Bij een tekenbeet die langer dan 24 uur heeft gezeten, of als je een rode ring ziet groeien rond de beet, komt antibiotische behandeling in beeld. Het middel van eerste keuze is doxycycline. Wanneer doxycycline niet kan, zijn amoxicilline en azitromycine de alternatieven. Hieronder lees je precies wanneer welk middel hoort, welke doseringen gelden en hoe de behandeling verloopt per situatie.
Wanneer is een antibioticum eigenlijk nodig?
Niet elke tekenbeet leidt automatisch tot een recept. De teek moet de bacterie Borrelia burgdorferi overdragen om de ziekte van Lyme te veroorzaken, en dat kost tijd. Overdracht vindt vrijwel alleen plaats als de teek langer dan 24 uur vastgezeten heeft. Haal je de teek snel en correct weg, dan is de kans op besmetting klein en is een antibioticum doorgaans niet nodig.
Er zijn twee momenten waarop een arts wil behandelen:
- Profylactisch (preventief): na een tekenbeet die meer dan 24 uur heeft gezeten, als voorzorgsmaatregel om de ziekte van Lyme te voorkomen.
- Curatief (genezend): bij een erythema migrans, de kenmerkende uitbreidende rode ring om de beet, of bij bevestigde vroege of late Lyme-borreliose.
Bij profylaxe is timing kritiek. Profylactische antibiotica zijn alleen effectief als ze binnen 72 uur na het verwijderen van de teek worden ingenomen. Wacht je langer, dan heeft een enkel preventief middel weinig zin meer en volgt de arts de “afwacht en observeer”-aanpak.
Het verschijnen van een erythema migrans, een ring die langzaam groeit en minimaal 5 centimeter doorsnede bereikt, is een klinische diagnose. Je hebt geen bloedtest nodig om te beginnen met behandelen; de ring op zich is al voldoende bewijs voor vroeg Lyme.
Fase 1: Profylaxe direct na de tekenbeet
Als de teek meer dan 24 uur heeft gezeten en je bent nog binnen de 72-uursgrens, kan de huisarts een enkele dosis doxycycline voorschrijven. Dit is een eenmalige inname, geen kuur van meerdere dagen. Het verlaagt het risico op het ontwikkelen van erythema migrans aanzienlijk.
De profylactische dosering voor volwassenen en kinderen van 8 jaar en ouder is 200 mg doxycycline in één keer. Dit is dubbel zo hoog als de dagdosis bij een kuur, maar het is een eenmalige inname. Neem het middel bij voorkeur bij een maaltijd in om maagklachten te beperken. Alcohol kun je de dag van inname beter vermijden.
Voor zwangere vrouwen en kinderen jonger dan 8 jaar geldt een ander profylactisch middel: azitromycine 500 mg eenmalig (of 10 mg per kilogram lichaamsgewicht bij kleine kinderen, maximaal 500 mg). Doxycycline is bij zwangere vrouwen en jonge kinderen gecontra-indiceerd vanwege de schadelijke effecten op tandontwikkeling en botgroei.
Heb je de teek minder dan 24 uur gedragen, dan wordt profylaxe normaal gesproken niet aangeraden. De kans op overdracht is in dat geval zo laag dat de bijwerkingen van antibiotica zwaarder wegen dan het voordeel.
Fase 2: Behandeling bij erythema migrans (vroeg Lyme)
Verschijnt er een rode ring die groter wordt, of heb je klachten als moeheid, spierpijn en griepgevoel enkele weken na een tekenbeet, dan start de arts een volledige antibioticakuur. Dit is het meest voorkomende scenario waarbij antibiotica worden voorgeschreven.
De eerste keus bij erythema migrans, en bij vroege Lyme zonder neurologische of cardiologische complicaties, is een kuur doxycycline van 10 dagen: 2 maal daags 100 mg. Bij sommige artsen en richtlijnen wordt 14 dagen aangehouden, afhankelijk van de ernst van de klachten en de snelheid waarmee de ring verdwijnt.
Doxycycline heeft een breed werkingsspectrum binnen de groep van tetracyclines en is goed beschikbaar in Nederland. Het middel werkt door de eiwitsynthese van de bacterie te blokkeren, waardoor Borrelia burgdorferi zich niet verder kan vermenigvuldigen. De bacterie wordt daarna door het eigen immuunsysteem opgeruimd.
Klinische verbetering treedt doorgaans op binnen 3-7 dagen na de start van de kuur. De rode ring vervaagt en de algemene klachten nemen af. Onderbreek de kuur niet voortijdig, ook als je je al beter voelt. Onvolledige behandeling vergroot het risico op terugval of verdere verspreiding van de infectie naar gewrichten, hart of zenuwstelsel.
Alternatief: amoxicilline bij contra-indicaties voor doxycycline
Doxycycline is niet voor iedereen geschikt. In de volgende situaties wordt overgeschakeld op amoxicilline:
- Zwangerschap (tweede of derde trimester)
- Borstvoeding
- Kinderen jonger dan 8 jaar (bij sommige richtlijnen tot 12 jaar)
- Allergie voor tetracyclines
Amoxicilline is een penicilline-antibioticum en behoort tot de bètalactam-groep. Bij Lyme-borreliose wordt het gedurende 14 dagen voorgeschreven in een hogere dosering dan bij doorsnee infecties. De standaarddosering voor volwassenen is 3 maal daags 500 mg. Voor kinderen geldt 50 mg per kilogram lichaamsgewicht per dag, verdeeld over drie giften, met een maximum van 3 maal daags 500 mg.
Amoxicilline werkt bacteriedodend door de celwandopbouw van Borrelia burgdorferi te verstoren. De kuurlengte van 14 dagen is langer dan bij doxycycline omdat amoxicilline minder goed in de cellen doordringt en daardoor meer tijd nodig heeft om de bacterie volledig te elimineren.
Heb je een penicilline-allergie, dan valt amoxicilline ook af. In dat geval is azitromycine de derde keuze. Azitromycine heeft echter een lagere genezingsratio dan doxycycline en amoxicilline, en wordt alleen ingezet als beide eersterangsmiddelen niet mogelijk zijn. Bij zwangerschap is azitromycine ook een alternatief als amoxicilline om andere redenen niet gegeven kan worden.
Mensen met een verminderde nierfunctie kunnen ook extra aandacht nodig hebben bij de dosering van amoxicilline. Lees meer over hoe laag je nierfunctie mag zijn en wat eGFR-stadia betekenen voor de dosering van geneesmiddelen.
Fase 3: Gevorderde of late Lyme-borreliose
Als de infectie zich uitbreidt naar andere organen, verandert de behandelkeuze ingrijpend. Late Lyme kan zich uiten in drie specifieke complicatieprofielen die elk een eigen aanpak vragen.
| Complicatie | Middel van keuze | Toedieningsroute | Duur |
|---|---|---|---|
| Lyme-artritis (gewrichtsontsteking) | Doxycycline | Oraal | 28 dagen |
| Lyme-neuroborreliose (zenuwstelsel) | Ceftriaxon | Intraveneus | 14-21 dagen |
| Lyme-carditis (hartritmestoornis) | Ceftriaxon of doxycycline | IV of oraal | 14-21 dagen |
| Acrodermatitis chronica atrophicans (ACA) | Doxycycline | Oraal | 28 dagen |
| Erythema migrans met zwangerschap | Amoxicilline | Oraal | 14 dagen |
| Kinderen onder 8 jaar met EM | Amoxicilline | Oraal | 14 dagen |
| Allergie doxycycline en amoxicilline | Azitromycine | Oraal | 5-7 dagen |
Neuroborreliose is een serieuze complicatie waarbij de bacterie het centrale of perifere zenuwstelsel heeft aangetast. Klachten zijn onder meer hevige hoofdpijn, uitvalsverschijnselen, aangezichtsverlamming en meningitis. Bij deze complicatie werkt een oraal middel niet goed genoeg omdat het de bloedhersenbarriere onvoldoende passeert. Ceftriaxon, een cefalosporine-antibioticum, wordt dan via een infuus toegediend in een ziekenhuissetting.
Lyme-artritis uit zich als pijnlijke, gezwollen gewrichten, meestal in de knie. Doxycycline gedurende 28 dagen is hier de eerste keus. Als de gewrichtsontsteking na een orale kuur niet verdwijnt, kan een tweede kuur of intraveneus ceftriaxon overwogen worden.
Overzicht doseringen per middel en doelgroep
Hieronder staat een praktisch overzicht van de meest gebruikte antibiotica bij tekenbeet en Lyme, met de gangbare doseringen volgens de NHG-richtlijn en het Farmacotherapeutisch Kompas.
| Middel | Doelgroep | Dosering | Duur | Toepassing |
|---|---|---|---|---|
| Doxycycline 200 mg | Volwassenen en kinderen 8+ | Eenmalig 200 mg | 1 dag | Profylaxe <72 uur na teekverwijdering |
| Doxycycline 100 mg | Volwassenen en kinderen 8+ | 2 x 100 mg per dag | 10-14 dagen | Erythema migrans / vroeg Lyme |
| Amoxicilline 500 mg | Volwassenen, zwangeren, kinderen 8- | 3 x 500 mg per dag | 14 dagen | Erythema migrans bij contra-indicatie doxycycline |
| Amoxicilline kinderen | Kinderen | 50 mg/kg/dag in 3 doses (max 3 x 500 mg) | 14 dagen | Erythema migrans bij kind <8 jaar |
| Azitromycine 500 mg | Volwassenen | 1 x 500 mg per dag | 5 dagen | Derde keuze bij allergie voor doxycycline en amoxicilline |
| Azitromycine eenmalig | Zwangeren en kinderen <8 jaar | 500 mg eenmalig (of 10 mg/kg) | 1 dag | Profylaxe als doxycycline gecontra-indiceerd is |
| Ceftriaxon 2 g | Volwassenen (ziekenhuis) | 1 x 2 g per dag intraveneus | 14-21 dagen | Neuroborreliose, Lyme-carditis (ernstige vormen) |
Houd er rekening mee dat bij het gebruik van injecteerbare antibiotica zoals ceftriaxon de juiste naald en toedieningstechniek van belang zijn. Meer hierover lees je in dit artikel over welke naald je gebruikt bij intramusculair injecteren.
Bijwerkingen en aandachtspunten per antibioticum
Elk antibioticum heeft zijn eigen bijwerkingenprofiel. Dat is ook een reden waarom artsen zorgvuldig kiezen welk middel het beste past bij de individuele patiënt.
Doxycycline geeft bij een aanzienlijk deel van de gebruikers maagdarmklachten: misselijkheid, braken en diarree. Neem het middel altijd in met een vol glas water en blijf daarna minstens 30 minuten rechtop zitten, om oesofagusirritatie te voorkomen. Doxycycline maakt de huid gevoeliger voor UV-straling (fotosensitisatie). Tijdens een kuur zijn lange zonblootstelling en zonnebanken af te raden. Zonnebrandcrème met hoge SPF is verplicht als je toch naar buiten gaat.
Amoxicilline heeft een gunstiger bijwerkingenprofiel voor de maag. De meest voorkomende bijwerking is een maculopapuleus exantheem: een vlekkerige huiduitslag die doorgaans niet allergisch van aard is, maar wél kan lijken op een penicilline-allergie. Dit onderscheid is klinisch relevant. Een echte penicilline-allergie (urticaria, anafylaxie) vereist onmiddellijk staken van het middel en een doorverwijzing. Amoxicilline verstoort ook de darmflora, waardoor schimmelinfecties bij vrouwen kunnen optreden. Bij langdurig gebruik van amoxicilline kan het zinvol zijn om ijzerwaarden in de gaten te houden, omdat antibiotica op de lange termijn de opname van mineralen kunnen beinvloeden.
Azitromycine heeft een langere halfwaardetijd dan de meeste andere antibiotica, waardoor je het minder frequent hoeft in te nemen. Bijwerkingen zijn vergelijkbaar met amoxicilline: maagdarmklachten, misselijkheid en soms diarree. Azitromycine kan het QT-interval in het hart verlengen, wat bij mensen met een bestaande hartaandoening of bij gelijktijdig gebruik van andere QT-verlengde middelen extra oplettendheid vraagt. Raadpleeg altijd de arts als je hartmedicatie gebruikt.
Ceftriaxon wordt intraveneus gegeven en vergt een ziekenhuisopname of dagbehandeling. Bijwerkingen zijn onder meer reacties op de infuusplaats, galstenen bij langdurig gebruik en zelden ernstige allergische reacties. Ceftriaxon heeft een kruisallergie met penicillines bij een kleine subgroep van patiënten, maar dit risico is kleiner dan vroeger werd aangenomen.
Bij bijwerkingen die je dagelijks functioneren ernstig hinderen, overleg je met de voorschrijvend arts. Zet de kuur nooit zomaar stop zonder overleg, want een onvolledige behandeling is de belangrijkste oorzaak van herinfectie of chronische klachten na Lyme.
Drie speciale situaties die extra aandacht verdienen
Situatie 1: Zwangerschap. Doxycycline is absoluut gecontra-indiceerd in het tweede en derde trimester van de zwangerschap. Het middel kan via de placenta de tandontwikkeling en botvorming van het ongeboren kind schaden. Amoxicilline is veilig en wordt gedoseerd op 3 maal daags 500 mg gedurende 14 dagen. Voor profylaxe wordt azitromycine 500 mg eenmalig gegeven. Vroeg Lyme tijdens de zwangerschap wordt in overleg met de gynaecoloog behandeld. Er zijn geen aanwijzingen dat de bacterie Borrelia burgdorferi via de placenta het kind bereikt als de moeder adequaat behandeld wordt.
Situatie 2: Kinderen jonger dan 8 jaar. Doxycycline vormt een risico voor de permanente tanden bij kinderen onder de 8 jaar (bij sommige richtlijnen tot 12 jaar). De standaardbehandeling is amoxicilline in gewichtsgebonden dosering: 50 mg per kilogram lichaamsgewicht per dag, verdeeld over drie giften, maximaal 3 maal daags 500 mg. Voor profylaxe na een langer dan 24 uur ingegraven teek is azitromycine 10 mg per kilogram lichaamsgewicht eenmalig de aangewezen keuze. Ouders die medicijnen subcutaan of intramusculair toedienen bij kinderen, lezen in dit artikel meer over de juiste naaldkeuze bij subcutane injecties.
Situatie 3: Patiënten met een (mogelijke) penicilline-allergie. Bij een bekende penicilline-allergie is amoxicilline gecontra-indiceerd. Doxycycline is dan de eerste keuze, tenzij ook dat niet kan. Azitromycine is het terugvalopties bij allergie voor zowel tetracyclines als penicillines. Let erop dat een veel gerapporteerde “penicilline-allergie” in de praktijk vaak geen echte type-I-allergie is. Allergoloogverwijzing kan in bepaalde gevallen zorgen voor betere behandelopties. Bij mensen met gewrichtsklachten naast de Lyme-infectie is het ook zinvol om bloedwaarden te controleren op reuma-indicatoren, omdat de klachten soms overlappen.
Veelgestelde vragen
Moet ik altijd naar de huisarts na een tekenbeet?
Niet per se. Als je de teek snel en volledig hebt verwijderd en er geen rode ring verschijnt, kun je volstaan met observeren. Ga wel naar de huisarts als de teek meer dan 24 uur heeft gezeten, als je een uitbreidende rode ring rond de beet ziet, of als je koorts, extreme vermoeidheid of spierpijn krijgt in de weken na de beet. De huisarts bepaalt dan of een antibioticum noodzakelijk is.
Hoe snel werkt doxycycline bij een tekenbeet?
Bij preventief gebruik werkt de eenmalige dosis al binnen enkele uren in het bloed. Bij een volledige kuur voor erythema migrans is klinische verbetering doorgaans merkbaar na 3-7 dagen: de rode ring trekt terug en algemene klachten nemen af. Volledige genezing en verdwijning van de ring duurt soms 2-4 weken, ook na afloop van de kuur. Voortijdig stoppen is niet aan te raden.
Mag ik doxycycline gebruiken als ik maagproblemen heb?
Doxycycline kan maagklachten veroorzaken, maar is ook bij maagproblemen in de meeste gevallen bruikbaar als je het altijd inneemt met een ruime hoeveelheid water en bij een maaltijd. Heb je een actieve maagzweer of gebruik je maagzuurremmers zoals pantoprazol, bespreek dit dan met je arts. Bepaalde maagzuurremmers kunnen de opname van doxycycline beinvloeden. Lees voor meer achtergrond ook dit artikel over waar Pantomed voor dient.
Kan Lyme terugkomen na antibiotica?
Als de eerste kuur adequaat en volledig is afgemaakt, is terugkeer van dezelfde infectie onwaarschijnlijk. Klachten die aanhouden na een volledige kuur worden “post-Lyme-syndroom” of PTLDS (Post-Treatment Lyme Disease Syndrome) genoemd. Dat zijn restklachten van de immunologische reactie, geen actieve bacterieinfectie meer. Een tweede kuur antibiotica is in dat geval wetenschappelijk niet bewezen effectief. Herinjectie door een nieuwe tekenbeet is wel mogelijk en begint dan opnieuw als een verse infectie.
Is antibioticaprofylaxe na elke tekenbeet zinvol?
Nee, alleen als de teek aantoonbaar langer dan 24 uur heeft gezeten en de behandeling binnen 72 uur na verwijdering kan starten. Bij een teek die kort heeft gezeten is de kans op overdracht van de Borrelia-bacterie minimaal, en wegen de bijwerkingen en het risico op resistentie zwaarder dan het voordeel. Bij tekenbeten waarbij je de zitduur niet kunt inschatten, beslist de huisarts op basis van klinisch inzicht en risicofactoren.
Wat doet Lyme met bloedwaarden en het immuunsysteem?
Bij een actieve Lyme-infectie kunnen bloedwaarden afwijken: een verhoogd CRP, een licht verhoogd aantal witte bloedcellen en soms een verhoogde bezinkingssnelheid. Een specifiek Lyme-ELISA-test met eventuele Western-blot-bevestiging geeft de doorslag. Lees meer over wat afwijkingen in het bloed kunnen betekenen in dit artikel over te veel witte bloedcellen. Behandeling met antibiotica normaliseert de bloedwaarden doorgaans binnen enkele weken.
