.

Maar Hermes hield zich niet gedeisd. Op de eerste dag van zijn leven kroop hij uit zijn wieg, vond een schildpad en hol het schild uit. Hij spande er runderdarmen overheen en maakte zo de eerste lier ter wereld. Daarna trok hij door de nacht op weg naar Thessalië, waar Apollo zijn heilige kudde runderen bewaakte.

Hij stalende vijftig runderen en begroef de sporen ervan door ze achteruit te laten lopen, zodat het leek alsof ze de andere kant op waren gegaan. Toen Apollo hem ontdekte en hem voor Zeus daagde, ontkende Hermes met een stalen gezicht alles. Hij was immers pas één dag oud: hoe kon zo’n baby nou runderen stelen?

Zeus, zelf niet vies van een list, genoot zichtbaar van het verhaal maar beval Hermes de runderen terug te geven. Toen Apollo de lier zag en hoorde, was hij zo verrast dat hij de runderen vergat en de lier wilde hebben. Ze ruilden, sloten vriendschap, en Hermes mocht de runderen houden.

Deze mythe vertelt alles over Hermes: vindingrijk, brutaal onschuldig, sluw, maar ook instaat om vijandschap om te zetten in alliantie. Dat vermogen om conflicten te sussen maakte hem ook tot de ideale boodschapper: hij kon overal komen zonder vijanden te maken.

Veelgestelde vragen

Wat is het symbool van Hermes?

Het bekendste symbool van Hermes is de kerykeion: een staf met twee ineen gewonden slangen en vleugels bovenaan. Daarnaast zijn zijn gevleugelde sandalen (talaria) en zijn gevleugelde hoed (petasos) iconische attributen. De lier, die hij zelf uitvond, hoort ook bij zijn vaste afbeeldingen. Elk symbool verwijst naar zijn rollen als boodschapper, reiziger en uitvinder.

Is de caduceus echt het symbool van de geneeskunde?

Nee. De caduceus (de staf van Hermes met twee slangen) is historisch gezien geen medisch symbool. Het echte symbool van de geneeskunde is de Asklepiusstaf: één slang om een staf, zonder vleugels. De caduceus werd in 1902 per vergissing ingevoerd door het Amerikaanse legergeneeskundige korps. Die fout verspreidde zich daarna wereldwijd. De WHO en de meeste Europese medische organisaties gebruiken wel de correcte Asklepiusstaf.

Waarom had Hermes gevleugelde sandalen?

De gevleugelde sandalen, talaria geheten, gaven Hermes de mogelijkheid om met bovenmenselijke snelheid te reizen. Als boodschapper van de goden moest hij razendsnel bewegen tussen de Olympus, de aarde en de onderwereld. De vleugels symboliseerden ook zijn vrijheid van beweging: geen barrière kon hem tegenhouden. In sommige versies werden de sandalen hem gegeven door Zeus zelf; in andere had hij ze altijd al.

Wat is het verschil tussen Hermes en Mercurius?

Hermes is de Griekse naam, Mercurius de Romeinse. De twee goden zijn grotendeels identiek, maar de Romeinen legden meer nadruk op de commerciële kant: Mercurius was bij hen primair de god van handel en rijkdom. De Grieken benadrukten vaker zijn rol als psychopompos (zielbegeleider) en listige trickster. De planeet Mercurius en de chemische stof kwik (mercury in het Engels) zijn allebei naar hem vernoemd, verwijzend naar zijn snelheid en beweeglijkheid.

In welke grote mythen speelde Hermes een rol?

Hermes was betrokken bij tientallen belangrijke mythen. Hij hielp Perseus door hem zijn gevleugelde sandalen te geven voor het gevecht met Medusa. Hij beschermde Odysseus door hem het kruid moly te geven tegen de magie van Circe. Hij begeleide als psychopompos de doden naar het dodenrijk en was de enige god die er vrijelijk in en uit kon gaan. Ook in het verhaal van Persephone speelde hij een rol als intermediair.

Wie zijn de kinderen van Hermes?

Hermes had meerdere kinderen, zowel met godinnen als met stervelingen. Zijn bekendste kind is Pan, de geitenpotige god van de natuur, die hij verwekte bij de nimf Driope. Verder wordt hij in sommige versies van de mythologie gezien als vader van Hermaphroditus (met Aphrodite), Autolycus (de meesterDief) en Eros (god van de liefde, hoewel die ook aan andere goden wordt toegeschreven). Zijn kinderen weerspiegelen zijn eigen karakter: listig, vrij, verbonden met natuur en grenzen.