Longontsteking (pneumonie) veroorzaakt typisch hoge koorts boven 38 graden Celsius, een productieve hoest met gekleurd slijm, kortademigheid en pijn op de borst bij het ademen. Die combinatie onderscheidt een longontsteking van een gewone verkoudheid of griep. Bij ouderen kunnen de symptomen juist veel vager zijn, wat een vroege herkenning bemoeilijkt.
De hoofdsymptomen van longontsteking op een rij
Een longontsteking (pneumonie) is een infectie waarbij de luchtzakjes in je longen ontstoken raken en zich vullen met vocht of pus. Dat proces veroorzaakt een herkenbaar cluster van klachten. Niet iedereen heeft ze allemaal, maar de meeste mensen ervaren een combinatie van de volgende symptomen:
- Hoest, vaak met geel, groen of roestkleurig sputum
- Koorts boven de 38 graden Celsius, soms met koude rillingen
- Kortademigheid, ook in rust
- Pijn op de borst die verergert bij inademen of hoesten
- Vermoeidheid en algehele malaise
- Snelle ademhaling (meer dan 20 ademhalingen per minuut)
- Verhoogde hartslag
Bij jonge, gezonde mensen begint een longontsteking soms plotseling, met hoge koorts en rillingen. Bij ouderen kan het beeld sluipend verlopen: minder koorts, meer verwardheid en zwakte. Juist daardoor wordt longontsteking bij 65-plussers soms te laat herkend.
Thuisarts.nl en het NHG beschrijven dat de combinatie van koorts, hoest en kortademigheid bij de huisarts de sterkste aanwijzing is voor pneumonie. Een enkelvoudige klacht, zoals alleen hoesten, is onvoldoende reden om longontsteking aan te nemen. Dat maakt het herkennen soms lastig in de beginfase.
Overzichtstabel: symptomen per type longontsteking
Longontsteking heeft meerdere verschijningsvormen. De tabel hieronder vergelijkt de vier meest voorkomende typen op basis van verwekker, begin van klachten en kenmerkende symptomen.
| Type | Verwekker | Beginverloop | Kenmerkende symptomen | Doelgroep risico |
|---|---|---|---|---|
| Bacterieel (typisch) | Streptococcus pneumoniae | Plotseling, binnen 1-2 dagen | Hoge koorts, rillingen, purulent sputum, pleuritis-pijn | Volwassenen, ouderen |
| Atypisch (loopvirus) | Mycoplasma pneumoniae | Geleidelijk, 1-2 weken | Droge hoest, lichte koorts, vermoeidheid, spierpijn | Kinderen, jongvolwassenen |
| Viraal | Influenza, RSV, SARS-CoV-2 | Begint als verkoudheid/griep | Droge hoest, koorts, spierpijn, geen purulent sputum | Iedereen, extra risico immuunzwak |
| Aspiratiepneumonie | Gemengde mondflora | Sluipend of plotseling | Hoest na verslikken, stinkend sputum, koorts | Ouderen, slik- en bewustzijnsstoornissen |
| Ziekenhuispneumonie (HAP) | Gram-negatieve bacteriën, MRSA | Optreden na 48u opname | Koorts, nieuw infiltraat op X-thorax, verslechtering | Ic-patiënten, beademde patiënten |
| Schimmel-/opportunistisch | Pneumocystis jirovecii, Aspergillus | Sluipend, geleidelijk | Droge hoest, kortademigheid, weinig koorts | Hiv, chemotherapie, transplantatie |
Het onderscheid tussen typische en atypische longontsteking is klinisch relevant omdat de keuze voor antibiotica ervan afhangt. Bij een typische pneumonie werkt amoxicilline als eerste keus. Bij atypische pneumonie, veroorzaakt door Mycoplasma of Legionella, is een macrolide of doxycycline nodig.
Bacteriële longontsteking: dit zijn de specifieke kenmerken
De meest voorkomende veroorzaker is Streptococcus pneumoniae, ook wel pneumokok genoemd. Ongeveer 30-50 procent van alle longontstekingen in Nederland heeft deze bacterie als oorzaak. Je herkent een typisch bacteriële longontsteking aan het plotselinge begin: in een paar uur tijd klim je van licht ziek voelen naar hoge koorts van 39-40 graden met hevige rillingen.
Het sputum verandert snel van karakter: in de eerste fase is het wit of helder, maar al na een dag of twee kleurt het geel, groen of roestbruin. Dat laatste kleur heeft te maken met bloedresten in het slijm en is bijna uitsluitend bij pneumokokkenpneumonie te zien. Tegelijk ontstaat er een scherpe, stekende pijn in de zijkant van de borst, die je het sterkst voelt als je diep inademt of hoest. Dat is een teken dat het longvlies (de pleura) meedoet in het ontstekingsproces.
Verder zie je bij bacteriële longontsteking vrijwel altijd een sterk verhoogd CRP in het bloed. Waarden boven de 100 mg/L zijn een sterke aanwijzing voor een bacteriële infectie en helpen de huisarts bij de beslissing om antibiotica voor te schrijven. Een waarde onder de 20 mg/L bij iemand zonder ernstige klachten pleit eerder voor een virale oorzaak of een gewone luchtweginfectie.
Virale en atypische longontsteking: milder maar misleidend
Virale longontstekingen beginnen vaak als een doodnormale verkoudheid of griep. Na een paar dagen hoest, neusverkoudheid en spierpijn zakt de koorts niet, maar stijgt juist verder. Dat is het moment waarop een virale luchtweginfectie overslaat naar de longen zelf. Influenza is een bekende veroorzaker, net als het respiratoir syncytieel virus (RSV) bij kleine kinderen en ouderen, en ook SARS-CoV-2 kan virale pneumonie geven.
Atypische longontsteking, veroorzaakt door Mycoplasma pneumoniae, staat ook wel bekend als de “looppneumonie” of “walking pneumonia”. De naam zegt het al: de klachten zijn soms zo mild dat mensen er gewoon mee blijven rondlopen. Typisch is een hardnekkige droge hoest die weken aanhoudt, lichte koorts en vermoeidheid. Purulent sputum ontbreekt meestal. Op de röntgenfoto ziet de arts toch infiltraten in de longen, wat de diagnose bevestigt. Mycoplasma treft vooral kinderen tussen de 5 en 15 jaar en jongvolwassenen.
Bij Legionella pneumophila, de verwekker van de veteranenziekte, is het beeld ernstiger. Naast hoge koorts en ernstige kortademigheid zie je ook buikpijn, diarree en neurologische symptomen als verwardheid. Legionella verspreidt zich via besmette waterinstallaties, airconditioning en whirlpools. In Nederland worden per jaar enkele honderden gevallen gemeld, met pieken in de zomer.
Als je wilt weten hoe infecties het lichaam beïnvloeden via het bloed, is ook het artikel over te veel witte bloedcellen en hun oorzaken relevant, want bij een ernstige longontsteking reageert het immuunsysteem met een verhoogd aantal leukocyten.
Longontsteking bij risicogroepen: andere symptomen, groter gevaar
Niet iedereen reageert op dezelfde manier op een longontsteking. Drie groepen verdienen extra aandacht.
Ouderen (65+): Bij mensen boven de 65 jaar staat koorts soms nauwelijks op de voorgrond. Het lichaam kan minder krachtig reageren, waardoor de temperatuur maar licht verhoogd is of zelfs normaal blijft. In plaats daarvan zie je verwardheid, sufheid, verminderde eetlust en een toenemende zwakte. Soms is een plotselinge val het eerste teken. Ouderen worden daardoor later gediagnosticeerd en het herstel duurt langer. Vaccinatie tegen pneumokokken (Pneumovax) en influenza is voor 65-plussers dan ook sterk aanbevolen.
Kinderen (0-5 jaar): Bij jonge kinderen uit longontsteking zich anders dan bij volwassenen. Je ziet snelle ademhaling, neusvleugelen (het neusvleugeltje beweegt mee bij elke ademhaling), intrekkingen tussen de ribben en een blauwig tintje rond de lippen (cyanose) bij ernstige gevallen. Hoest staat soms minder op de voorgrond. Een kind dat snel ademt en zichtbaar moeite heeft met ademen heeft direct medische aandacht nodig.
Mensen met een verminderde afweer: Bij mensen die chemotherapie krijgen, een orgaantransplantatie hebben ondergaan of hiv-positief zijn, kan een opportunistische longontsteking optreden. Pneumocystis jirovecii (vroeger PCP) veroorzaakt bij deze groep een droge hoest, toenemende kortademigheid en milde koorts. De klachten kunnen weken sluipen. Een normale röntgenfoto sluit de diagnose bij immuungecompromitteerden niet uit. De LDH-waarde in het bloed, die je kunt opzoeken via het artikel over hoe hoog de LDH-waarde mag zijn, is bij PCP-pneumonie typisch sterk verhoogd.
Wanneer ga je naar de huisarts en wanneer bel je 112?
Niet elke hoest met koorts vraagt om een huisartsbezoek, maar een aantal alarmsignalen vereisen snelle actie. Gebruik de volgende lijst als leidraad.
Bel dezelfde dag de huisarts als je:
- Koorts hebt boven de 38,5 graden die langer dan 3 dagen aanhoudt
- Geel of groen slijm ophoest dat steeds meer wordt
- Bij het ademen pijn op de borst hebt
- Kortademig bent bij lichte inspanning of in rust
- Je 65-plus bent of een chronische longaandoening hebt (COPD, astma)
- Zwanger bent of een sterk verminderde weerstand hebt
Bel 112 of ga direct naar de spoedeisende hulp als je:
- Blauw of grijs kleurt rond de lippen (cyanose)
- Zo snel ademt dat je nauwelijks kunt praten
- In de war raakt of plots erg verward bent
- Bloed ophoest
- Een bloeddruk hebt die sterk gedaald is (duizeligheid, flauwvallen)
De huisarts beoordeelt je toestand aan de hand van je klachten, luistert naar je longen en meet soms de zuurstofsaturatie. Een CRP-sneltest helpt onderscheid te maken tussen een bacteriële en virale oorzaak. Een röntgenfoto van de borst is niet altijd nodig in de huisartsenpraktijk, maar wel bij twijfel over de diagnose of bij ernstige klachten. In het ziekenhuis wordt ook bloedonderzoek gedaan om te kijken naar afwijkende bloedwaarden en de mate van het ontstekingsproces.
Diagnose en behandeling: van antibiotica tot herstel
Bij een bewezen of sterk vermoede bacteriële longontsteking schrijft de huisarts amoxicilline voor, 500 mg driemaal daags gedurende vijf dagen. Dat is de eerste keuze op basis van de NHG-standaard Acuut hoesten. Ben je allergisch voor penicilline, dan wordt doxycycline of een macrolide (azitromycine) voorgeschreven. Bij atypische pneumonie door Mycoplasma of Chlamydophila zijn macroliden of doxycycline de voorkeur, omdat amoxicilline op deze verwekkers niet werkt.
Virale longontstekingen worden niet behandeld met antibiotica. Antivirale middelen zoals oseltamivir (Tamiflu) hebben alleen zin bij ernstige influenzapneumonie in de eerste 48 uur. In de meeste gevallen is de behandeling ondersteunend: rust, voldoende drinken en eventueel paracetamol voor de koorts.
Herstel duurt langer dan mensen verwachten. Thuisarts.nl stelt dat hoest na een longontsteking soms vier weken aanhoudt. Vermoeidheid kan ook na weken nog aanwezig zijn. Rokers herstellen trager. Sporters doen er goed aan minstens twee tot drie weken te wachten met intensieve training na het verdwijnen van de koorts.
Een aandachtspunt bij ouderen en mensen met meerdere aandoeningen: de nierfunctie kan tijdelijk verslechteren door ernstige infectie. Als je meer wilt weten over hoe de nierfunctie wordt gemeten en wanneer die te laag is, lees dan ook het artikel over hoe laag de nierfunctie mag zijn. Bij sommige antibiotica is een aanpassing van de dosis nodig bij een verlaagde nierfunctie.
Opname in het ziekenhuis is nodig bij een ernstiger beeld. De CRB-65-score helpt de arts daarbij. Die kijkt naar vier factoren: verwardheid (C), verhoogde ademhalingsfrequentie meer dan 30 per minuut (R), lage bloeddruk (B) en leeftijd boven de 65 (65). Bij twee of meer punten is ziekenhuisopname sterk te overwegen.
Wil je weten wat ferritinewaarden zeggen over je weerstand of herstelcapaciteit? Dan vind je in het artikel over klachten bij laag ferritine meer uitleg over hoe ijzergebrek invloed heeft op je energie en immuunrespons.
Longontsteking voorkomen: vaccinatie en leefstijl
Voorkomen is beter dan genezen. Dat klinkt afgezaagd, maar voor longontsteking is het letterlijk van toepassing. Er zijn twee bewezen effectieve vaccinaties beschikbaar.
Het pneumokokkenvaccin beschermt tegen de meest voorkomende bacteriële verwekker. In Nederland krijgen baby’s dit vaccin als onderdeel van het Rijksvaccinatieprogramma op de leeftijd van 2, 4 en 11 maanden. Voor 65-plussers en mensen met een chronische aandoening (hartfalen, diabetes, verminderde afweer) is een eenmalige vaccinatie aanbevolen. Het influenzavaccin verlaagt indirect het risico op longontsteking, omdat influenza een veelvoorkomende trigger is voor bacteriële superinfectie.
Naast vaccinatie helpen de volgende maatregelen het risico te verlagen:
- Stoppen met roken. Rokers hebben een drie- tot viermaal hoger risico op pneumokokkenpneumonie.
- Regelmatig handen wassen, zeker rondom hoestende of niezende mensen.
- Voldoende slaap en een gevarieerd dieet om de weerstand op peil te houden.
- Matig alcoholgebruik. Overmatig alcoholgebruik verzwakt de hoestreflex en de longafweer.
- Goede mondhygiëne, zeker bij mensen met slikproblemen, om aspiratiepneumonie te voorkomen.
Longontsteking is in de meeste gevallen goed te behandelen als je er vroeg bij bent. De problemen ontstaan als klachten te lang worden genegeerd of als mensen uit risicogroepen de ernst onderschatten. Ken je de symptomen, weet je wanneer je actie moet ondernemen.
Veelgestelde vragen
Hoe weet je of je longontsteking of bronchitis hebt?
Beide veroorzaken hoest en koorts, maar longontsteking gaat doorgaans gepaard met heviger koorts (boven 38,5 graden), kortademigheid en pijn op de borst bij het ademen. Bij bronchitis blijft de ontsteking beperkt tot de grotere luchtwegen. De longblaasjes zijn bij longontsteking aangedaan. De huisarts kan het onderscheid maken door te luisteren naar je longen en eventueel een CRP-test of röntgenfoto te doen. Een CRP boven de 100 mg/L wijst sterk op longontsteking.
Kun je een longontsteking hebben zonder koorts?
Ja, dat is mogelijk, met name bij ouderen, mensen met een verminderde afweer of mensen die al immuundempende medicijnen gebruiken. Zij kunnen ernstige longontsteking hebben zonder dat de temperatuur sterk stijgt. In dat geval staan andere symptomen op de voorgrond, zoals verwardheid, extreme vermoeidheid, kortademigheid of een dalende bloeddruk. Bij ouderen is verwardheid soms het enige of eerste teken.
Hoe lang ben je ziek bij een longontsteking?
De koorts zakt bij bacteriële longontsteking vaak binnen 2-4 dagen na het starten van antibiotica. De hoest kan echter 3-4 weken aanhouden. Vermoeidheid en kortademigheid bij inspanning blijven soms weken tot maanden bestaan, zeker bij ouderen of bij een ernstigere vorm. Reken op minstens 6-8 weken voordat je volledig hersteld bent als je een forse longontsteking hebt doorgemaakt.
Wat is het verschil tussen een gewone longontsteking en een dubbelzijdige longontsteking?
Bij een gewone (eenzijdige) longontsteking is slechts een deel van een long aangedaan. Bij een dubbelzijdige longontsteking zijn beide longen betrokken. De klachten zijn dan zwaarder: meer kortademigheid, ernstigere vermoeidheid en een groter risico op complicaties. Dubbelzijdige pneumonie vereist vrijwel altijd ziekenhuisopname voor bewaking en intraveneuze antibiotica. Dit beeld komt vaker voor bij ernstige bacteriële infecties of bij virale pneumonieën door influenza of SARS-CoV-2.
Mag je sporten bij een longontsteking?
Nee. Tijdens een actieve longontsteking is rust cruciaal. Sporten verhoogt de zuurstofbehoefte op een moment dat je longen al moeite hebben met de gaswisseling. Na het verdwijnen van de koorts wacht je minstens twee tot drie weken met lichte inspanning, en herstel je opbouwend. Intensieve duurtraining en krachttraining zijn pas verstandig als je ook de vermoeidheidsklachten volledig kwijt bent. Lees je arts altijd in als je twijfelt over wanneer je kunt beginnen.
Is longontsteking besmettelijk?
Dat hangt af van de verwekker. Longontsteking door pneumokokken is in beperkte mate besmettelijk via druppeltjes bij hoesten en niezen, maar verspreidt zich minder makkelijk dan griep. Mycoplasma-pneumonie is besmettelijker en verspreidt zich in gezinnen en scholen. Virale longontsteking door influenza of RS-virus is goed overdraagbaar. Goede handhygiëne, niezen in je elleboog en thuisblijven bij klachten verkleinen het risico op verspreiding. Mensen met een sterk verminderde afweer hebben het meeste baat bij strikte maatregelen in hun omgeving.
