Oedipus was een legendarische koning van Thebe in de Griekse mythologie. Hij doodde zijn eigen vader, huwde zijn moeder en ontdekte dat pas toen het onherstelbaar te laat was. Zijn verhaal, opgetekend door de tragediedichter Sofokles rond 430 voor Christus, geldt als een van de meest indringende en becommentarieerde mythen uit de oudheid.
Toch klopt een groot deel van wat mensen denken te weten over Oedipus niet, of is sterk oversimplificeerd. Er circuleren hardnekkige misverstanden: over zijn schuld, over het raadsel van de Sfinx, over zijn moeder Iokaste, en over wat er na de ontdekking werkelijk met hem gebeurde. Hieronder worden de feiten naast de fabels gelegd.
Mythe 1: Oedipus wist wat hij deed en was dus schuldig
Dit is verreweg het grootste misverstand rondom Oedipus. Veel mensen nemen aan dat hij bewust zijn vader vermoordde en bewust met zijn moeder trouwde, alsof het bewuste keuzes waren. Dat klopt niet.
Oedipus groeide op als de zoon van koning Polybos en koningin Merope van Korinte. Hij had geen idee dat hij was geadopteerd. Toen hij als jonge man het orakel van Delphi raadpleegde, kreeg hij te horen dat hij zijn vader zou doden en met zijn moeder zou trouwen. Geschrokken verliet hij Korinte juist om die profetie te ontvluchten. Hij wilde zijn (vermeende) ouders beschermen.
Onderweg naar Thebe raakte hij verwikkeld in een ruzie op een smal wegkruispunt bij Daulis. Een man in een reiswagen wilde hem van de weg duwen; Oedipus verdedigde zichzelf en doodde de man inclusief zijn begeleiders. Hij wist niet dat die man zijn biologische vader Laios was. Later huwde hij de weduwe van Thebe, Iokaste, als beloning voor het oplossen van het raadsel van de Sfinx. Hij wist niet dat zij zijn biologische moeder was.
Dat maakt Oedipus tot het schoolvoorbeeld van wat Aristoteles later “hamartia” noemde: een tragische vergissing, geen morele slechtheid. De Griekse tragedie draait juist om dit spanningsveld: een goed mens dat door het noodlot wordt verpletterd. Schuld in de moderne, juridische zin ontbreekt volledig.
Mythe 2: Het raadsel van de Sfinx ging over iets ingewikkelds
Het raadsel van de Sfinx is wereldberoemd, maar wordt regelmatig verkeerd geciteerd of opgeblazen voorgesteld als een diep filosofisch vraagstuk. Het luidde simpel: “Welk wezen loopt ’s ochtends op vier poten, ’s middags op twee, en ’s avonds op drie?” Het antwoord is: de mens. Als baby kruipt hij op handen en voeten, als volwassene loopt hij rechtop, en als oude man steunt hij op een stok.
Oedipus beantwoordde dat raadsel onmiddellijk. De Sfinx, een wezen met het lichaam van een leeuw, de vleugels van een adelaar en het hoofd van een vrouw, had de bewoners van Thebe al lange tijd geterroriseerd. Wie het raadsel niet kon beantwoorden, werd gedood. Zodra Oedipus het antwoord gaf, stortte de Sfinx zich volgens de overlevering van haar rots en stierf. Thebe was verlost.
De symboliek is subtiel. Oedipus begrijpt het raadsel over de mens, maar begrijpt zichzelf niet. Hij lost het raadsel van het menszijn op terwijl hij zijn eigen afkomst volkomen miskent. Sofokles gebruikt dat als een spiegelmotief doorheen zijn tragedie.
Er bestaat ook een tweede raadsel dat de Sfinx stelde in sommige versies van de mythe: “Er zijn twee zusters: de ene brengt de andere voort, en die andere brengt daarna de eerste voort.” Het antwoord is dag en nacht. Dit tweede raadsel komt echter minder vaak voor in de populaire vertellingen.
Mythe 3: Iokaste was een passief slachtoffer zonder eigen aandeel
Een ander veelvoorkomend misverstand is dat Iokaste simpelweg onwetend en onschuldig was in het geheel. Haar rol is gecompliceerder.
Iokaste en haar eerste echtgenoot Laios hadden zelf de opdracht gegeven het kind te laten doden, nadat het orakel had voorspeld dat hun zoon zijn vader zou doden. Een slaaf werd de opdracht gegeven het pasgeboren kind te doden op de berg Kithairon. Die slaaf had medelijden, bond de voetjes van het kind samen (vandaar de naam Oedipous: “gezwollen voet”) en gaf het door aan een herder van Korinte, die het aan het kinderloze koningspaar overdroeg.
Jaren later, in de tragedie van Sofokles, is het opvallend dat Iokaste de eerste is die de aanwijzingen begint te herkennen. Wanneer Oedipus koppig de waarheid blijft onderzoeken, smeekt zij hem te stoppen. Zij ziet de waarheid eerder dan hij. Dat suggereert geen volledige onwetendheid, maar een wanhopige verdringing. Zodra de waarheid onvermijdelijk is, hangt Iokaste zichzelf op. Sofokles beschrijft het als een beslissing die zij zelf neemt, uit schaamte en verdriet.
In Sofokles’ latere stuk “Oedipus te Kolonos” (Oidipous epi Kolonoi) komen de kinderen van Oedipus en Iokaste prominent naar voren: Eteokles en Polyneikes als zonen die om de troon strijden, en Antigone en Ismene als dochters die hun vader in ballingschap begeleiden.
Mythe 4: Oedipus stak zijn eigen ogen uit van schaamte om wat hij deed
De zelfverblinding van Oedipus is een van de meest iconische momenten uit de Griekse tragedie. Maar de reden wordt vaak verkeerd begrepen.
Oedipus steekt zijn ogen niet uit vanwege simpele schaamte over zijn daden. In de tragedie van Sofokles geeft Oedipus zelf een uitleg: hij wil de gezichten van zijn kinderen niet meer zien, en hij wil niet meer zien wat hij heeft gedaan. Maar er zit ook een diepere laag in. Oedipus heeft zijn hele leven gedacht dat hij kon zien, kon begrijpen, kon onderzoeken. Hij beschouwde zichzelf als een man van kennis en helderheid. Pas nu hij letterlijk blind wordt, “ziet” hij de waarheid. De zelfverblinding is een metafoor die Sofokles met grote zorg construeert.
Daarbij gebruikt Sofokles de figuur van de blinde ziener Teiresias als tegenhanger. Teiresias is lichamelijk blind maar ziet alles. Oedipus heeft gezichtsvermogen maar is innerlijk blind. Na de zelfverblinding wisselen zij symbolisch van positie.
De ogen werden gestoken met de mantelspelden van de dode Iokaste. Oedipus gebruikte haar eigen sieraden om zichzelf te verblinden, wat de verbondenheid maar ook de verwoesting van hun relatie symboliseert.
Zie voor een vergelijkbare wisselwerking tussen blindheid en inzicht ook het verhaal van Odysseus en zijn list op zijn thuisreis, waarin fysieke slimheid en verblinding van tegenstanders centraal staan.
Mythe 5: Het verhaal eindigt met de zelfverblinding
De meeste mensen kennen het verhaal van Oedipus als eindigend met zijn zelfverblinding en zijn verbanning uit Thebe. Maar dat is slechts het middelpunt van een veel groter verhaal. Sofokles schreef drie toneelstukken over Oedipus en zijn familie, en het eigenlijke einde ligt elders.
Na zijn verbanning zwierf Oedipus in ballingschap. Zijn dochter Antigone begeleidde hem trouw, terwijl zijn zonen Eteokles en Polyneikes bleven strijden om de troon van Thebe. In “Oedipus te Kolonos”, dat Sofokles schreef aan het eind van zijn leven (hij stierf rond 406 voor Christus, en het stuk werd postuum opgevoerd), arriveert Oedipus bij het heilige woud van de Erinyen in Kolonos, vlak bij Athene.
Daar krijgt Oedipus, op het eind van zijn leven, een bijzondere bestemming. Hij sterft op een mysterieuse wijze, aangeraakt door de goden. Zijn graf zou de stad die hem herbergt beschermen. Koning Theseus van Athene geeft hem onderdak en eer. Het is een merkwaardige ommekeer: de man die zijn hele leven door het lot vervloekt leek, eindigt als een heilige beschermheer.
Over Theseus zelf kun je meer lezen in het artikel over de grootste prestatie van Theseus.
Na de dood van Oedipus speelt de tragedie “Antigone” van Sofokles: zijn dochter brengt het lichaam van haar broer Polyneikes tot begraving, tegen het bevel van de nieuwe koning Kreon in. Dat kost haar het leven. Het verhaal van de familie van Oedipus gaat dus nog lang door na zijn zelfverblinding.
Het oedipuscomplex: wat Freud ervan maakte
Sigmund Freud gebruikte de naam “oedipuscomplex” voor zijn theorie dat jonge kinderen onbewust seksuele gevoelens voor de ouder van het andere geslacht koesteren en rivaliteit met de gelijkgeslachtelijke ouder. Hij publiceerde deze theorie rond 1899-1900 in “Die Traumdeutung” (De droomduiding).
Het is een misverstand om te denken dat de mythe van Oedipus zelf over dit psychologische mechanisme gaat. Sofokles bedoelde niets van dien aard. De mythe gaat over noodlot, kennis, blindheid en het menselijk onvermogen om aan de gevolgen van een goddelijke uitspraak te ontsnappen. Freud greep de naam en het motief, maar het psychoanalytische concept staat los van de Griekse mythe.
De term “oedipuscomplex” heeft ervoor gezorgd dat mensen de mythe vooral door een psychologische bril lezen. Dat vertroebelt het begrip van de mythologische en literaire betekenis. In de Griekse cultuur stond het verhaal van Oedipus niet symbool voor verdrongen verlangens, maar voor de begrensdheid van menselijke kennis en de macht van het orakel.
Voor vergelijkbare thema’s rond menselijke hybris en goddelijke straf, zie het artikel over de vlucht van Icarus, die net als Oedipus ten onder ging doordat hij zijn grenzen niet kende.
Overzicht: de kern van het verhaal stap voor stap
Het verhaal van Oedipus kent een duidelijke verloop. Hieronder de belangrijkste momenten op een rij:
- Geboorte en profetie: Laios en Iokaste krijgen via het orakel te horen dat hun zoon de vader zal doden en de moeder zal huwen. Ze geven opdracht het kind te doden.
- Redding en adoptie: De slaaf heeft medelijden, geeft het kind door aan een herder, die het overdraagt aan het koningspaar van Korinte. Oedipus groeit op als prins van Korinte.
- Vlucht uit Korinte: Oedipus raadpleegt Delphi en hoort de profetie. Om zijn (vermeende) ouders te beschermen, verlaat hij Korinte.
- Dood van Laios: Bij een wegkruispunt bij Daulis doodt Oedipus na een ruzie een man en zijn begeleiders. Die man was Laios, zijn biologische vader.
- Het raadsel van de Sfinx: Oedipus beantwoordt het raadsel (“Wat loopt op vier, twee en drie poten?”) en bevrijdt Thebe. De Sfinx sterft.
- Huwelijk met Iokaste: Als beloning trouwt Oedipus met de weduwe-koningin Iokaste, zijn eigen moeder. Ze krijgen vier kinderen: Eteokles, Polyneikes, Antigone en Ismene.
- De pest en het onderzoek: Jaren later treft een pest Thebe. Het orakel zegt dat de moordenaar van Laios gevonden en gestraft moet worden. Oedipus start een onderzoek.
- De ontdekking: Stap voor stap, via de ziener Teiresias, een oud herder en een bode uit Korinte, wordt duidelijk dat Oedipus zelf de moordenaar is en dat Iokaste zijn moeder is.
- Iokaste sterft: Iokaste herkent de waarheid eerder dan Oedipus, probeert hem te stoppen en hangt zichzelf op na de volledige onthulling.
- Zelfverblinding en verbanning: Oedipus steekt zijn eigen ogen uit met de spelden van Iokastes mantel en wordt verbannen uit Thebe.
- Ballingschap met Antigone: Oedipus zwerft met zijn dochter Antigone en arriveert uiteindelijk in Kolonos bij Athene.
- Mysterieuze dood in Kolonos: Oedipus sterft op bijzondere wijze, beschermd door koning Theseus. Zijn graf zou Athene beschermen.
De belangrijkste personages en hun rol
Het verhaal van Oedipus omvat een reeks personages die elk een functie hebben in het dramatische geheel.
| Personage | Rol | Lot |
|---|---|---|
| Oedipus | Protagonist, koning van Thebe | Verblinding, ballingschap, mysterieuze dood in Kolonos |
| Iokaste | Moeder en echtgenote van Oedipus | Zelfmoord door ophanging bij ontdekking van de waarheid |
| Laios | Biologische vader van Oedipus, koning van Thebe | Gedood door Oedipus op een wegkruispunt bij Daulis |
| Teiresias | Blinde ziener, boodschapper van Apollo | Zegt de waarheid maar wordt niet geloofd; overleeft het drama |
| Kreon | Broer van Iokaste, regent | Wordt na Oedipus’ val koning van Thebe; laat Antigone doden |
| Antigone | Dochter van Oedipus, begeleidt hem in ballingschap | Sterft omdat ze haar broer Polyneikes begraaft tegen Kreons bevel |
| Eteokles en Polyneikes | Zonen van Oedipus, strijden om de troon | Doden elkaar in de Slag om Thebe |
| Polybos en Merope | Adoptieouders van Oedipus in Korinte | Sterven op hoge leeftijd; Polybos’ dood versterkt aanvankelijk Oedipus’ hoop dat de profetie niet uitkomt |
Voor een ander perspectief op goddelijke straf en menselijke vergissing, lees ook over het lot van Arachne, die evenmin besefte waartoe haar daden zouden leiden.
Waarom het verhaal van Oedipus nog altijd fascineert
Het verhaal van Oedipus is niet alleen de stof voor een Grieks toneelstuk. Het heeft de westerse literatuur, filosofie en psychologie diepgaand beinvloed.
Aristoteles gebruikte “Oidipous Tyrannos” als modeltragedie in zijn “Poetica” (rond 335 voor Christus). Hij beschreef het als het perfecte voorbeeld van hoe een tragedie werkt: een val van groot naar diep, veroorzaakt door een vergissing, met herkenning (anagnorisis) en ommekeer (peripeteia) als dramatische hoogtepunten. De herkenning: Oedipus is zowel de moordenaar als de gezochte als de man die de profetie heeft vervuld. De ommekeer: van machtige koning naar bedelende balling.
In de twintigste eeuw grepen schrijvers, filmmakers en denkers het verhaal steeds opnieuw aan. Jean Cocteau schreef “La Machine infernale” (1934), een moderne bewerking. Igor Stravinsky componeerde een opera-oratorium “Oedipus Rex” (1927). Pier Paolo Pasolini verfilmde de mythe in 1967 met een bijzondere visuele stijl. Elke generatie herkent in Oedipus iets anders: de mens die zijn eigen blinde vlek niet ziet, de leider die zijn onderdanen wil redden maar zichzelf niet begrijpt, de detective die zichzelf aantreft als dader.
De profetie van Delphi speelt ook een rol in andere grote mythologische verhalen. Lees ook hoe het orakel en het lot figureren in het verhaal van Kronos, die eveneens probeerde een godsprofetie te omzeilen.
Wat het verhaal van Oedipus zo bijzonder maakt, is dat het tegelijk over het noodlot gaat en over verantwoordelijkheid. Oedipus was niet schuldig in de morele zin, maar hij werd wel aangeslagen door de gevolgen. De Griekse tragedie onderscheidt bewuste misdaad niet altijd van ongewilde schuld. Het leven zelf is oneerlijk, zegt Sofokles, en die eerlijkheid maakt het verhaal tot op de dag van vandaag herkenbaar.
Wie meer wil begrijpen over de bredere wereld van de Griekse mythologie, kan ook lezen over Hera en haar symboliek of over de mythe van Medusa, twee andere verhalen waarin goddelijke macht en menselijk lot op elkaar botsen.
Veelgestelde vragen
Wie waren de ouders van Oedipus?
Zijn biologische ouders waren Laios en Iokaste, koning en koningin van Thebe. Hij groeide echter op bij zijn adoptieouders Polybos en Merope in Korinte, die hem als hun eigen kind grootbrachten nadat een herder hem als baby had gered van de berg Kithairon. Oedipus wist lange tijd niet dat hij geadopteerd was.
Wat was het raadsel van de Sfinx precies?
De Sfinx stelde het volgende raadsel: “Welk wezen loopt ’s ochtends op vier poten, ’s middags op twee, en ’s avonds op drie?” Het antwoord is de mens: als baby kruipt hij, als volwassene loopt hij rechtop, en als oude man gebruikt hij een stok. Iedereen die het raadsel niet kon beantwoorden, werd door de Sfinx gedood. Oedipus beantwoordde het onmiddellijk, waarna de Sfinx stierf.
Waarom stak Oedipus zijn eigen ogen uit?
Na de ontdekking dat hij zijn vader had gedood en met zijn moeder had getrouwd, stak Oedipus zijn ogen uit met de mantelspelden van de dode Iokaste. In zijn eigen verklaring wilde hij niet meer zien wat hij had gedaan en de gezichten van zijn kinderen niet meer aanschouwen. Sofokles gebruikte de zelfverblinding ook als literaire metafoor: Oedipus dacht altijd alles te kunnen zien en begrijpen, maar was innerlijk volledig blind geweest.
Wat gebeurde er met Oedipus na zijn verbanning uit Thebe?
Na zijn verbanning zwierf Oedipus als balling rond, begeleid door zijn dochter Antigone. Uiteindelijk kwamen ze aan bij Kolonos, een heilige plek vlak bij Athene. Daar ving koning Theseus hem op en bood hij hem bescherming. Oedipus stierf op een mysterieuze manier in Kolonos, aangeraakt door de goden. Zijn graf zou de stad Athene beschermen tegen vijanden. Dit is het onderwerp van Sofokles’ stuk “Oedipus te Kolonos”.
Wat is het oedipuscomplex en heeft dat met de mythe te maken?
Het oedipuscomplex is een begrip uit de psychoanalyse van Sigmund Freud, die stelde dat jonge kinderen onbewust gevoelens van rivaliteit en aangetrokkenheid richting hun ouders ervaren. Freud ontleende de naam aan de mythe, maar de mythe zelf gaat hier niet over. Sofokles schreef over noodlot, kennis en menselijke vergissing. Freud gebruikte de naam als metafoor voor een psychologisch mechanisme, wat soms leidt tot misverstanden over de oorspronkelijke mythologische betekenis.
Had Oedipus kinderen, en wat overkwam hen?
Oedipus en Iokaste kregen vier kinderen: twee zonen, Eteokles en Polyneikes, en twee dochters, Antigone en Ismene. De zonen vochten na Oedipus’ verbanning om de troon van Thebe en doodden elkaar in de Slag om Thebe. Antigone, de trouwste van de vier, begeleidde haar vader in ballingschap en stierf later omdat ze haar broer Polyneikes eerde met een begrafenis, tegen het bevel van de nieuwe koning Kreon in. Haar verhaal vormt de basis van Sofokles’ tragedie “Antigone”.
