Koorts heb je vanaf 38 graden Celsius. Dat geldt voor zowel volwassenen als kinderen, ongeacht hoe je de temperatuur meet. Een normale lichaamstemperatuur ligt tussen de 36,5 en 37,5 graden. Alles daarboven tot 38 graden noem je verhoogde temperatuur, en vanaf 38 graden spreek je officieel van koorts.
Koorts is geen ziekte op zich, maar een signaal dat je lichaam actief vecht tegen een infectie, bacterie of virus. Je immuunsysteem verhoogt bewust de temperatuur om ziekteverwekkers minder goed te laten gedijen. Dat is een nuttig mechanisme, al voelt het ellendig.
Wat zijn de exacte temperatuurgrenswaarden?
Er zijn verschillende graden van koorts, en elk niveau vraagt om een andere aanpak. Het is handig om die grenzen te kennen, want niet elke koorts is gelijk. Een licht verhoogde temperatuur van 37,8 graden bij een volwassene is iets heel anders dan 40,5 graden bij een baby van twee maanden.
| Temperatuur (rectaal) | Omschrijving | Actie |
|---|---|---|
| 36,5 – 37,5 °C | Normaal | Geen actie nodig |
| 37,5 – 38,0 °C | Verhoogde temperatuur | Goed opletten, extra drinken |
| 38,0 – 38,9 °C | Lichte koorts | Rust, vocht, eventueel paracetamol |
| 39,0 – 39,9 °C | Matige koorts | Paracetamol of ibuprofen, drinken bewaken |
| 40,0 – 40,9 °C | Hoge koorts | Medicatie, overwegen huisarts te bellen |
| 41,0 °C en hoger | Gevaarlijk hoge koorts | Direct huisarts of spoedpost bellen |
| Boven 42,0 °C | Hyperpyrexie (zeer zeldzaam) | 112 bellen, levensgevaarlijk |
Koorts van 40 of 41 graden voelt alarmerend, maar is bij gezonde volwassenen meestal niet gevaarlijk zolang je voldoende drinkt en de koorts reageert op paracetamol. Het is de combinatie van hoogte, duur en bijkomende klachten die bepaalt hoe ernstig de situatie is.
Bij koorts boven de 41 graden neem je contact op met de huisarts of huisartsenpost. Bij 42 graden of hoger, wat gelukkig zelden voorkomt, is er sprake van hyperpyrexie. Op dat niveau kunnen eiwitten in het lichaam denatureren en is er risico op orgaanschade. Dan bel je 112.
Hoe meet je je temperatuur nauwkeurig?
De manier waarop je meet, bepaalt sterk de uitkomst. Rectaal meten geeft de meest betrouwbare waarde. Mondmetingen zijn zo’n 0,3 graden lager dan rectaal, en okselmetingen tot wel 0,5 tot 1 graad lager. Dat klinkt klein, maar het kan het verschil maken tussen “geen koorts” en “wel koorts” op papier.
Voor kleine kinderen, zeker onder de drie jaar, raden kinderartsen en thuisarts.nl aan om rectaal te meten. Dat is nauwkeuriger dan een infrarood-oorlampje, dat snel 0,5 graden kan afwijken afhankelijk van de positie. Bij volwassenen werkt een mondmeting goed, mits je minstens tien minuten niet hebt gedronken of gegeten.
Plakthermometers op het voorhoofd zijn handig maar onbetrouwbaar voor medische beslissingen. Gebruik ze alleen als ruwe indicatie. Wil je zeker weten of iemand koorts heeft, neem dan een klassieke digitale thermometer en meet oraal of rectaal.
- Rectaal: meest nauwkeurig, aanbevolen bij baby’s en jonge kinderen
- Oraal (mondtemperatuur): goed bij volwassenen, mits correct uitgevoerd
- Tympanisch (oor): snel en praktisch, let op juiste plaatsing
- Oksel: minst betrouwbaar, gebruik alleen als geen andere optie beschikbaar is
- Voorhoofdthermometer: handig voor snelle check, niet voor medische beslissingen
Wel doen en niet doen bij koorts
Koorts vraagt om een doordachte aanpak. Sommige dingen helpen je lichaam om te herstellen, andere dingen vertragen dat proces of maken het erger. De tabel hieronder geeft je een direct overzicht van wat wel en niet slim is.
| Wel doen | Niet doen |
|---|---|
| Veel drinken: water, thee, soep | Alcohol drinken (versterkt uitdroging) |
| Rust houden en thuis blijven | Sporten of intensief bewegen |
| Lichte, losse kleding dragen | Onder dikke dekens kruipen om te “zweten” |
| Temperatuur opvolgen elke paar uur | Temperatuur meten vlak na inspanning of een warme douche |
| Paracetamol nemen bij ongemak (1000 mg, max 4x/dag) | Aspirine geven aan kinderen onder de 12 jaar (risico op Reye-syndroom) |
| Ibuprofen als alternatief voor paracetamol bij volwassenen | Antibiotica nemen zonder recept of bij een virusinfectie |
| Frisse lucht in de kamer | Kamer oververhitten (bemoeilijkt de warmteafgifte) |
| Kind lauw afsponzen als het erg onwel is | Kind in koud water zetten of ijsblokjes gebruiken |
| Huisarts bellen bij alarmsymptomen of koorts langer dan 5 dagen | Wachten als je al weet dat je een verzwakt immuunsysteem hebt |
Paracetamol en ibuprofen verlagen de koorts en verminderen het onwelgevoel. Ze maken koorts niet sneller over, maar ze geven je lichaam ruimte om tot rust te komen. Bij koorts tot ongeveer 39 graden hoef je niet per se medicatie te nemen als je je nog redelijk voelt. Drink dan vooral goed en rust. Boven de 39,5 graden, of als je je erg ziek voelt, is medicatie wel zinvol.
Koorts bij drie specifieke situaties: volwassenen, kinderen en baby’s
De grens van 38 graden geldt in principe voor iedereen. Toch verschilt de aanpak per leeftijdsgroep behoorlijk. Dat heeft te maken met de kwetsbaarheid van het immuunsysteem en de ernst van de onderliggende infecties die op bepaalde leeftijden voorkomen.
Volwassenen kunnen koorts van 38 tot 40 graden doorgaans thuis behandelen met rust en paracetamol. Bel de huisarts als de koorts meer dan vijf dagen aanhoudt, hoger wordt dan 41 graden, of als er alarmsymptomen zijn zoals een stijve nek, huiduitslag met rode puntjes, ernstige hoofdpijn, verwarring of moeite met ademhalen. Mensen met diabetes, hartaandoeningen of een verzwakt immuunsysteem moeten al eerder contact opnemen, soms al bij koorts van 38,5 graden.
Kinderen van 3 maanden tot 5 jaar kunnen hoge koorts hebben bij vrij onschuldige infecties zoals een oorontsteking of een keelontsteking. Koorts zelf beschadigt hun hersenen niet, hoewel veel ouders dat vrezen. Volg de koorts goed op, zorg dat je kind drinkt en geef eventueel paracetamoldrank op gewicht. Bel de huisarts als het kind erg ziek en suf lijkt, niet meer wil drinken, vlekjes krijgt die niet wegdrukken, of als de koorts langer dan vijf dagen aanhoudt.
Baby’s onder de drie maanden zijn een aparte categorie. Bij hen kan een temperatuur van 38 graden al ernstig zijn, omdat hun immuunsysteem nog niet volwassen is en een infectie snel kan verergeren. Thuisarts.nl adviseert: bel bij koorts bij een baby jonger dan drie maanden direct de huisarts of huisartsenpost, ook ’s nachts en in het weekend. Wacht niet af.
Kijk voor meer informatie over bloedwaarden en infectieparameters ook op de pagina over te veel witte bloedcellen: oorzaken en behandeling, want een verhoogd aantal witte bloedcellen is een directe indicatie van een actieve infectie in het lichaam.
Welke symptomen gaan vaak samen met koorts?
Koorts komt zelden alleen. Je lichaam reageert op meerdere manieren tegelijk op een infectie. Weten welke klachten normaal zijn bij koorts en welke een alarmsignaal zijn, helpt je om de juiste keuze te maken.
Gewone klachten bij koorts zijn: hoofdpijn, spierpijn, vermoeidheid, rillingen, transpireren, verminderde eetlust en een licht benauwd gevoel. Deze klachten horen bij het normale verloop van een koortsreactie en zijn geen reden voor paniek. Ze verdwijnen als de koorts zakt.
Alarmsymptomen zijn een ander verhaal. Bel direct de huisarts of ga naar de spoedeisende hulp bij:
- Een stijve nek waarbij je de kin niet naar de borst kunt brengen
- Huiduitslag met rode of paarse puntjes die niet wegdrukken als je er met een glas opdrukt
- Ernstige verwardheid of bewustzijnsdaling
- Moeite met ademhalen of pijn op de borst
- Stuiptrekkingen (koortsconvulsies) bij een kind
- Hevige buikpijn of pijn bij plassen met koorts (kan nierproblemen betekenen)
- Koorts die na behandeling met paracetamol niet reageert en verder stijgt
De combinatie van hoge koorts met een stijve nek en kleine rode vlekjes die niet wegdrukken is een klassiek teken van meningokokkenmeningitis. Dat is een levensbedreigende aandoening waarbij je geen seconde moet wachten. Bel 112.
Hevige buikpijn met koorts kan ook wijzen op een infectie in de urinewegen of nieren. Als je bovendien problemen hebt met plassen of pijn in de flanken, kan er sprake zijn van een nierbekkenontsteking. Lees meer op de pagina over klachten bij een versleten heup als je vermoedt dat pijn in de lies of heup ook een rol speelt.
Koorts bij bijzondere omstandigheden: wanneer eerder naar de dokter?
Voor de meeste gezonde mensen is koorts iets dat vanzelf overgaat. Maar er zijn situaties waarin koorts sneller medische aandacht verdient, ook als de temperatuur nog niet extreem hoog is.
Immuunsuppressie: Mensen die chemotherapie ondergaan, immunosuppressiva slikken of HIV hebben, kunnen bij een infectie snel achteruitgaan. Bij hen kan zelfs een temperatuur van 38 graden al een teken zijn van een ernstige infectie die behandeling vereist. De huisarts wil hen doorgaans al bij 38 graden zien.
Zwangerschap: Koorts tijdens de zwangerschap kan invloed hebben op de ontwikkeling van het ongeboren kind, vooral in het eerste trimester. Bij een temperatuur van 38 graden of hoger is het verstandig de verloskundige of gynaecoloog te bellen. Ibuprofen is tijdens de zwangerschap af te raden. Paracetamol is in normale doseringen veilig.
Ouderen boven de 70 jaar: Bij ouderen kan koorts juist uitblijven terwijl er wel een ernstige infectie aanwezig is. Verwarring, lethargie of een plotseling veranderd gedrag kan bij hen een teken zijn van een infectie, zelfs zonder duidelijke temperatuurstijging. Wacht bij twijfel niet te lang met bellen.
Koorts na reizen: Ben je recent teruggekeerd uit een tropisch land en heb je koorts? Meld dat altijd aan de huisarts. Malaria, dengue of tyfus veroorzaken koorts en worden in Nederland niet standaard overwogen bij koorts. De huisarts kan gericht bloedonderzoek aanvragen. Vermeld altijd waar je bent geweest en wanneer je terugkwam.
Koorts die gepaard gaat met afwijkende bloedwaarden vertelt artsen veel over de onderliggende oorzaak. Op de pagina over hoe hoog de LDH-waarde mag zijn lees je hoe dit enzym stijgt bij infecties, celschade en weefselafbraak. En als je meer wilt weten over bloedwaarden die op infectie of ontsteking wijzen, bekijk dan ook de pagina over bloedwaarden bij leukemie, waar ontstekingsmarkers uitgebreid worden toegelicht.
Koorts verlagen: wat werkt en wat niet?
Koorts verlagen is niet altijd nodig, maar als je je onwel voelt of de temperatuur hoog oploopt, zijn er goede opties. Hieronder staan de meest gebruikte methoden en wat je ervan kunt verwachten.
Paracetamol is de eerste keuze bij koorts voor zowel volwassenen als kinderen. Volwassenen nemen 500 mg tot 1000 mg per keer, maximaal vier keer per dag met minimaal vier uur tussentijd. Kinderen krijgen een gewichtsgebonden dosering: 10-15 mg per kilogram lichaamsgewicht per keer. Paracetamol is veilig, ook tijdens zwangerschap en bij mensen met maagklachten.
Ibuprofen heeft een extra ontstekingsremmende werking en kan daardoor bij sommige infecties net iets beter helpen dan paracetamol. Nadelen: het is minder geschikt bij maagproblemen, nierproblemen en zwangerschap. Kinderen onder de drie maanden mogen geen ibuprofen. Volwassen dosering: 400-600 mg, maximaal drie keer per dag bij koorts.
Lauw afsponzen kan bij kinderen enig verlichting geven als de koorts hoog is en ze er erg onwel van zijn. Gebruik lauwwarm water (nooit koud) en spons het lichaam lichtjes af. Koud water of ijsblokken werken averechts: ze laten de huid samentrekken, waardoor de warmteafgifte juist stopt en de inwendige temperatuur verder kan stijgen.
Voldoende drinken is misschien wel het belangrijkste advies. Bij koorts verlies je veel vocht via zweten. Uitdroging maakt koorts erger en kan de herstelperiode verlengen. Drink water, bouillon, kruidenthee of verdund vruchtensap. Zorg dat kinderen ook regelmatig drinken, al is het maar een paar slokjes per keer.
Wil je meer weten over bijwerkingen van medicijnen bij specifieke aandoeningen? Op de pagina over klachten bij laag ferritine lees je hoe een tekort aan ijzer je weerstand en herstel kan beinvloeden, wat indirect ook de duur van koorts beïnvloedt.
Veelgestelde vragen
Vanaf welke temperatuur heb je officieel koorts?
Officieel heb je koorts vanaf 38,0 graden Celsius, gemeten rectaal. Bij mondmeting is dat 37,7 graden en bij okselmetingen ligt de grens iets lager door de lagere nauwkeurigheid van die methode. Een temperatuur tussen 37,5 en 38 graden noem je verhoogd, maar dat is nog geen volwaardige koorts. Thuisarts.nl en de meeste Nederlandse huisartsen hanteren de grens van 38 graden als standaard.
Is koorts van 40 graden gevaarlijk bij een volwassene?
Bij een gezonde volwassene is koorts van 40 graden onprettig maar doorgaans niet direct gevaarlijk, mits je voldoende drinkt en de koorts reageert op paracetamol of ibuprofen. Bel wel de huisarts als de koorts niet zakt na medicatie, langer dan vijf dagen aanhoudt, of gepaard gaat met alarmsymptomen zoals verwardheid, een stijve nek of vlekjes die niet wegdrukken. Mensen met een chronische aandoening of verzwakt immuunsysteem moeten bij 40 graden al eerder contact opnemen.
Wanneer moet je bij een baby direct de huisarts bellen?
Bij een baby jonger dan drie maanden bel je direct de huisarts of huisartsenpost zodra de temperatuur 38 graden of hoger is, ook ’s nachts of in het weekend. Bij baby’s van drie tot zes maanden is dit eveneens het geval. Kleine baby’s kunnen snel achteruitgaan bij een infectie omdat hun immuunsysteem nog onvolwassen is. Wacht niet af en observeer niet alleen.
Mag je bij koorts sporten of naar het werk?
Nee. Bij koorts is sporten sterk af te raden. Je lichaam heeft alle energie nodig voor het immuunsysteem, en lichamelijke inspanning verhoogt de lichaamstemperatuur verder. Dat vergroot het risico op overbelasting van het hart. Blijf thuis van werk als je koorts hebt, ook omdat je besmettelijk bent voor collega’s. Wacht tot je minstens 24 uur koortsvrij bent zonder medicatie voordat je hervaamt.
Helpt paracetamol ook de infectie te bestrijden?
Nee. Paracetamol verlaagt de koorts en vermindert pijn, maar bestrijdt de infectie zelf niet. Het geeft je lichaam en jijzelf verlichting, maar de infectie moet het immuunsysteem zelf oplossen. Antibiotica werken alleen bij bacteriële infecties en worden voorgeschreven door een arts. Bij een virusinfectie, zoals griep of een verkoudheid, helpen antibiotica niet en mogen ze ook niet worden ingenomen.
Wat is het verschil tussen koorts en hyperthermie?
Koorts is een gereguleerde temperatuurstijging waarbij het lichaam zelf de thermostaat hoger zet als reactie op een infectie of ontsteking. Hyperthermie is een gevaarlijke oververhitting van buiten af, zoals bij een hitteberoerte of blootstelling aan extreme hitte, waarbij het lichaam de temperatuur niet meer kan reguleren. Bij hyperthermie helpt paracetamol niet. Koeling, schaduw en direct medische hulp zijn dan noodzakelijk. Het verschil is cruciaal voor de behandeling.
