Bij lage rugpijn is paracetamol de eerste keuze voor de meeste mensen, maar bij onvoldoende effect zijn NSAID’s zoals ibuprofen of naproxen een stap verder. Welke pijnstiller het beste past, hangt sterk af van je leeftijd, andere aandoeningen en hoe lang je al klachten hebt.
Lage rugpijn is een van de meest voorkomende klachten die mensen naar de huisarts brengen. De NHG-standaard Aspecifieke Lagerugpijn maakt een duidelijk onderscheid: medicatie is ondersteunend aan beweging en herstel, niet het hoofdmiddel. Toch is het nuttig om precies te weten welke pijnstiller wanneer zinvol is, en wanneer je beter kunt stoppen of doorverwijzen.
Paracetamol: het beginpunt voor beginners
Als je voor het eerst last hebt van lage rugpijn of als je nog niet eerder pijnstillers hebt gebruikt voor je rug, dan is paracetamol de logische eerste stap. Het middel is vrij verkrijgbaar, heeft weinig bijwerkingen en is veilig voor de meeste mensen, ook bij langer gebruik binnen de aanbevolen dosering.
De gebruikelijke dosis is 500 mg tot 1000 mg, maximaal vier keer per dag, met een maximumtotaal van 4000 mg per dag voor gezonde volwassenen. Heb je leverproblemen of drink je regelmatig alcohol? Dan is de maximale dagdosis lager: bespreek dat met je apotheker.
Een belangrijke kanttekening: recent onderzoek, onder andere gepubliceerd via het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, laat zien dat paracetamol bij acute lage rugpijn niet veel effectiever is dan een placebo als het gaat om pijnreductie en herstel van functie. Dat betekent niet dat je het niet mag gebruiken, maar de verwachting moet realistisch zijn. Paracetamol kan de eerste paar weken net genoeg ondersteuning bieden om in beweging te blijven, en dat is precies wat je nodig hebt.
Voor beginners is het advies: neem paracetamol op vaste tijden, niet alleen “als het erg is”, zodat je een constante spiegel in je bloed houdt. Dat werkt beter dan afwachten tot de pijn ondraaglijk wordt.
NSAID’s: de tweede stap voor wie meer nodig heeft
Wanneer paracetamol onvoldoende helpt, gaat de NHG-richtlijn een stap verder met NSAID’s (niet-steroide anti-ontstekingsmiddelen). Bekende voorbeelden zijn ibuprofen, naproxen en diclofenac. Ze werken niet alleen pijnstillend, maar remmen ook lichte ontsteking, wat bij sommige vormen van rugpijn een rol speelt.
NSAID’s zijn effectiever dan paracetamol bij rugpijn met een ontstekingscomponent, zoals bij spierspasmen na een verkeerde beweging of bij rugpijn die samengaat met stijfheid in de ochtend. Ze zijn echter niet geschikt voor iedereen. De bijwerkingen zijn relevanter dan bij paracetamol:
- Maagklachten (maagpijn, misselijkheid, maagzweer bij langdurig gebruik)
- Verhoogd risico op hart- en vaatziekten bij ouderen of mensen met bestaande hartproblemen
- Verminderde nierfunctie bij langdurig gebruik of bij mensen met al een beperkte nierfunctie (zie ook de uitleg over hoe laag je nierfunctie mag zijn)
- Bloeddrukverhoging
- Wisselwerking met bloedverdunners
Ibuprofen is doorgaans de eerste keuze binnen de NSAID’s, omdat het goed gedocumenteerd is en relatief snel werkt. De gebruikelijke dosis is 400 mg drie keer daags, maximaal 1200 mg per dag vrij verkrijgbaar bij de apotheek. Op recept kan dat oplopen tot 2400 mg per dag. Naproxen werkt langer (tweemaal daags) en is soms beter te verdragen voor de maag, zeker als je een protonpompremmer erbij slikt. Diclofenac (ook in de vorm van gels of pleisters) heeft een vergelijkbaar profiel maar geeft iets meer risico op hart- en vaatziekten dan ibuprofen.
Gebruik NSAID’s nooit langer dan 10-14 dagen zonder overleg met de huisarts, tenzij die het anders adviseert.
Overzichtstabel: pijnstillers bij lage rugpijn vergeleken
| Pijnstiller | Type | Werking | Geschikt voor | Voornaamste risico | Vrij verkrijgbaar? |
|---|---|---|---|---|---|
| Paracetamol | Analgeticum | Pijndemping centraal | Iedereen (eerste keuze) | Leverschade bij overdosis | Ja |
| Ibuprofen | NSAID | Pijnstilling + ontstekingsremming | Gezonde volwassenen | Maag, nieren, hart | Ja (max 1200 mg/dag) |
| Naproxen | NSAID | Pijnstilling + ontstekingsremming | Gezonde volwassenen | Maag, nieren | Ja (220 mg vrij) |
| Diclofenac | NSAID | Pijnstilling + ontstekingsremming | Gezonde volwassenen | Hart, maag | Gel vrij, tablet op recept |
| Diclofenac gel | NSAID (lokaal) | Lokale ontstekingsremming | Oppervlakkige rugpijn | Huidirritatie (mild) | Ja |
| Tramadol | Zwak opioïd | Centrale pijndemping | Ernstige pijn, kortdurend | Verslaving, duizeligheid | Nee (recept) |
| Spierrelaxantia (bv. diazepam) | Spierontspanner | Vermindering spierspanning | Acute spierspasme | Slaperigheid, afhankelijkheid | Nee (recept) |
Gevorderd gebruik: wanneer je meer nodig hebt dan de toonbankoptie
Ben je al een tijdje bezig met paracetamol en ibuprofen zonder voldoende resultaat? Dan is een bezoek aan de huisarts de volgende stap. Er zijn situaties waarbij andere middelen in beeld komen, maar die schrijft een arts voor.
Tramadol bij ernstige acute pijn
Tramadol is een zwak opioïd dat de huisarts kortdurend kan voorschrijven als paracetamol en NSAID’s onvoldoende werken. Het risico op verslaving en bijwerkingen (misselijkheid, duizeligheid, sufheid) maakt het ongeschikt voor langdurig gebruik. De richtlijnen zijn hier duidelijk over: tramadol bij lage rugpijn liefst niet langer dan enkele dagen, en beslist niet als eerste keuze.
Spierrelaxantia bij acute spierspasmen
Wanneer de rugpijn sterk samenhangt met spierspasmen, een plotselinge, verkrampende pijn die je nauwelijks kunt bewegen, kan een arts kortdurend een spierrelaxans voorschrijven zoals diazepam (een lage dosis). Dit geeft snel verlichting maar brengt het risico van slaperigheid en bij herhaling ook afhankelijkheid met zich mee. Het is een noodoplossing, geen structurele aanpak.
Corticosteroïden (injecties) bij radiculaire pijn
Bij lage rugpijn met uitstraling naar het been (ischias of lumbosacraal radiculair syndroom) kan een specialist een epidurale corticosteroïdinjectie overwegen. Dit is geen pijnstiller in de klassieke zin, maar een krachtige lokale ontstekingsremmer. De effecten zijn matig en kortdurend, maar kunnen net genoeg zijn om een periode van intensieve fysiotherapie te overbruggen.
Gevorderde gebruikers weten ook: combineer pijnstillers nooit zomaar. Paracetamol en een NSAID naast elkaar is soms zinvol (ze werken via andere mechanismen), maar doe dit alleen op advies van een arts of apotheker. Twee NSAID’s tegelijk combineren heeft geen meerwaarde en vergroot de bijwerkingen.
Drie concrete situaties: welke pijnstiller past wanneer?
Rugpijn is niet voor iedereen hetzelfde. Hieronder drie veelvoorkomende situaties met bijpassend advies.
Situatie 1: Acute rugpijn na een verkeerde beweging (spierpijn, geen uitstraling)
Dit is de klassieke “rugsteker”. Je hebt iets verkeerd getild of gedraaid en je rug reageert met hevige, gelokaliseerde pijn. De meeste van dit soort klachten zijn binnen 6-8 weken over. Hier is paracetamol (1000 mg, 3-4 keer daags) de eerste keuze. Als dat onvoldoende helpt om in beweging te blijven, schakel je over naar ibuprofen 400 mg drie keer daags, bij voorkeur bij de maaltijd. Blijf bewegen: rust verlengt de klachten.
Situatie 2: Chronische lage rugpijn (langer dan 12 weken)
Bij chronische rugpijn zijn pijnstillers niet de oplossing. De NHG-standaard adviseert hier in de eerste plaats actieve therapie: bewegen, fysiotherapie of pijneducatie. Als je toch pijnstillers wilt gebruiken om de therapie vol te houden, kies dan paracetamol op vaste tijden. NSAID’s zijn bij chronische pijn minder geschikt vanwege de bijwerkingen bij langdurig gebruik. Bespreek altijd met je huisarts of een pijnpoli de juiste aanpak. Mensen met bijkomende aandoeningen zoals reuma kunnen baat hebben bij specifieke bloedwaardencontroles, zie ook het artikel over bloedwaarden bij reuma.
Situatie 3: Rugpijn met uitstraling naar het been (ischias)
Dit is een ander type klacht. De pijn trekt door de bil, het bovenbeen en soms tot in de voet. Dit kan duiden op een hernia of prikkeling van de heupzenuw. Pijnstillers geven hier beperkt verlichting. Paracetamol en NSAID’s kunnen symptomen wat dempen, maar de oorzaak ligt in de zenuwprikkeling. Hier is huisartsbezoek noodzakelijk. Let op: vergelijkbare symptomen (uitstralingspijn bij het bewegen) kunnen ook voorkomen bij een versleten heup, waarbij de pijn anders van karakter is.
Wanneer zijn pijnstillers bij lage rugpijn juist niet verstandig?
Er zijn groepen mensen bij wie standaard pijnstillers voor rugpijn extra risico’s meebrengen. Het is belangrijk dit te weten voordat je zelf naar de apotheek loopt.
Ouderen boven de 65 jaar
NSAID’s verhogen bij ouderen het risico op maagbloedingen, nierproblemen en hartklachten sterk. Bij mensen boven de 65 schrijft de richtlijn voor om altijd een maagbeschermer (protonpompremmer) mee voor te schrijven bij NSAID-gebruik. Bovendien is de nierfunctie bij ouderen gemiddeld lager, en dat beperkt de veilige gebruiksduur. De drempelwaarden voor nierfunctieproblemen door NSAID-gebruik zijn relevant voor iedereen die nadenkt over dosering.
Mensen met hart- en vaatziekten
Diclofenac en (in mindere mate) ibuprofen zijn bij mensen met een hartziekte of een doorgemaakte hartaanval ontraden. Naproxen heeft het gunstigste hart-risicoprofiel van de NSAID’s en is dan vaak de voorkeurskeuze, maar ook dat vergt overleg met de arts.
Mensen met nier- of leverproblemen
NSAID’s bij een verminderde nierfunctie kunnen de nieren verder beschadigen. Paracetamol is bij leverproblemen juist riskant. Dit betekent dat voor mensen met beide aandoeningen de pijnstilleropties beperkt zijn. Er zijn geen goede zelfzorgpijnstillers voor rugpijn bij ernstig nier- of leverlijden. Raadpleeg altijd een arts.
Zwangere vrouwen
Paracetamol is de enige pijnstiller die tijdens de zwangerschap in normale doses als redelijk veilig geldt. NSAID’s zijn ontraden, zeker vanaf de 20e week. Opioïden zijn altijd ontraden tijdens de zwangerschap.
Niet-medicamenteuze aanpak: even belangrijk als de pil
Dit is het punt waar veel mensen iets missen: de beste evidence-based behandeling van lage rugpijn is niet een pil, maar beweging. Dat klinkt tegenstrijdig als je nauwelijks kunt lopen, maar onderzoek is er duidelijk over.
Bedrust maakt lage rugpijn gemiddeld erger, niet beter. Actief blijven, ook als dat pijn doet, versnelt het herstel aantoonbaar. Dat betekent niet door de pijn heen wringen, maar wel gewoon functioneren: wandelen, licht huishoudwerk, werken als dat enigszins kan.
Fysiotherapie is bij lage rugpijn aangewezen als je langer dan 4-6 weken klachten hebt of als de klachten steeds terugkomen. Een fysiotherapeut geeft oefeningen mee die specifiek gericht zijn op jouw rug en bewegingspatroon. Dit is effectiever op de lange termijn dan doorpoepen met pijnstillers.
Andere bewezen effectieve niet-medicamenteuze aanpakken zijn cognitieve gedragstherapie (bij chronische pijn met psychologische component), pijneducatie en mindfulness-based stress reduction (MBSR). Bij sommige mensen speelt stress of mentale belasting een grote rol in de pijnbeleving. Dat wil niet zeggen dat de pijn “ingebeeld” is, maar wel dat de aanpak breder moet zijn dan alleen een paracetamolletje.
Ook de relatie met andere aandoeningen is soms relevant. Mensen met een alvleesklierprobleem of andere interne aandoeningen kunnen uitstralende pijn naar de rug ervaren die niet met pijnstillers voor rugpijn te behandelen is. Stel je dan altijd de vraag: is dit echt een musculoskeletale klacht, of kan er iets anders aan de hand zijn?
Stappenplan: zo pak je pijnstillers bij rugpijn systematisch aan
- Beoordeel de pijn: is het een nieuwe klacht (acuut, maximaal 6 weken) of al een tijdje aanwezig (chronisch)? Acute klachten reageren beter op pijnstillers dan chronische.
- Begin met paracetamol: 1000 mg, maximaal vier keer per dag, op vaste tijden. Geef het 3-4 dagen de tijd.
- Blijf bewegen: pijnstillers zijn bedoeld om bewegen mogelijk te maken, niet om te rusten. Combineer altijd met lichte activiteit.
- Geen verbetering na 4 dagen? Schakel over naar een NSAID: ibuprofen 400 mg bij de maaltijd, drie keer daags. Voeg een maagbeschermer toe als je 65-plus bent of al maagproblemen hebt.
- Controleer of NSAID’s veilig zijn voor jou: hart-, nier- of leverproblemen, zwangerschap of bloedverdunners zijn redenen om eerst je huisarts of apotheker te raadplegen.
- Stop na 10-14 dagen als er geen verbetering is. Gebruik langer dan 2 weken zonder medisch overleg is bij NSAID’s onverstandig.
- Huisarts bij geen verbetering: als de pijn na 6 weken niet verbeterd is, of eerder bij rode vlaggen (koorts, gewichtsverlies, pijn bij rust, nachtelijke pijn, uitstraling in de benen met verlammingsverschijnselen), is een huisartsbezoek noodzakelijk.
- Vraag naar fysiotherapie: bij herhaalde of langdurige rugklachten is een verwijzing naar de fysiotherapeut effectiever dan doorpoepen met pijnstillers.
Rode vlaggen: wanneer ga je direct naar de huisarts?
Bij de volgende signalen is zelfbehandeling met pijnstillers onvoldoende en moet je snel professionele hulp zoeken:
- Koorts samen met rugpijn (kan wijzen op infectie in de wervelkolom of nieren)
- Onverklaard gewichtsverlies in combinatie met rugpijn
- Pijn die erger wordt bij rust of ’s nachts
- Uitstralende pijn naar een of beide benen met krachtverlies, gevoelsstoornissen of mictie- of defecatieproblemen
- Rugpijn na een val of trauma, zeker bij ouderen (risico op wervelfractuur)
- Hevige pijn die niet reageert op pijnstillers binnen enkele uren
- Rugpijn bij bekende osteoporose of langdurig corticosteroïdgebruik
Pijn aan de flanken met uitstraling naar de lies kan ook wijzen op nierproblemen of nierstenen, niet op rugpijn in de traditionele zin. Bij twijfel over nierfunctie of proteïne in de urine zijn verdere diagnostische stappen zinvol, zoals informatie over te veel eiwitten in de urine. Een verlaging van de nierfunctie heeft directe consequenties voor welke pijnstillers veilig zijn.
Veelgestelde vragen
Werkt paracetamol wel bij lage rugpijn?
Paracetamol werkt bij lage rugpijn matig. Onderzoek laat zien dat het niet significant beter werkt dan een placebo bij acute aspecifieke lagerugpijn. Toch wordt het aanbevolen als eerste stap, omdat het veilig is en voor sommige mensen net genoeg verlichting geeft om in beweging te blijven. Dat bewegen is het eigenlijke doel. Verwacht geen spectaculaire pijnreductie, maar gebruik het als ondersteuning bij normale dagelijkse activiteiten.
Mag je ibuprofen combineren met paracetamol bij rugpijn?
Ja, dat mag en wordt soms aangeraden omdat ze via verschillende mechanismen werken. Paracetamol dempt pijn centraal, ibuprofen werkt ook via ontstekingsremming. Combineer ze wel op de juiste tijdstippen zodat je nooit de maximale dosis van een van beide overschrijdt. Twee NSAID’s tegelijk combineren (ibuprofen plus diclofenac) heeft geen toegevoegde waarde en vergroot het risico op bijwerkingen aanzienlijk. Doe dat nooit.
Hoe lang mag je ibuprofen nemen voor rugpijn?
Als zelfzorgmiddel mag je ibuprofen maximaal 10 tot 14 dagen achter elkaar gebruiken zonder overleg met een arts. Gebruik je het langer, dan nemen de risico’s op maag-, nier- en hartschade toe. Bij aanhoudende klachten na twee weken is huisartsbezoek de aangewezen weg. De arts kan dan beoordelen of verlenging van de behandeling of een ander medicijn zinvol is, en eventueel een maagbeschermer toevoegen.
Is diclofenac gel een alternatief voor tabletten bij rugpijn?
Ja, diclofenac gel (voltaren of generiek) kan bij oppervlakkige rugklachten effectief zijn en heeft veel minder systemische bijwerkingen dan tabletten, omdat het werkzame stof niet of nauwelijks in de bloedbaan terechtkomt. Het is een goede optie voor mensen die geen NSAID-tabletten mogen slikken vanwege maag- of hartklachten. De gel werkt het best bij pijn in spieren en gewrichten vlak onder de huid. Bij diepere rugklachten is de penetratie beperkter.
Wanneer schrijft de huisarts tramadol voor bij rugpijn?
Tramadol wordt alleen voorgeschreven bij ernstige acute pijn waarbij paracetamol en NSAID’s echt onvoldoende werken, en dan kortdurend (maximaal enkele dagen). De huisarts weegt de ernst van de klachten af tegen het risico op bijwerkingen zoals misselijkheid, duizeligheid en verslaving. Bij chronische lage rugpijn zijn opioïden zoals tramadol nauwelijks aan te bevelen, omdat ze de oorzaak niet aanpakken en bij langdurig gebruik de pijngevoeligheid juist kunnen vergroten.
Kun je lage rugpijn verergeren door te veel pijnstillers te nemen?
Dat is een reeel risico, met name bij langdurig gebruik van opioïden en bij overmatig gebruik van pijnstillers in het algemeen. Er bestaat een fenomeen dat “medicamenteuze overgebruikshoofdpijn” heet, maar er is ook een analoog effect bij chronische pijn: wie te lang pijnstillers slikt zonder de onderliggende oorzaak aan te pakken, kan pijnovergevoelig worden. Bovendien heeft langdurig NSAID-gebruik concrete schade aan maag, nieren en hart tot gevolg. Gebruik pijnstillers kortdurend en gericht, en zet fysiotherapie en bewegen centraal.
